Кіріспе
Танея туысы – танея тұқымдасының (гельминттердің бір түрі) типтік туысы. Оған мал шаруашылығындағы маңызды паразиттер кіреді. Туыстың өкілдері адамдарда таенияз және цистицеркоз ауруларын тудырады, бұл жеңілдетілген тропикалық аурулар тобына жататын гельминтиаздың түрлері. 100-ден астам түрі тіркелген. Олардың морфологиялық ерекшелігі – проглотидтер деп аталатын сегменттерден тұратын таспа тәрізді дене; сондықтан Танея (грек тілінде ταίνια, tainia – таспа, бинт немесе жолақ деген мағынаны білдіреді) деп аталды. Дененің алдыңғы бөлігі – склекс. Танея туысының кейбір өкілдері қарулы склекске ие (бас аймағында орналасқан ілгектер және/немесе тікендер); екі негізгі адам паразитінің ішінде Танея сагината қарусыз склекске, ал Танея солиум қарулы склекске ие. Проглотидтерде орталық жұмыртқасы бар, одан кейін вителлариум (сары без) орналасқан. Барлық циклофиллид кестодаларындағыдай, проглотидтің бүйірінде жыныс тесігі болады. Жұмыртқалар проглотид бұзылғанда шығарылады, сондықтан жатыр тесігі қажет емес.
the organism
Taenia is the type genus of the Taeniidae family of tapeworms (a type of helminth). It includes some important parasites of livestock. Members of the genus are responsible for taeniasis and cysticercosis in humans, which are types of helminthiasis belonging to the group of neglected tropical diseases. More than 100 species are recorded. They are morphologically characterized by a ribbon like body composed of a series of segments called proglottids; hence the name Taenia (Greek ταίνια, tainia meaning ribbon, bandage, or stripe). The anterior end of the body is the scolex. Some members of the genus Taenia have an armed scolex (hooks and/or spines located in the "head" region); of the two major human parasites, Taenia saginata has an unarmed scolex, while Taenia solium has an armed scolex. The proglottids have a central ovary, with a vitellarium (yolk gland) posterior to it. As in all cyclophyllid cestodes, a genital pore occurs on the side of the proglottid. Eggs are released when the proglottid deteriorates, so a uterine pore is unnecessary.
Таңдалған түрлер
Taenia asiatica, Азия тасбауыры, адамдар түпкілікті қожайын ретінде, ал шошқалар және сирек сиырлар аралық қожайын ретінде табылады. Taenia bubesei арыстан мен жолбарысты жұқтыратын еді. Чернышевтың мәліметінше, Азия арыстанының ареалы африкалық арыстанның емес, жолбарыстың ареалымен тоғысқанмен, Оңтүстік-Батыс Тажикстандағы екі Каспий жолбарысының кіші және үлкен ішегінен бірнеше тасбауырлар табылды, бұрынғысы африкалық арыстаннан да анықталған. Taenia crassiceps көбінесе иттілер мен кеміргіштерді жұқтырады, бірақ адамдарды сирек жұқтырады. Taenia gonyamai антилопаның (ермек күйінде) және арыстанның (жетілген күйінде) паразиті. Taenia hydatigena негізінен иттілерді жұқтырады, ал аралық қожайындары ретінде қайырмалы мал мен шошқаларды пайдаланады. Taenia mustelae кішкентай етқоректілерді жұқтырады. Taenia ovis иттілер мен түлкілерді жұқтыратын аралық қожайын ретінде қойларды пайдаланады. Taenia pisiformis жабайы иттілерде және қояндарда жиі кездеседі, олар аралық қожайын рөлін атқарады. Taenia rileyi боздақтарды жұқтырады. Taenia saginata, сиыр тасбауыры, ірі қара мал мен адамдарды жұқтырады және тек адамның ішегінде ғана көбейе алады. Taenia solium, шошқа тасбауыры, T. saginata сияқты, адамдарды негізгі қожайын ретінде пайдаланады және тек ішектегі проглоттидтердің таралуы арқылы көбейе алады. Бұл жұқпа адамның нәжісі дұрыс тасталмаған жағдайда шошқаларға қайта жұғады. Бұл инфекция Африканың кейбір аймақтарында ең көп кездеседі. Taenia taeniaeformis аралық қожайын ретінде кеміргіштерді пайдаланады, содан кейін мысықтарда түпкілікті қожайын ретінде қоныстанады. Taenia serialis – иттілер мен түлкілердің паразиті, аралық қожайыны ретінде қоян табылады.
