Кіріспе

Фридман ережесі – Милтон Фридман ұсынған ақша-кредит саясатының ережесі. Фридман номиналдық пайыздық ставканың нөлге тең немесе оған өте жақын болуын қамтамасыз ететін ақша-кредит саясатын жақтады. Оның пікірінше, жеке тұлғалардың ақшаны ұстауының мүмкіндік шығыны, қосымша фиат ақшаны жасаудың қоғамдық шығынына тең болуы керек. Қосымша ақша жасаудың шекті құны нөлге (немесе нөлге жуық) тең болған жағдайда, номиналдық пайыздық ставкалар да нөл болуы керек. Практикалық тұрғыда, бұл орталық банктың инфляция немесе дефляция деңгейін мемлекеттік облигациялар және басқа да қауіпсіз активтер бойынша нақты пайыздық ставкаға теңдестіріп, номиналдық пайыздық ставканы нөлге жеткізуге тырысуы керек екенін білдіреді. Бұл саясаттың нәтижесінде ақшаны ұстаған адамдар инфляцияның салдарынан ақша құнын жоғалтпайды. Бұл ереже ұзақ мерзімді тиімділік мәселелерімен негізделген. Бұл Фридманның k пайыздық ережесімен шатастырылмауы керек, ол ақша массасының жылдық тұрақты өсуін жақтады.

Фридманның дәлелі

Қосымша ақшаны ұстаудың шекті пайдасы – (мысалы) тұтыну тауарларын сатып алумен байланысты транзакциялық шығындардың азаюы. Оң номиналды пайыздық мөлшерлеме болғанда, адамдар ақшалай қорларын (әлеуметтік және жеке) шекті пайдасы шекті жеке шығындарға (яғни номиналды пайыздық мөлшерлемеге) тең болатын деңгейге дейін үнемдейді. Бұл әлеуметтік тұрғыдан оңтайлы емес, себебі үкімет ақшаны жеткілікті мөлшерде шығара алады, бұл оған ешқандай шығын тудырмайды. Әлеуметтік оңтайлылық номиналды пайыздық мөлшерлеме нөлге тең болғанда (немесе дефляция нақты пайыздық мөлшерлемеге тең болғанда) пайда болады, сонда ақшаны ұстаудың шекті әлеуметтік пайдасы мен шекті әлеуметтік құны нөлге теңестіріледі. Осылайша, Фридман ережесі тиімсіздікті жоюға және осы арқылы өнімнің орташа деңгейін арттыруға бағытталған.

Экономикалық теорияда қолдану

Фридман ережесі ақшаның көптеген экономикалық модельдерінде әл-ауқатты барынша арттыратын ақша саясаты болып табылады. Ол монополистік бәсекелестікке ие ақша экономикаларында (Ирландия, 1996) және белгілі бір жағдайларда үкімет басқа да бұрмалаушы салықтар салатын ақша экономикаларының әртүрлі түрлерінде оңтайлы екені дәлелденді. Дегенмен, Фридман ережесінен ауытқудың оңтайлы болатын бірнеше маңызды жағдайлар бар. Оларға масштабтың өсуі төмендеген экономикалар; кемелсіз бәсекелестікке ұшыраған экономикалар, онда үкімет монополиялық табысқа толық салық салмайды немесе салықты еңбекақысына тең етпейді; салықтан қашушылық экономикалар; бағалардың тұйықталған экономикалар; және номиналды жалақының төмен қарай қатаңдығы бар экономикалар жатады. Фридман ережесінен ауытқулар көбінесе шағын болғанымен, егер елдің валютасына шетелден зор сұраныс болса, мысалы, АҚШ-та, онда инфляцияның оңтайлы деңгейі шетелдік резиденттерден алынатын сеньораждық кірістерді алу үшін Фридман ережесінде көзделгеннен айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Қаржылық делдалдардың және несиелік спредтердің әсері ескерілгенде, Фридман ережесімен ұсынылған әл-ауқаттың оңтайлылығына, керісінше, саясаттың номиналды пайыздық мөлшерлемесі мен резервтерге төленетін пайыздық мөлшерлеме арасындағы пайыздық мөлшерлемелердің айырмашылығын жою арқылы, олардың әрқашан бірдей болуын қамтамасыз ету арқылы қол жеткізуге болады. Теориялық болжамдарға қарамастан, Фридман ережесі әл-ауқатты жақсартатыны анықталмады, ол тұрақты ақша ұсынысы режимінен артық емес. Бір әл-ауқат өлшемі бойынша, Фридманның k пайыздық ережесі ең жақсы нәтижелер көрсетті.