Кіріспе

Кредиттік нарықтарда өзгеретін пайыздық мөлшерлемесі бар ипотекалық несие – кредиттік нарықта қарыз алушыға қарыз берудің құнына байланысты индекс негізінде белгілі бір кезеңдерде түзетілетін ипотекалық несие. Несие беруші стандартты өзгермелі/негізгі мөлшерлемемен несие ұсынуы мүмкін. Индекске тікелей және заңды байланыс болуы мүмкін, бірақ егер несие беруші нақты нарыққа немесе индекске сілтеме жасамаса, мөлшерлемені өз қалауынша өзгертуге құқылы. "Өзгермелі мөлшерлемелі ипотека" термині АҚШ-тан тыс елдерде кеңінен қолданылады, ал АҚШ-та "түзетілетін мөлшерлемелі ипотека" жиі қолданылады, бұл Федералдық үкімет тарапынан реттелетін және төлемдерге шектеулер қойылған ипотеканы білдіреді. Көптеген елдерде түзетілетін мөлшерлемелі ипотека қалыпты жағдай, сондықтан оны жай ғана ипотека деп те атауға болады. Ең көп қолданылатын индекстерге 1 жылдық тұрақты мерзімді Қазыналық облигациялардың (CMT) ставкалары, қорлар құны индексі (COFI) және Лондондық банктер аралық ұсыныс мөлшерлемесі (LIBOR) жатады. Кейбір несие берушілер басқа индекстерді пайдаланбастан, өздерінің қаражат құнын индекс ретінде қолданады. Бұл несие берушіге тұрақты маржаны қамтамасыз ету үшін жасалады, себебі олардың қаржыландыру құны әдетте индекске байланысты болады. Осының салдарынан, қарыз алушы төлейтін төлемдер пайыздық мөлшерлеме өзгерер кезде уақыт өте келе өзгеруі мүмкін (немесе қарыз мерзімі өзгеруі мүмкін). Бұл, кезеңдік төлемдерді ұсынатын ипотекадан өзгеше, онда төлемдердің мөлшері өзгереді, бірақ пайыздық мөлшерлеме тұрақты болады. Ипотекалық несиелердің басқа түрлеріне тек пайыздық ипотека, тұрақты мөлшерлемелі ипотека, теріс амортизациялық ипотека және біржолғы төлемді ипотека жатады. Түзетілетін мөлшерлемелер пайыздық тәуекелдің бір бөлігін несие берушіден қарыз алушыға ауыстырады. Олар тұрақты мөлшерлемелі несиелерді алу қиын болғанда, болжамсыз пайыздық мөлшерлемелерде қолданылады. Егер пайыздық мөлшерлеме төмендесе, қарыз алушы пайда көреді, ал пайыздық мөлшерлеме жоғарыласа, зиян көреді. Қарыз алушы тұрақты немесе шектеулі мөлшерлемелі ипотекамен салыстырғанда, қарыз алу құнының төмендеуінен де пайда көреді. Тұрақты мөлшерлемелі ипотекадан айырмашылығы, түзетілетін мөлшерлемелі ипотека инфляциялық тәуекелге ұшырамайды, бірақ нақты пайыздық мөлшерлемелердің өзгеру тәуекеліне ұшырайды. Түзетілетін мөлшерлемелі ипотекалар әдетте тұрақты мөлшерлемелі ипотекалардан төмен пайыздық мөлшерлеме ұсынады. Ғалымдардың пікірінше, "қарыз алушылар пайыздық мөлшерлемелер төмен болмаса, тұрақты мөлшерлемелі ипотекаға қарағанда түзетілетін мөлшерлемелі ипотеканы таңдаған жөн".

