Кіріспе
Әлеуметтануда, басқа адамдарды ескеретін іс-әрекет.
In sociology,
Макс Вебер
Негізгі түсінік негізінен Макс Вебердің позитивизм емес теориясында адам мінез-құлқының әлеуметтік саланың себеп-салдар байланыстарымен қалай байланысты екенін зерделеу үшін жасалған. Вебер үшін социология – қоғам мен мінез-құлықты зерттейтін ғылым, демек, ол өзара әрекеттесудің мәніне үңілуі керек. Әлеуметтік әрекет теориясы, құрылымдық-функционалдық көзқарастардан гөрі, адамдардың әрекеттерін әлеуметтік жағдайларға және олардың басқа адамдарға қалай әсер ететініне сәйкес өзгертетінін қабылдайды және ескереді; егер күтілетін реакция қолайлы болмаса, әрекет тиісінше түзетіледі. Әрекет – мағынасы бар қарапайым әрекет немесе басқа адамдарға бағытталған және олардың әрекетін (немесе әрекетсіздігін) тудыратын күрделі әлеуметтік әрекет болуы мүмкін. Бұл термин Флориан Знянецкийдің «әлеуметтік құбылыстар» терминінен гөрі практикалық және кеңірек, себебі әлеуметтік әрекетті іске асыратын жеке тұлға пассивті емес, керісінше, белсенді және жауапты. Вебердің өзі «агенттік» деген сөзді қолданғанмен, қазіргі әлеуметтік ғылымда бұл термин көбінесе Вебердің әлеуметтік әрекет тұжырымдамаларын қабылдаумен байланысты қолданылады, егер жұмыс тікелей сілтеме жасамайынша. Сол сияқты, «рефлексивтілік» Вебердің гипотеза құруда маңызды рөл атқарған құрылым мен агенттік арасындағы себеп-салдар қатынасын қысқаша білдіру үшін жиі қолданылады.
Түрлері
Рационалды іс-әрекеттер (бағалы рационалды іс-әрекеттер деп те аталады): мақсатқа жетуге бағытталған іс-әрекеттер, бірақ оның салдары ескерілмейді және оны жүзеге асыру үшін таңдалған құралдардың тиімділігіне назар аударылмайды («мақсат құралдарды ақтайды»). Бағалы рационалды немесе құралдық рационалды әлеуметтік іс-әрекет екі топқа бөлінеді: рационалды қарастыру және рационалды бағдар. Рационалды қарастыру – екіншілік нәтижелерді рационалды түрде есепке алу. Бұл екіншілік салдарлар аяқталған кезде де баламалы құрал ретінде қарастырылады. Мұндай әрекет құралын анықтау қиын, тіпті қарама-қайшы болуы мүмкін. Рационалды бағдарлау – белгілі бір жағдайларды тану және түсіну қабілеті. Вебердің пікірінше, бәсекелес гетерогенді субъектілер мен топтарға ортақ әлеуметтік іс-әрекетті түсіну қиынға соғады; Құралдық іс-әрекет (құндылықтық қатынас, құралдық рационалды, мақсатты құралдық рационалды деп те аталады): мақсатты басқа мақсаттармен салыстырып бағалаудан және оны жүзеге асырудың әртүрлі тәсілдерін (және салдарларын) мұқият қарастырғаннан кейін жоспарланып, іске асырылатын іс-әрекеттер. Мысалы, жоғары сынып оқушысы заңгер болуға дайындалады. Оқушы колледжге түсу үшін тиісті емтихан тапсырып, қажетті құжаттарды толтыру керектігін, содан кейін колледжде жақсы оқып, заң факультетіне түсуі және ақырында заңгер болу мақсатына жетуі керек екенін біледі. Егер оқушы колледжде жақсы оқымаса, заң факультетіне түсу және заңгер болу мақсатына жету қиын болатынын біледі. Сондықтан оқушы мақсатына жету үшін қажетті қадамдарды жасауы керек. Тағы бір мысал – экономикалық мәмілелер. Құндылықтық қатынас