Кіріспе

Шырақтас қоңырау, мысалы, ән салатын қоңырау. Тұрақты қоңырау немесе демалыс қоңырауы – төменгі жағынан тіреліп, шеті жоғары қаратылған, кері бұрылған қоңырау. Мұндай қоңыраулар көбінесе ыдыс пішіндес болады және диаметрі бірнеше сантиметрден бір метрге дейін жетеді. Оларды көбінесе соққымен ойнайды, бірақ кейбіреулері – ән салатын тостағандар – сыртқы шетінен матамен қапталған таяқшаны айналдыру арқылы тұрақты музыкалық дыбыс шығаруға мүмкіндік береді. Соққымен ойналатын қоңыраулар кейбір буддалық діни амалдарда медитация мен ән айту кезінде қолданылады. Соққымен ойналатын және ән салатын тостағандар музыка жасау, медитация, демалыс, сондай-ақ жеке рухани ізденістер үшін кеңінен қолданылады. Олар музыка терапевтері, дыбыс терапевтері және йогамен айналысатын адамдардың арасында танымал. Тұрақты қоңыраулар Қытайда пайда болған. Алғашқы түрі – "нао" – сабақты тостаған пішіндес болып, шеті жоғары қаратылып, сыртынан таяқшамен соғылатын. Ән салатын тостағандарды жасау және пайдалану – қазіргі заманның туындысы саналады. Ән сала алатын тостағандар 1970 жылдардың басында Батысқа импорттала бастады. Содан бері олар АҚШ-та кең таралды, көбінесе "Тибет музыкасы" деп аталатын жаңа дәуір жанрының аспабы ретінде танылды.

Номенклатура

Тұрақты қоңыраулар ағылшын тілінде әртүрлі терминдермен белгілі, кейде оларды табақтар, ыдыстар, тостағандар немесе гонгтар деп атайды. Нақты терминдерге демалу қоңырауы, дұға сауыты, Будда сауыты, Гималай сауыты, Тибет қоңырауы, рин гонг жатады. Жапонияда буддалық секталар арасында тұрған түрдегі қоңыраудың атауы әр түрлі. Оны басқалармен қатар (りん), (磬) деп атауға болады. Үлкен ғибадатхана қоңырауларын кейде (大磬) деп атайды, ал үйдегі құрбандық үстелі үшін кіші нұсқалар намарин деп аталады. Қытай термині цинь (磬, немесе тарихи 罄), тарихи түрде мемлекеттік рәсімдерде қолданылатын литофонға қатысты, жақында осы тұрғызық қоңыраудың түріне қолданылды. Ертедегі қытайлық қоңыраулар ноо деп аталады, ең ерте кездескен Шан династиясы (б.з.д. 16-11 ғасырлар) қоңыраулары Қытайда табылған ең көне қола заттардың бірі болып табылады. Нао деп аталатын ертедегі қоладан жасалған қоңыраулар қытай өркениетінің ең жоғары техникалық дағдыларын бейнелейді және қоңырау шалудың ең көне түрін білдіреді. Сабағы қуыс және қисайған жиегі бар, олардың мөлшері әртүрлі болды. Олар сабақтарына орнатылып, жиегі жоғары қаратылып, сыртынан соққымен соғылатын. Кейбір жазушылар қазіргі ән салатын ыдыс бастапқыда тамақ үшін пайдаланылған ыдыстардан дамыған деп болжайды. Тибет музыкасының тарихи жазбалары мен есептерінде ән салатын ыдыстар туралы ештеңе айтылмаған. Мұндай табақтар туралы Персевал Лэндон (1903-1904 жылдары келген қонақ) өзінің Тибет музыкасына жазған жазбаларында немесе басқа қонақтар ештеңе айтпаған. Сол сияқты, дәстүрлі тибет емделуіне қызығушылық танытқан миссионерлер қоңырау мен шыңғыр-шыңғыр дыбыстарды байқаса да, олар ән салатын тостаған туралы ештеңе айтпайды.

