Кіріспе

Әлеуметтануда, басқа адамдарды ескеретін іс-әрекет.

Макс Вебер

Негізгі түсінік негізінен Макс Вебердің позитивизм емес теориясында адам мінез-құлқының әлеуметтік саланың себеп-салдар байланыстарымен қалай байланысты екенін зерделеу үшін жасалған. Вебер үшін социология – қоғам мен мінез-құлықты зерттейтін ғылым, демек, ол өзара әрекеттесудің мәніне үңілуі керек. Әлеуметтік әрекет теориясы, құрылымдық-функционалдық көзқарастардан гөрі, адамдардың әрекеттерін әлеуметтік жағдайларға және олардың басқа адамдарға қалай әсер ететініне сәйкес өзгертетінін қабылдайды және ескереді; егер күтілетін реакция қолайлы болмаса, әрекет тиісінше түзетіледі. Әрекет – мағынасы бар қарапайым әрекет немесе басқа адамдарға бағытталған және олардың әрекетін (немесе әрекетсіздігін) тудыратын күрделі әлеуметтік әрекет болуы мүмкін. Бұл термин Флориан Знянецкийдің «әлеуметтік құбылыстар» терминінен гөрі практикалық және кеңірек, себебі әлеуметтік әрекетті іске асыратын жеке тұлға пассивті емес, керісінше, белсенді және жауапты. Вебердің өзі «агенттік» деген сөзді қолданғанмен, қазіргі әлеуметтік ғылымда бұл термин көбінесе Вебердің әлеуметтік әрекет тұжырымдамаларын қабылдаумен байланысты қолданылады, егер жұмыс тікелей сілтеме жасамайынша. Сол сияқты, «рефлексивтілік» Вебердің гипотеза құруда маңызды рөл атқарған құрылым мен агенттік арасындағы себеп-салдар қатынасын қысқаша білдіру үшін жиі қолданылады.

