Кіріспе

Жойылып кеткен окситан диалектісі

Judeo Provençal, Judæo Occitan немесе Judæo Comtadin – Францияның оңтүстігінде, әсіресе Контат Венассин аймағында тарихи тұрғыда яһудилер қолданған және/немесе жазған окситан немесе провансаль тілдерінің нұсқалары. Көптеген жаңа зерттеулерде Judeo Provençal тілі қате түрде Shuadit деп аталады, бұл сөзді 1948 жылы поляк ғалымы Зоза Сажковски ойлап тапқан, бірақ бұл тілді өз сөйлеушілері ешқашан осылай атамаған. Judeo Provençal тілі Францияда 11 ғасырға дейін соққан құжаттардан белгілі және 19 ғасырға дейін қолданыста болды. Содан кейін көптеген сөйлеушілері француз тіліне сіңіп кетті және қазір ол жойылып кеткен деп есептеледі. Көбінесе еврей әрпімен жазылса да, бұл диалект еврей емес адамдардың сөйлейтін окситан тілімен өзара түсіністікке ие болды.

Фоналогия

Иудей провансаль тілінде басқа окситан диалектілерінде кездеспейтін бірқатар фонеологиялық ерекшеліктер бар. Ең айқын ерекшеліктерінің бірі – латын тілінен және провансаль тілінен алынған сөздердегі және басқа да фонетикалық ерекшеліктері тіркелген. Еврей тілінен алынған сөздер провансаль тілінің ерекше фонетикалық нормасына сәйкес айтылған. Басқа ерекшеліктердің ішінде самех, син, цаде және тау рафе әріптерінің барлығы да айтылған, еврей сөздері көбінесе провансаль тілінің фонеологиясына бейімделген.

Дәлел

Юдео-провансаль тілінің фонетикасы туралы мәліметтерді шығарудың маңызды көзі – «Харканот және Барканот» комедиясы. (Дереккөздер бөліміндегі Нахонға қараңыз.) Сонымен қатар, «Оброс» деп аталатын екі тілде жазылған еврей провансальдық діни өлеңдер де бар.

Құлдырау

1498 жылы француз еврейлері Франциядан ресми түрде қуылды. Қауым 1501 жылға дейін толығымен кетуге мәжбүр болмаса да, оның көп бөлігі сол кезде басқа аймақтарға, әсіресе Солтүстік Италияға, Германияға және Осман империясына тарап кеткен. Алайда, Venaissin графлығы 1790 жылға дейін Папаның тікелей басқаруында болды, және шағын еврей қауымы салыстырмалы оқшаулықта өмір сүруін жалғастырды. Француз революциясынан бастап, француз еврейлеріне Францияның кез келген жерінде толыққанды азаматтар ретінде заңды түрде өмір сүруге рұқсат берілгеннен кейін, юдео-провансаль тілінің мәртебесі тез төмендеді. Соңғы белгілі туған тілдес, Арман Лунель 1977 жылы қайтыс болды делінеді, бірақ Лунель, француз тілінде сөйлейтін адам, тілдің тек бірнеше сөзін ғана есінде сақтаған көрінеді. Дегенмен, ол әлі де Оңтүстік Франциядағы 50-100 еврейдің сөйлейтін француз тілінің оңтүстік еврей диалектісіне белгілі бір әсер етеді.

Сөздіктер мен лингвистикалық монографиялар

Зоса Сажковски, "Дос лошн фун ди йидн ин ди арбе кхехилес фун комта Венесен" (Комтат Венесиннің төрт қауымдастығындағы еврейлердің тілі), Нью-Йорк, автор және Идиш ғылыми институты – ЙИВО басылымы, 1948 жыл.

Жалпы түсініктер мен энциклопедиялық жазбалар

Блондхайм, Дэвид С. 1928 жыл. Этимологиялық және лексикографиялық ескертулер. М. Альфред Жанройға оның шәкірттері мен достары сыйлаған тіл білімі және әдебиет жинағы. Париж: Чемпион. 71–80 беттер. Жохновиц, Г. 1978. "Шуадит: Прованс еврей тілі". Еврей мұрағаты 14: 63–67. Жохновиц, Г. 2013. "Прованс еврей тіліндегі еврей компоненті". Джеффри Хан және басқалар редакциялаған "Еврей тілі мен тіл білімі энциклопедиясы", 2 том, ХХХХ беттер. Лейден: Брилл. Нахон, Питер. Датасыз. Judeo Provençal. Еврей тілдері сайты, Сара Бунь Бенор (ред.). Лос-Анджелес: Еврей тілі жобасы. https://www.jewishlanguages.org/judeo-provencal. Авторлық құқығы: Creative Commons Share Alike 4.0 International. Толық мәтінге сілтеме.

Яһуди-провансальдық мәтіндер мен материалдар

Нахон, Питер. 2021 жыл. "Қазіргі заманғы еврей-провансаль тілі жалғыз мәтіндік куәлігінен белгілі: Харканот және Барканот (Тандық басылым және тіл білімі талдауы)", "Еврей тілдері журналы". doi: https://doi.org/10.1163/22134638 bja10014
Пансье, П. 1925 жыл. "18 ғасырдың соңына қарайғы еврей-провансаль жаргонындағы комедия". "Яһуди зерттеулері" журналы 81: 113–145. Педро д’Алькантара (Бразилияның Педро II патшасы). 1891 жыл. Комтадин ритуалындағы еврей-провансаль поэзиясы. Авиньон: Сегин Фререс.