командалар мен талаптар деп екі топқа бөлінеді. Заң бойынша, адамдарға бұйрықтар беріледі және олар орталық үкіметтің билігін немесе азаматтардың заңдық құқықтарын бұзу үшін жеке заңдардың барлық жүйесін пайдалануы керек. Талаптар әділдікке немесе адамдық қадір-қасиетке негізделуі мүмкін. Бұл талаптар бірнеше мәселелерді тудырды, тіпті заңдық формализм де сынақтан өтті. Бұл талаптар қоғамға ауыр жүк болып сезінуі мүмкін және кейде оларды өнегелі деп санауға мәжбүр етеді. Дінге рационалды таңдау тәсілі дін мен нарықтық экономика арасындағы жақын ұқсастықты көрсетеді. Діни фирмалар тұтынушыларға діни өнімдер мен қызметтерді ұсыну үшін бір-бірімен бәсекелеседі, ал тұтынушылар фирмалар арасында таңдау жасайды. Егер көптеген діни фирмалар бәсекелессе, олар арнайы мамандануға және діни тұтынушылардың белгілі бір сегменттерінің ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыруға бейім болады. Бұл мамандану және қанағаттандыру өз кезегінде діни экономикада белсенді түрде қатысатын діни тұтынушылардың санын арттырады. Бұл тұжырым бірнеше эмпирикалық зерттеулерде расталды. Қазіргі АҚШ-та қатаң шіркеулер күшті және өсіп келе жатқаны, ал либералды шіркеулердің құлдырап бара жатқаны белгілі. Ианнаконе үшін діни тәжірибе – ортақ өндірілген игілік. Сондықтан шіркеу мүшелері бірлесіп әрекет ету мәселесіне тап болады. Қатаң шіркеулер өз мүшелеріне қымбат және құпия талаптарды қояды, олар ықтимал еркін саяхатшыларды жою арқылы бұл мәселені шеше алады, өйткені мұндай талаптарға қарамастан тек өте берік адамдар ғана шіркеуге кіреді. Діни тәжірибе жалпыға ортақ игілік деген түсінікке сәйкес, Ианнаконе және басқалар көрсеткендей, өз мүшелерінен көбірек ресурстарды (уақыт және ақша түрінде) алатын шіркеулердің мүшелері көбірек болады. Әсерлі іс-әрекет (эмоционалдық іс-әрекет деп те аталады): жеке сезімдерді білдіру үшін, эмоцияларға байланысты жасалатын іс-әрекеттер. Мысалы, жеңіспен құттықтау, жерлеу кезінде жылау – әсерлі іс-әрекеттер. Әсерлі іс-әрекет екі топқа бөлінеді: бақылаусыз реакция және эмоционалдық шиеленіс. Бақыланбайтын реакция кезінде шектеу жоқ және дискреттілік танытпайды. Өзін-өзі ұстай алмайтын адам өзгелердің сезімдерін өз сезімдерінен гөрі аз есепке алады. Эмоционалдық шиеленіс – адамның ең терең қалауларына жетуге лайықсыз немесе күшсіз екендігіне деген негізгі сенімнен туындайды. Қалаулар орындалмағанда ішкі жанкүйерлік пайда болады. Өмірдің толыққанды болмауы салдарынан қоғамда өнімді жұмыс істеу қиын болуы мүмкін. Эмоция көбінесе алмасу теориясының негізгі тұжырымдамаларына байланысты назардан тыс қалады. Жалпы мысал – мінез-құлық және рационалды таңдау болжамдары. Мінез-құлық тұрғысынан эмоциялар жазалаудан ажыратылмайды. Эмоция: Эмоция – белгілі бір жағдайға жауап ретінде туындайтын сезімдер. Эмоцияның алты түрі бар: әлеуметтік эмоциялар, фактілік емес эмоциялар, болашақта болуы мүмкін жағдайларға байланысты туындайтын эмоциялар (көбінесе алаңдаушылық ретінде көрінеді), қуаныш пен қайғыға байланысты туындайтын эмоциялар (мысалы, студент жақсы баға алғанда және адам жерлеуге келгенде