Түрлері

Рационалды іс-әрекеттер (бағалы рационалды іс-әрекеттер деп те аталады): мақсатқа жетуге бағытталған іс-әрекеттер, бірақ оның салдары ескерілмейді және оны жүзеге асыру үшін таңдалған құралдардың тиімділігіне назар аударылмайды («мақсат құралдарды ақтайды»). Бағалы рационалды немесе құралдық рационалды әлеуметтік іс-әрекет екі топқа бөлінеді: рационалды қарастыру және рационалды бағдар. Рационалды қарастыру – екіншілік нәтижелерді рационалды түрде есепке алу. Бұл екіншілік салдарлар аяқталған кезде де баламалы құрал ретінде қарастырылады. Мұндай әрекет құралын анықтау қиын, тіпті қарама-қайшы болуы мүмкін. Рационалды бағдарлау – белгілі бір жағдайларды тану және түсіну қабілеті. Вебердің пікірінше, бәсекелес гетерогенді субъектілер мен топтарға ортақ әлеуметтік іс-әрекетті түсіну қиынға соғады; Құралдық іс-әрекет (құндылықтық қатынас, құралдық рационалды, мақсатты құралдық рационалды деп те аталады): мақсатты басқа мақсаттармен салыстырып бағалаудан және оны жүзеге асырудың әртүрлі тәсілдерін (және салдарларын) мұқият қарастырғаннан кейін жоспарланып, іске асырылатын іс-әрекеттер. Мысалы, жоғары сынып оқушысы заңгер болуға дайындалады. Оқушы колледжге түсу үшін тиісті емтихан тапсырып, қажетті құжаттарды толтыру керектігін, содан кейін колледжде жақсы оқып, заң факультетіне түсуі және ақырында заңгер болу мақсатына жетуі керек екенін біледі. Егер оқушы колледжде жақсы оқымаса, заң факультетіне түсу және заңгер болу мақсатына жету қиын болатынын біледі. Сондықтан оқушы мақсатына жету үшін қажетті қадамдарды жасауы керек. Тағы бір мысал – экономикалық мәмілелер. Құндылықтық қатынас командалар мен талаптар деп екі топқа бөлінеді. Заң бойынша, адамдарға бұйрықтар беріледі және олар орталық үкіметтің билігін немесе азаматтардың заңдық құқықтарын бұзу үшін жеке заңдардың барлық жүйесін пайдалануы керек. Талаптар әділдікке немесе адамдық қадір-қасиетке негізделуі мүмкін. Бұл талаптар бірнеше мәселелерді тудырды, тіпті заңдық формализм де сынақтан өтті. Бұл талаптар қоғамға ауыр жүк болып сезінуі мүмкін және кейде оларды өнегелі деп санауға мәжбүр етеді. Дінге рационалды таңдау тәсілі дін мен нарықтық экономика арасындағы жақын ұқсастықты көрсетеді. Діни фирмалар тұтынушыларға діни өнімдер мен қызметтерді ұсыну үшін бір-бірімен бәсекелеседі, ал тұтынушылар фирмалар арасында таңдау жасайды. Егер көптеген діни фирмалар бәсекелессе, олар арнайы мамандануға және діни тұтынушылардың белгілі бір сегменттерінің ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыруға бейім болады. Бұл мамандану және қанағаттандыру өз кезегінде діни экономикада белсенді түрде қатысатын діни тұтынушылардың санын арттырады. Бұл тұжырым бірнеше эмпирикалық зерттеулерде расталды. Қазіргі АҚШ-та қатаң шіркеулер күшті және өсіп келе жатқаны, ал либералды шіркеулердің құлдырап бара жатқаны белгілі. Ианнаконе үшін діни тәжірибе – ортақ өндірілген игілік. Сондықтан шіркеу мүшелері бірлесіп әрекет ету мәселесіне тап болады. Қатаң шіркеулер өз мүшелеріне қымбат және құпия талаптарды қояды, олар ықтимал еркін саяхатшыларды жою арқылы бұл мәселені шеше алады, өйткені мұндай талаптарға қарамастан тек өте берік адамдар ғана шіркеуге кіреді. Діни тәжірибе жалпыға ортақ игілік деген түсінікке сәйкес, Ианнаконе және басқалар көрсеткендей, өз мүшелерінен көбірек ресурстарды (уақыт және ақша түрінде) алатын шіркеулердің мүшелері көбірек болады. Әсерлі іс-әрекет (эмоционалдық іс-әрекет деп те аталады): жеке сезімдерді білдіру үшін, эмоцияларға байланысты жасалатын іс-әрекеттер. Мысалы, жеңіспен құттықтау, жерлеу кезінде жылау – әсерлі іс-әрекеттер. Әсерлі іс-әрекет екі топқа бөлінеді: бақылаусыз реакция және эмоционалдық шиеленіс. Бақыланбайтын реакция кезінде шектеу жоқ және дискреттілік танытпайды. Өзін-өзі ұстай алмайтын адам өзгелердің сезімдерін өз сезімдерінен гөрі аз есепке алады. Эмоционалдық шиеленіс – адамның ең