Шапкалар

Кез келген ипотекалық несие, онда қарыз алушы төлейтін төлемдер уақыт өте келе артуы мүмкін, қарыз алушыға қаржылық қиындықтар тудыру қаупін әкеледі. Бұл тәуекелді шектеу үшін, индустрияда «шектеулер» деп белгілі шығындарға қатысты шектеулер – реттелетін сыйақылы ипотекалық несиелердің әдеттегі ерекшелігі болып табылады. Гибридтік АРМ-дардың танымалдылығы соңғы жылдары айтарлықтай артты. 1998 жылы 30 жылдық бекітілген сыйақылы ипотекаларға қатысты гибридтік АРМ-дардың үлесі 2%-дан кем болды, ал алты жыл ішінде ол 27,5%-ға дейін өсті. Мұндай несиелер «төлемді таңдау» немесе «төлем опциясы» АРМ-дары деп те аталады. Егер қарыз алушы есептелген сыйақыдан аз төлем жасаса, «жағымсыз амортизация» пайда болады, яғни есептелген сыйақының төленбеген бөлігі негізгі сомаға қосылады. Мысалы, егер қарыз алушы 1000 долларлық ең төменгі төлем жасаса және АРМ-ға ай сайын 1500 доллар сыйақы есептелсе, 500 доллар қарыз алушының несие балансына қосылады. Сонымен қатар, келесі айдағы сыйақы төлемі жаңа, жоғары негізгі сомаға сәйкес есептеледі. Опциялық АРМ-дар көбінесе өте төмен «әуежай ставкасымен» (көбінесе 1% дейін) ұсынылады, бұл АРМ-ның алғашқы жылы үшін өте төмен ең төменгі төлемдерге әкеледі. Жақсы жағдайларда несие берушілер қарыз алушыларды толық амортизациялық төлем деңгейінен төмен төлемдерге негізделген кепілдікке алуы мүмкін. Бұл қарыз алушыларға басқа жағдайда мүмкін болмайтын, әлдеқайда үлкен несие алуға (яғни, көбірек қарыз алуға) мүмкіндік береді. Опциялық АРМ-ды бағалау кезінде сақты қарыз алушылар «әуежай ставкасына» немесе бастапқы төлем деңгейіне емес, индекстің сипаттамаларына, индекс құнына қосылатын «ипотекалық маржаның» мөлшеріне және АРМ-ның басқа шарттарына назар аударады. Атап айтқанда, олар (1) ұзақ мерзімді сыйақы мөлшерлемелерінің өсуі; (2) үйлерінің құнының өспеуі немесе тіпті төмендеуі; және (3) екеуінің де орын алуы мүмкін екенін ескеруі керек. Опциялық АРМ-дар, әсіресе, табысы маусымдық түрде өзгеретін және оларға мұндай АРМ-ның төлем икемділігі қажет болса, кірісі өсіп келе жатқан тәжірибелі қарыз алушыларға қолайлы. Тәжірибелі қарыз алушылар жағымсыз амортизацияның деңгейін мұқият басқара алады. Осылайша, қарыз алушы опциялық АРМ-ның негізгі тәуекелін – «төлемдік шоқты» бақылай алады, себебі бұл өнімнің жағымсыз амортизациясы және басқа да ерекшеліктері қысқа мерзімде төлемдердің айтарлықтай өсуіне әкелуі мүмкін. Опциялық АРМ бойынша ең төменгі төлем, егер оның төленбеген негізгі қалдығы жағымсыз амортизацияның ең жоғары шегіне жетсе (әдетте бастапқы несие сомасының 110% -дан 125% -ға дейін) күрт өсуі мүмкін. Егер бұл орын алса, келесі айлық ең төменгі төлем АРМ-ды қалған мерзімінде толық амортизациялайтын деңгейде болады. Сонымен қатар, опциялық АРМ-дарда әдетте автоматты «қайта есептеу» күндері болады (көбінесе әрбір бесінші жылы), онда төлем АРМ-ды қалған мерзімінде толық амортизациялау үшін АРМ-ды қайта қалпына келтіру үшін түзетіледі. Мысалы, 110% «жағымсыз амортизация» шегі бар 200 000 долларлық АРМ, егер жағымсыз амортизация несие балансын 220 000 доллардан асырса, ағымдағы толық индекстелген сыйақы мөлшерлемесіне және несиенің қалған мерзіміне сәйкес толық амортизациялық төлемге бейімделеді. 125% қайта есептеу үшін бұл несие балансы 250 000 долларға жеткенде болады. Несиеге жағымсыз амортизацияны жасауға рұқсат ету қарыз алушының үйдегі капиталын азайтады дегенді білдіреді, бұл оның үйді несиеге өтеуге жеткілікті бағаға сата алмауының ықтималдығын арттырады. Мүлік құнының төмендеуі бұл тәуекелді күшейтеді. Опциялық АРМ-дар сондай-ақ ұзақ мерзімді бекітілген сыйақы кезеңдері бар «гибридтер» ретінде де қол жетімді болуы мүмкін. Мұндай өнімдердің жарнамалық ставкалары төмен болмауы мүмкін. Нәтижесінде, мұндай АРМ-дар жағымсыз амортизация мүмкіндігін азайтады және «қолжетімділік» өнімдерін іздейтін қарыз алушыларға тартымды болмайды.

