Кіріспе

Теріс капитал – бұл меншік иесінің өзіндік капиталының жетіспеушілігі, ол қарызды қамтамасыз ету үшін пайдаланылған активтің құны, қарыз бойынша төленбеген сомадан кем болғанда туындайды. АҚШ-та теріс капиталға ие активтер (әсіресе жылжымайтын мүлік, оның қарыздары ипотекалық несиелер) көбінесе "су астында" деп аталады, ал теріс капиталға ие қарыз бен қарыз алушылар "қаржылық қиын жағдайда" немесе "көтерілген" деп есептеледі. Жеке тұлғалар мен компаниялар да теріс капиталға ие болуы мүмкін, бұл олардың балансында көрсетіледі.

Тарих

Термин "теріс капитал" 1991-1996 жылдар аралығындағы Ұлыбританиядағы және 1998-2003 жылдар аралығындағы Гонконгтағы экономикалық төмендеу кезеңінде кеңінен қолданылды. Осы төмендеулер жұмыссыздықтың өсуіне және жылжымайтын мүліктің бағасының түсуіне әкелді, нәтижесінде банктер мен құрылыс серіктестіктері қарыздан кем құнмен бағаланған мүлікті қайтарып алу жағдайлары көбейді. 2007 жылдан бері теріс капиталға ең көп бейімделгендер – мүліктің құнының жоғары пайызын (мысалы, 90% немесе тіпті 100%) несие ретінде алған қарыз алушылар. Мұндай несиелер несие дағдарысынан бұрын қолжетімді болған.

Активке

Ипотекаға салынған үйдің немесе пәтердің нарықтық құнының төмендеуі меншікті тұрғын үй нарығында теріс капиталдың ең көп кездесетін себебі болып табылады. Бұл жағдай үй иесі екінші ипотекалық несие алғанда, оның сомасы үйдің құнын асырып кеткенде немесе бастапқы ипотека тым жомарт болғандықтан туындауы мүмкін. Егер қарыз алушы қарызын төлемесе, несие беруші мүлікті қайтарып алып сатқаннан кейін де қарыз сомасын толық өтей алмайды, соның салдарынан қарыз алушы мүлкін жоғалтумен қатар қарыз болып қалады. АҚШ-тың кейбір штаттары, мысалы Калифорния, несие берушілерге қарыз алушыға қарсы заң шараларын (мысалы, жалақыдан ұстау) немесе мүлікті қайтарып алуды таңдау мүмкіндігін береді, бірақ екеуін бірдей емес. Сонымен қатар, теріс капитал тауарды сатып алғаннан кейін қысқа мерзім ішінде құны төмендеген кезде де пайда болуы мүмкін. Бұл көбінесе автокөлік несиелерінде кездеседі, онда автомобильдің нарықтық құны көлік ортадан шыға сала 20-30% төмендеуі мүмкін. Көбінесе активтер бағасының өзгеруінен туындаса да, теріс капитал актив құны өзгермей тұрып, несие сомасының өсуінен де пайда болуы мүмкін, егер несие төлемдері пайыздық сомадан кем болса, мұндай жағдай теріс амортизация деп аталады. Мұндай несиелерді қамтамасыз ететін активтер көбінесе жылжымайтын мүлік – коммерциялық, кеңселік немесе тұрғын үй болып табылады. Егер қарызды өтеу мүмкін болмаса, несие беруші тек кепілдікке, яғни мүліктің құнына ғана сүйене алады.

Теріс таза құны

Теріс меншікті капиталы бар адамның "теріс таза құны" бар деп айтуға болады, мұнда адамның міндеттемелері оның активтерінен асып түседі. Адам кепілсіз, үлкен сомадағы қарыз алғандықтан теріс капиталға ие болуы мүмкін. Мысалы, жоғары білім алу үшін студенттік несие алуы мүмкін. Білім болашақтағы табыстың арту ықтималдығын арттырса да, әлеуеттің өзі қаржылық актив емес. АҚШ-та студенттік несиелер банкроттық жағдайда сирек толығымен өтеуге жатады, және әдетте несие берушілер студенттік несиелерді кепілдіксіз береді. Бұл, кредиторлардың қарыз алушылардан салыстырмалы көлемдегі жылжымайтын мүлік несиесіне үлестік қатысуын талап етуіне қайшы келеді, бұл несие аванстық төлеммен және ипотекамен қамтамасыз етіледі. Кредиторлардың кепілсіз студенттік несие беруге дайындығының себебі – американдық студенттік несиелер практикалық тұрғыдан алғанда қарыз алушының болашақ табысымен қамтамасыз етілгендігінде. Себебі кредиторлар қарыз алушы қарызын өтемеген жағдайда заңды түрде жалақысын ұстап алуға құқылы.

Әсерлер

Су астындағы үй иесі қазіргі үйін сатуға және жаңасын сатып алуға қаржылық мүмкіндігі жетпеуі мүмкін.