Өмірлік цикл
Өмір циклі жүкті проглотидтермен немесе онкосфералары бар еркін жұмыртқалармен (эмбриофорлар) (гексакант эмбриондар) фекалиямен бірге шығады, олар қоршаған ортада бірнеше күннен бірнеше айға дейін сақталуы мүмкін. Кейде бұл сегменттер шығарылған кезде де қозғалмалы болады – олар бірнеше минут ішінде жұмыртқаларын босатады немесе кейбір түрлерде оларды жиынтық ретінде сақтап, қолайлы омыртқалы жануарлардың пайда болуын күтеді. Аралық қожайын (мал, шошқа, кеміргіштер және т.б., түрге байланысты) жұмыртқаларды немесе проглотидтерді жұтуы керек. Егер қожайын сол түрге сәйкес келсе, эмбриофорлардан личинкалар шығады, ал гексакант эмбриондары аралық қожайынның жіңішке ішегінің қабырғасына еніп, жолақты бұлшық еттеріне жетеді және цистицерк личинкаларына айналады. Олар мұнда өсіп, қуыс жасайды және екінші личинка түріне дифференциалданады, ол көпіршік тәрізді (ал 19-ғасырдың ортасына дейін бұл жеке паразит, көпіршік құрт деп қате саналған) және инвагинацияланған протосколекс толық дамыған кезде соңғы қожайынға жұқпалы болады. Процесті жалғастыру үшін соңғы қожайын аралық қожайынның пісірілмеген етін жеуі керек. Соңғы қожайынның жіңішке ішегіне енгеннен кейін көпіршік сіңіріліп, сколекс ішек қабырғасына еніп, мойын сегменттерді бүршіктеп, стробила құрай бастайды. Жаңа жұмыртқалар әдетте соңғы қожайынның фекалиясында 6-9 апта ішінде пайда болады және цикл қайталанады. T. saginata шамамен 1000–2000 проглотидтен тұрады, әр жүкті проглотидте 100 000 жұмыртқа болады, ал T. solium шамамен 1000 проглотидтен тұрады, әр жүкті проглотидте 60 000 жұмыртқа болады.
Адамдағы таенияның дивергенциясы
Адамдар бұрын ірі сүтқоректілерді үйретуден кейін *Taenia* түрлерін (*T. solium*, *T. asiatica* және *T. saginata*) қамтиды деп есептелген, бірақ ертедегі гоминидтердің бәсекелес тамақтануы және азық іздеуі ата-баба *Taenia*-мен байланыстың қазіргі заманғы адамдар мен дамыған егіншіліктен бұрын орнатылғанын көрсетеді. Жануарларды үйрету нәтижесінде *Taenia* түрлері жаңа аралық иелерге – ірі қара мен шошқаға енгізілді деген дәлел бар. Антилопаларды аулаған немесе өлген антилопалардан тамақтанған гоминидтер гоминидтер мен *Taenia* арасындағы ие-паразит қатынасының басталуына жағдай жасады. Осы кезеңде гоминидтерде тамақ пісіру мүмкіндігі болмаған болуы мүмкін. Бұл шикі ет жеудің нәтижесінде цистицерктермен жұғу ықтималдығын арттырды. Паразит жұқтыруының жоғарылауына соңғы иеге тікелей тұтыну арқылы да ықпал еткен болуы мүмкін. Паразитологиялық деректер кеш Плиоцен және Плейстоцен кезеңдерінде *Homo* түрлерінің антилопадан азық іздегенін растайды. Бұл ата-баба *Taenia*-ның бастапқы байланысына және *T. solium*, *T. saginata* және *T. asiatica*-ға мамандануына сәйкес келеді, нәтижесінде ертедегі гоминидтер соңғы ие ретінде қоныстанды. *Taenia*-ның иесін ауыстыруы көбінесе етқоректілерде байқалады және өсімдікқоректілерде коспецификация арқылы сирек кездеседі. *Taenia*-ның 50-60% астамы етқоректілерде – гиеналар, мысықтар және гоминидтерде отарланады. Паразит соңғы иелерде аралық иелерге қарағанда жиірек кездеседі. Сондықтан ие ауыстыруы ірі қара мен шошқадан болмаған болуы мүмкін. *Taenia* түрлерінің ірі қара мен шошқаны аралық ие ретінде пайда болуы адаммен синантропиялық қатынасқа байланысты. Соңғы 8000-10000 жыл ішінде *Taenia*-ның тиісті түрлері адамдардан ірі қара мен шошқаға отарлануы қалыптасты. Ал ата-баба *Taenia*-ның ертедегі гоминидтерге отарлануы 1,0-2,5 миллион жыл бұрын болған. Бұл адам *Taenia*-сының сүтқоректілерді үйретуден бұрын пайда болғанын нақты көрсетеді.