байқалатын жағдайлар), ойларға байланысты туындайтын эмоциялар (кейде флэшбэктер ретінде көрінеді) және, соңғысы, махаббат пен жиреншік эмоциялары. Бұл эмоциялардың барлығы шешілмеген деп саналады. Эмоцияларды анықтау үшін қолданылатын алты белгі бар: мақсатты объектілер, валенттілік, когнитивтік алғышарттар, физиологиялық ояну, іс-әрекет тенденциялары және соңғысы – физиологиялық көріністер. Бұл алты ұғым Аристотельмен анықталған және қазір де көптеген талқылаулардың тақырыбы болып табылады. Экономикалық тәртіптің макро институционалдық теориясы: Николь Биггарт пен Томас Бимиш Макс Веберден өзгеше адамдық әдеттерге қарайды. Вебер экономикалық ұйымның материалдық мүдделер мен идеялардың құрылымына негізделгенін сенген болса, институционалдық социологтар, Биггарт пен Бимиш сияқты, нарықтық капитализмнің құрылымының макро институционалдық көздерін баса көрсетеді. Экономиканың микрологиялық теориялары топтың іс-әрекеттерін қарастырады. Экономикалық теорияның негізі – ең жоғары білімі бар ұсынушының жеңісімен нарық тазаланады деген болжам. Микроэкономикалық теориялар адамдар қажетті заттарды ең арзан бағамен алуға тырысады деп есептейді. Осылай істеу нәтижесінде жеткізушілер бәсекеге түсіп, экономикада тәртіп орнатуға мүмкіндік береді. Рационалды таңдау теориясының жақтастары барлық әлеуметтік іс-әрекеттердің рационалды түрде ынталандырылғанына сенеді. Рационалдық – қабылданған іс-әрекеттердің ең көп пайда (өзіндік) алу және тиімділік үшін талданғаны және есептелгені дегенді білдіреді. Рационалды таңдау теориясы экономистер тарапынан үлкен әсерге ие болғанымен, микроэкономикалық ұғымдардан өзгеше. Дегенмен, рационалды таңдау теориясы микроэкономикалық аргументтерге ұқсас болуы мүмкін. Рационалды таңдау адамдардың эгоистік және гиперрационалды екенін болжайды, бірақ теоретиктер бұл болжамдарды өздерінің үлгілеріне қосымша айнымалыларды қосып жұмсартады. Традициялық іс-әрекеттер: дәстүрге сәйкес орындалатын, белгілі жағдайларда әрқашан бір тәсілмен орындалатын іс-әрекеттер. Мысалы, киім кию немесе жексенбі күндері демалу. Кейбір дәстүрлі іс-әрекеттер мәдени артефактқа айналуы мүмкін. Дәстүр екі топқа бөлінеді: әдет-ғұрыптар және әдеттер. Әдет-ғұрып – танысқа жататын практика. Ол үнемі жалғастырылады және мәдениетке сіңіріледі. Әдет-ғұрыптар әдетте ұрпақтар бойы сақталады. Әдет – біртіндеп үйренілген және кейде санасыз түрде орындалатын қадамдар жиынтығы. Ескіше айтқанда, «ескі әдеттерді бұзу қиын» және жаңа әдеттерді қалыптастыру қиын. Әлеуметтік іс-әрекеттердің үлгілері «Көзілдірдің өзі» сияқты негізгі социологиялық идеяларға байланысты әлеуметтік нәтижелерді түсіндіруге көмектеседі. Кулидің «көзілдірдің өзі» идеясы – өзіміздің сезімімізді басқалардың қабылдауы мен олардың біздің іс-әрекеттеріміз туралы не ойлайтынына байланысты қалыптастырамыз. Сонымен қатар, әсерді қалыптастыру процестері басқалардың іс-әрекеттерінің маңыздылығын түсінуге мүмкіндік береді. Әлеуметтік іс-әрекеттер мен институттар моделі: «Институт» – семантикалық тұрғыдан байланысқан мамандық ролі мен орталардың жиынтығы.
