Кіріспе
Неміс сарбазы және зерттеуші Ханс Стаден (шамамен 1525 – 1576 ж.ш.) XVI ғасырдың ортасында Оңтүстік Америкаға саяхат жасаған неміс сарбазы және зерттеушісі. Ол Бразилияның тупинамба тайпасы тарапынан тұтқынға алынды. Бірақ ол тірі қалды және Еуропаға қауіпсіз оралды. Өзінің кеңінен таралған "Шын тарих: Бразилиядағы жемірілгендердің тұтқындығы туралы баяндама" атты кітабында ол оны тұтқынға алған жергілікті халықтың жемірілгендікпен айналысқандарын айтты.
Hans Staden (c. 1525 – c. 1576) was a German soldier and explorer who voyaged to South America in the middle of the sixteenth century, where he was captured by the Tupinambá people of Brazil. He managed to survive and return safe to Europe. In his widely read True History: An Account of Cannibal Captivity in Brazil, he claimed that the native people that held him captive practiced cannibalism.
Оңтүстік Америкаға саяхат
Стаден Гессен провинциясының Хомберг қаласында дүниеге келді. Ол жақсы білім алған және орташа жағдайда өмір сүрген. Бірақ 1547 жылы Бразилияға бағытталған кемеге жалданып, саяхат құмарлығы оны жетеледі. Ол бұл алғашқы сапарынан 1548 жылдың 8 қазанында оралды, содан кейін Севильяға барып, 1549 жылдың наурыз айында Рио-де-ла-Платаға экспедицияға ерікті ретінде екінші сапарына аттанды. Өзеннің сағасына жеткенде, дауылда екі кеме суға батты. Кеме апатына ұшыраған экипаждың бір бөлігі қайық жасауға тырысып, Асунсьонға қарай жолға шықты. Экипаждың қалған бөлігі, соның ішінде Стаден (білікті оқ атушы), үшінші кемемен Сан-Висенте аралына бет алды, бірақ олар да құлады. 1552 жылы бірнеше аман қалғандармен бірге Стаден континентке жетіп, оқ туралы біліміне байланысты португалдықтар оны жұмысқа алды. Бірнеше аптадан кейін, аң аулау экспедициясында жүрген кезде Стаден Бразилияның тупинамба тайпасына жататын топ тарапынан ұсталды. Бұл тайпа тупиникиндер мен олардың португалдық одақтастарының жауы болды. Стаден португалдық экипаж мүшесі болғандықтан, тупинамбалар оны жау деп санады және оны өздерінің ауылына (қазіргі Убатубаның алдағысы) алып барды, онда оны келесі мерекеде жейтінін айтты. Алайда Стаден тупинамба басшысы Кунхамбебеге тупинамба мен еуропалық саудагерлердің арасында аударма жасау және тупиникиндердің тайпаға шабуыл жасауын болжау арқылы ықпал етіп, оның құрметіне ие болды, соның арқасында өмірі сақталды. Португалдықтар бірнеше рет Стаденді босату үшін келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ үндістер барлық ұсыныстарды қабылдамады. Соңында ол француз кемесімен қашып құтылды. 1555 жылдың 22 ақпанында Нормандиядағы Хонфлер қаласына жетіп, сол жерден дереу туған қаласына қайтты.
Тұтқындалуы туралы әңгіме
Еуропаға оралғаннан кейін Марбургтегі доктор Йохан Драйандердің қолдауы Стаденге тұтқындалуы туралы «Warhaftige Historia und beschreibung eyner Landtschafft der Wilden Nacketen, Grimmigen Menschfresser Leuthen in der Newenwelt America gelegen» (Жаңа әлемдегі Америкадағы жабайы, жалаңаш, қатыгез, адам жейтін халықтардың елінің шынайы тарихы мен сипаттамасы) (1557) атты еңбегін жариялауға мүмкіндік берді; кітапты Андреас Колбе баспадан шығарды. «Warhaftige Historia» тупинамба тайпасының өмірі мен салты-дәстүрі туралы толыққанды мәліметтер берді және ағаштан ойылған суреттермен безендірілді. Кітап халықаралық деңгейде танымал болды, латын тіліне және көптеген еуропа тілдеріне аударылды, жалбары 76 басылымға жетті. Теодор де Брай өзінің «Америкаға жасалған ұлы саяхаттар» (1593), 3-томдық кітабы үшін Стаденнің әңгімесіне негізделген суреттер жасады.
"Аралық" ретінде жұмыс істеу
Стайден туралы оның жазған саяхаттарынан басқа мәлімет аз болғанымен, оның жазбалары жау ортасында жақсы қарым-қатынас орнатудың бір жолы – өзін топтар арасында делдал ретінде таныту екенін көрсетті. Тұтқында болғанда Стаден Тупинамба мәдениеті, діни құрметтері және француздықтармен байланысы туралы кең білімін пайдаланып, транзакциялық делдал рөлін атқарды. Оңтүстік Американың жергілікті мәдениеттері мен саясатын бұрынғы экспедицияларында зерттеген Стаден алдымен Тупинамбаларды оған бостандық беруге көндіруге тырысты. Ол өзін неміс деп санап, португалдар мен француздықтарға христиан еуропалықтар ретінде сеніп, өз құтқаруын күте алмайтынын түсінді. Стаден тез арада бағытын өзгертіп, Тупинамбаның жауы – Тупиникиндердің шабуыл жасауы туралы ақпарат беріп, маңызды транзакциялық делдалға айналды. Шабуыл болған кезде Тупинамбаның Стаденге деген сенімі арта түсті. Басқа ғалымдар бұл кітапты Бразилияның жергілікті халқы туралы маңызды және сенімді этнотарихи дереккөз деп санайды. Ал кейбіреулері Атлантика тарихын зерттеуде Стаденнің маңыздылығын атап өтеді. 1970 жылғы «Como Era Gostoso o meu Francês» (Менің кішкентай французым қаншалықты тәтті еді) фильмі Стаденнің әңгімелеріне негізделген (бірақ оны кейіпкер ретінде көрсетпеген) және басты кейіпкердің жас жергілікті әйелге деген махаббаты туралы қосымша сюжет желісін қосады.
Негізгі дереккөздер
Неміс тіліндегі түпнұсқа басылымы, 1557 жыл. Хаклюйт қоғамы жасаған ағылшын тіліне аударма, 1874 жыл. Жаңа ағылшын тіліне аударма, 2008 жыл.