Операция түрлері

Музыкалық тұрғыдан бұл заттар қоңырау түріне жатады (қоңырау – ашық жиегінде максималды діріл болатын қуыс зат; ал гонгтың максималды дірілі орталыққа қарай болады). Олар көбінесе жастыққа қойылады, осылайша жиегі еркін дірілдеуіне мүмкіндік береді, бірақ кішкентай қоңырауларды қолмен жұмсақ ұстауға болады. Ондай жағдайда олар соққымен тудырылған идиофон ретінде дыбыс шығарады (Hornbostel–Sachs классификациясы 111.242.11). Сондай-ақ, кейбір қоңыраулар фрикциялық идиофон ретінде «жырлайтын табақ» режімінде жұмыс істей алады, бұл принцип сумен реттелген музыкалық шыныайларға ұқсас. Олар сүргіліктің әсерінен туындаған пуджа қоздырылысы және жоғары бұрыштық жылдамдық бойынша кеңінен зерттелген. Зерттеулер сумен ішінара толтырылған табақтардың мінез-құлқын, резонанстық жауаптың температураға байланысты өзгеруін және сұйықтық бетінен тамшының шығу сипаттамаларын қарастырды. Бір зерттеуден алынған баяу қозғалыстағы видео да бар. Қытай буддалық храмдарында дұға оқу кезінде цин соғылуымен үзілуі мүмкін, ол әдетте диаметрі шамамен екі метр болатын, соққымен жасалған қола табақ. Цин көбінесе ағаш балықпен (ағаш блок) жұптастырылады. Жапон храмдарында рин реймен (кішкентай қоңырау) және екі соққылы аспаппен қолданылады: оругору (кішкентай гонгтар жиынтығы) және кей (тас немесе металл тақта). Ринді үй шаруасында да қолданады. Буддалық ритуалдарда қоңыраудың «жырлау» режимі қолданылмайды.

Руханилық және сауықтыру

Батыс елдерінде ән сауытын ыдыстар кейде балама медицинада қолданылады. Бұл мақсаттағы қазіргі танымалдылығы, әлдебір дәрігер Ханс Дженидің (1904-1972) «Циматика» деп аталатын модальдық діріл зерттеулерінен туындаған болуы мүмкін. Олар дыбыс терапиясында және жеке рухани ізденістерде қолданылады, себебі дыбыстың шакраларға әсер ете алады деп сенетін адамдар бар. Батыстағы «тибет музыкасы» деп аталатын жазбаларда бұл ыдыстар көбінесе тынығумен байланыстырылады, сондай-ақ оларға емдік қасиеттер мен тыңдаушы санасында қандай да бір «өзгертілген күй» тудыру қабілеті танылады. Дегенмен, бұл өзгертілген күй (медитациялық, рухани, есірткілік немесе осылардың барлығы) АҚШ-та «тибет музыкасымен» тығыз байланысты екендігі және Тибеттің осы бейнесінің коммерциялық құнын арттырады деген пікірлер де бар.

Өндiрiс және құрамы

Көптеген тұрып тұрған қоңыраулар негізінен қоңырау металдан (мыс пен қалайының қорытпасынан) жасалады, кейде қоспалар немесе басқа элементтер қосылады, бірақ қорытпаның әртүрлі түстерінен айырмашылықтар байқалады. Олар көбінесе тостаған тәрізді болып келеді және диаметрі бірнеше сантиметрден бір метрге дейін болатын түрлі өлшемдерде кездеседі. Кейде ән салатын ыдыстар әртүрлі металдардан, көбінесе жеті металдан тұратын қорытпадан жасалған деген қағида бар, әр металл бір-бір планетамен байланысты. Көбінесе алтын, күміс, сынап, мыс, темір, қалайы және қорғасын (немесе антимон) аталады. 1996 жылы Конкордия университеті екі ыдысты талдаған нәтижелері бұл мәлімдемені қолдайды – олар негізінен қоңырау металлдан жасалған, ал кішкентай мөлшерде басқа металдардың қоспалары бар, атап айтқанда қорғасын, мырыш, темір және күміс. Өлшеу құралдарының дәлдігі шегінде алтын мен сынап табылған жоқ. Ән салатын ыдыстарға метеориттік темір қосылған деген де пікір бар. Заманауи «кристалл» ыдыстардың кейбіреулері қайта өңделген ұнтақталған синтетикалық кристалдан жасалады. Тұрып тұрған қоңырауларды жасаудың дәстүрлі әдісі – балқытылған металды құю және содан кейін қолмен қажетті пішінге келтіру болған. Қазіргі заманғы қоңыраулар/ыдыстар осылай жасалуы мүмкін, бірақ машинамен өңдеу арқылы да жасалуы мүмкін. Дайын өнім кейде ізгі ниет білдіретін жазулармен немесе сақиналар, жұлдыздар, нүктелер немесе жапырақтар сияқты әсемдік элементтермен безендіріледі. Непалдан келген ыдыстарда кейде деванагари әрпімен жазылған жазулар кездеседі.