Instrumental action (also known as value relation, instrumentally rational, goal instrumental ones, zweckrational): actions which are planned and taken after evaluating the goal in relation to other goals, and after thorough consideration of various means (and consequences) to achieve it. An example would be a high school student preparing for life as a lawyer. The student knows that in order to get into college, they must take the appropriate tests and fill out the proper forms to get into college and then do well in college in order to get into law school and ultimately realize their goal of becoming a lawyer. If the student chooses not to do well in college, they know that it will be difficult to get into law school and ultimately achieve the goal of being a lawyer. Thus the student must take the appropriate steps to reach the ultimate goal. Another example would be most economic transactions. Value Relation is divided into the subgroups commands and demands. According to the law, people are given commands and must use the whole system of private laws to break down the central government or domination in the legal rights in which a citizen possess. Demands can be based on justice or human dignity just for morality. These demands have posed several problems even legal formalism has been put to the test. These demands seem to weigh on the society and at times can make them feel immoral. The rational choice approach to religion draws a close analogy between religion and the market economy. Religious firms compete against one another to offer religious products and services to consumers, who choose between the firms. To the extent that there are many religious firms competing against each other, they will tend to specialize and cater to the particular needs of some segments of religious consumers. This specialization and catering in turn increase the number of religious consumers actively engaged in the religious economy. This proposition has been confirmed in a number of empirical studies. It is well known that strict churches are strong and growing in the contemporary United States, whereas liberal ones are declining. For Iannaccone's religious experience is a jointly produced collective good. Thus members of a church face a collective action problem. Strict churches, which often impose costly and esoteric requirements on their members, are able to solve this problem by weeding out potential free riders, since only the very committed would join the church in the face of such requirements. Consistent with the notion that religious experience is a collective good, Iannaccone et al. show that churches that extract more resources from their members (in the form of time and money) tend to grow in membership. Affectual action (also known as emotional actions): actions which are taken due to 'one's emotions, to express personal feelings. For examples, cheering after a victory, crying at a funeral would be affective actions. Affective is divided into two subgroups: uncontrolled reaction and emotional tension. In uncontrolled reaction there is no restraint and there is lack of discretion. A person with an uncontrolled reaction becomes less inclined to consider other peoples’ feelings as much as their own. Emotional tension comes from a basic belief that a person is unworthy or powerless to obtain their deepest aspirations. When aspirations are not fulfilled there is internal unrest. It is often difficult to be productive in society because of the unfulfilled life. Emotion is often neglected because of concepts at the core of exchange theory. A common example is behavioral and rational choice assumptions. From the behavioral view, emotions are often inseparable from punishments. Emotion: Emotions are one's feelings in response to a certain situation. There are six types of emotion: social emotions, counterfactual emotions, emotions generated by what may happen (often manifested as anxiety), emotions generated by joy and grief (examples found in responses typically seen when a student gets a good grade, and when a person is at a funeral, respectively), thought triggered emotions (sometimes manifested as flashbacks), and finally emotions of love and disgust. All of these emotions are considered to be unresolved. There are six features that are used to define emotions: intentional objects, valence, cognitive antecedents, physiological arousal, action tendencies, and lastly physiological expressions. These six concepts were identified by Aristotle and are still the topic of several talks. Macro institutional theory of Economic Order: Nicole Biggart and Thomas Beamish have a slightly different approach to human habit then Max Weber. Whereas Weber believed economic organization is based on structures of material interest and ideas, institutional sociologist like Biggart and Beamish stress macro institutional sources of arrangements of market capitalism. Micrological theories of economy consider acts of a group of individuals. Economic theory is based on the assumption that when the highest bidder succeeds the market clears. Microeconomics theories believes that individuals are going to find the cheapest way to buy the things they need. By doing this it causes providers to be competitive and therefore creates order in the economy. Rational choice theorists, on the other hand, believe that all social action is rationally motivated. Rationality means that the actions taken are analyzed and calculated for the greatest amount of (self) gain and efficiency. Rational choice theory although increasingly colonized by economist, it does differ from microeconomic conceptions. Yet rational choice theory can be similar to microeconomic arguments. Rational choice assumes individuals to be egoistic and hyperrational although theorist mitigate these assumptions by adding variables to their models. Traditional actions: actions which are carried out due to tradition, because they are always carried out in a particular manner for certain situations. An example would be putting on clothes or relaxing on Sundays. Some traditional actions can become a cultural artifact Traditional is divided into two subgroups: customs and habit. A custom is a practice that rests among familiarity. It is continually perpetuated and is ingrained in a culture. Customs usually last for generations. A habit is a series of steps learned gradually and sometimes without conscious awareness. As the old cliché goes, "old habits are hard to break" and new habits are difficult to form. Social action models help explain Social Outcomes because of basic sociological ideas such as the Looking Glass Self. The idea of Cooley's looking glass self is that our sense of self develops as we observe and reflect upon others and what they may think of our actions. Additionally, impression formation processes allow us to interpret the significance of others' actions. Social Actions and Institutions Model: An 'institution' consists of specialized roles and settings that are linked together semantically, with the complex typically being devoted to serving some function within society. In sociological hierarchy, social action is more advanced than behavior, action and social behavior, and is in turn followed by more advanced social contact, social interaction and social relation.