терең қалауларына жетуге лайықсыз немесе күшсіз екендігіне деген негізгі сенімнен туындайды. Қалаулар орындалмағанда ішкі жанкүйерлік пайда болады. Өмірдің толыққанды болмауы салдарынан қоғамда өнімді жұмыс істеу қиын болуы мүмкін. Эмоция көбінесе алмасу теориясының негізгі тұжырымдамаларына байланысты назардан тыс қалады. Жалпы мысал – мінез-құлық және рационалды таңдау болжамдары. Мінез-құлық тұрғысынан эмоциялар жазалаудан ажыратылмайды. Эмоция: Эмоция – белгілі бір жағдайға жауап ретінде туындайтын сезімдер. Эмоцияның алты түрі бар: әлеуметтік эмоциялар, фактілік емес эмоциялар, болашақта болуы мүмкін жағдайларға байланысты туындайтын эмоциялар (көбінесе алаңдаушылық ретінде көрінеді), қуаныш пен қайғыға байланысты туындайтын эмоциялар (мысалы, студент жақсы баға алғанда және адам жерлеуге келгенде байқалатын жағдайлар), ойларға байланысты туындайтын эмоциялар (кейде флэшбэктер ретінде көрінеді) және, соңғысы, махаббат пен жиреншік эмоциялары. Бұл эмоциялардың барлығы шешілмеген деп саналады. Эмоцияларды анықтау үшін қолданылатын алты белгі бар: мақсатты объектілер, валенттілік, когнитивтік алғышарттар, физиологиялық ояну, іс-әрекет тенденциялары және соңғысы – физиологиялық көріністер. Бұл алты ұғым Аристотельмен анықталған және қазір де көптеген талқылаулардың тақырыбы болып табылады. Экономикалық тәртіптің макро институционалдық теориясы: Николь Биггарт пен Томас Бимиш Макс Веберден өзгеше адамдық әдеттерге қарайды. Вебер экономикалық ұйымның материалдық мүдделер мен идеялардың құрылымына негізделгенін сенген болса, институционалдық социологтар, Биггарт пен Бимиш сияқты, нарықтық капитализмнің құрылымының макро институционалдық көздерін баса көрсетеді. Экономиканың микрологиялық теориялары топтың іс-әрекеттерін қарастырады. Экономикалық теорияның негізі – ең жоғары білімі бар ұсынушының жеңісімен нарық тазаланады деген болжам. Микроэкономикалық теориялар адамдар қажетті заттарды ең арзан бағамен алуға тырысады деп есептейді. Осылай істеу нәтижесінде жеткізушілер бәсекеге түсіп, экономикада тәртіп орнатуға мүмкіндік береді. Рационалды таңдау теориясының жақтастары барлық әлеуметтік іс-әрекеттердің рационалды түрде ынталандырылғанына сенеді. Рационалдық – қабылданған іс-әрекеттердің ең көп пайда (өзіндік) алу және тиімділік үшін талданғаны және есептелгені дегенді білдіреді. Рационалды таңдау теориясы экономистер тарапынан үлкен әсерге ие болғанымен, микроэкономикалық ұғымдардан өзгеше. Дегенмен, рационалды таңдау теориясы микроэкономикалық аргументтерге ұқсас болуы мүмкін. Рационалды таңдау адамдардың эгоистік және гиперрационалды екенін болжайды, бірақ теоретиктер бұл болжамдарды өздерінің үлгілеріне қосымша айнымалыларды қосып жұмсартады. Традициялық іс-әрекеттер: дәстүрге сәйкес орындалатын, белгілі жағдайларда әрқашан бір тәсілмен орындалатын іс-әрекеттер. Мысалы, киім кию немесе жексенбі күндері демалу. Кейбір дәстүрлі іс-әрекеттер мәдени артефактқа айналуы мүмкін. Дәстүр екі топқа бөлінеді: әдет-ғұрыптар және әдеттер. Әдет-ғұрып – танысқа жататын практика. Ол үнемі жалғастырылады және мәдениетке сіңіріледі. Әдет-ғұрыптар әдетте ұрпақтар бойы сақталады. Әдет – біртіндеп үйренілген және кейде санасыз түрде орындалатын қадамдар жиынтығы. Ескіше айтқанда, «ескі әдеттерді бұзу қиын» және жаңа әдеттерді қалыптастыру қиын. Әлеуметтік іс-әрекеттердің үлгілері «Көзілдірдің өзі» сияқты негізгі социологиялық идеяларға байланысты әлеуметтік нәтижелерді түсіндіруге көмектеседі. Кулидің «көзілдірдің өзі» идеясы – өзіміздің сезімімізді басқалардың қабылдауы мен олардың біздің іс-әрекеттеріміз туралы не ойлайтынына байланысты қалыптастырамыз. Сонымен қатар, әсерді қалыптастыру процестері басқалардың іс-әрекеттерінің маңыздылығын түсінуге мүмкіндік береді. Әлеуметтік іс-әрекеттер мен институттар моделі: «Институт» – семантикалық тұрғыдан байланысқан мамандық ролі мен орталардың жиынтығы.