Баға белгілеу

Өзгермелі мөлшерлемелі ипотекалар, әдетте, бірақ әрқашан емес, тұрақты мөлшерлемелі ипотекалардан арзан болады. Ішкі пайыздық тәуекелге байланысты, ұзақ мерзімді тұрақты ставкалар қысқа мерзімді ставкалардан жоғары болады (бұл өзгермелі пайыздық несиелер мен ипотекалардың негізі). Қысқа және ұзақ мерзімді несиелер арасындағы пайыздық мөлшерлемелердегі айырмашылық өнімділік қисығы деп аталады, ол көбінесе жоғары қарай еңіседі (ұзақ мерзімді несиелер қымбат). Кері жағдай кері өнімділік қисығы деп аталады және сирек кездеседі. Өзгермелі мөлшерлемелі ипотеканың бастапқы пайыздық мөлшерлемесі төмен болуы, болашақта несие алу құнының қандай болатынын (мөлшерлемелер өзгерген кезде) көрсетпейді. Мөлшерлемелер өссе, құн да артады; мөлшерлемелер төмендесе, құн да төмендейді. Фактически, несие алушы пайыздық тәуекелді қабылдауға келіседі. Қаржы индустриясында өзгермелі мөлшерлемелі ипотеканың нақты бағасы мен мөлшерлемесін талдау Монте-Карло әдісі немесе Собол тізбегі сияқты әртүрлі компьютерлік модельдеу әдістері арқылы жүзеге асырылады. Бұл әдістерде, болашақ пайыздық мөлшерлемелердің болжамды ықтималдық үлестірілімін пайдалану арқылы көптеген (10 000–100 000 немесе тіпті 1 000 000) мүмкін пайыздық сценарийлер зерттеледі, әрқайсысы бойынша ипотекалық ақша ағыны есептеледі және ипотеканың өмірлік циклы бойынша әділ құн және тиімді пайыздық мөлшерлеме сияқты жиынтық параметрлер бағаланады. Бұл мәліметтерді қолданып, несие беру сарапшылары белгілі бір ипотека ұсынудың пайдалы болатынын және банк үшін қабылданатын тәуекелді білдіретінін анықтайды.

Алдын ала төлеу

Басқа ипотека түрлеріне ұқсас, өзгермелі мөлшерлемелі ипотекалық несиелер де қарыз алушыға негізгі (немесе капитал) соманы айыппұлсыз ертерек төлеуге мүмкіндік береді. Негізгі соманың бір бөлігін ертерек төлеу несиенің жалпы құнын (төленген пайыздардың жалпы сомасын) азайтады, бірақ басқа несие түрлері сияқты, несиені толық өтеуге қажетті уақытты қысқартпайды. Әр қайта есептеу кезінде, жаңа толық индекстелген пайыздық мөлшерлеме қалған негізгі сомаға қолданылады, бұл қалған мерзім ішінде несиенің толуын қамтамасыз етеді. Ипотекалық несие қайта қаржыландырылса, қарыз алушы бірден жаңа ипотекалық несие алады және ескісін жабады; соңғысы ертерек төлеу болып саналады. Кейбір өзгермелі мөлшерлемелі ипотекалар (ARM) қарыз алушы несиені қайта қаржыландырса немесе ертерек төлесе, әсіресе несиенің алғашқы үш немесе бес жылы ішінде, бірнеше мың доллар көлемінде алдын ала төлеу айыбын талап етеді.

Қарыз беру

Кейде өзгермелі пайыздық мөлшерлемелі ипотекалық несиелер пайыздық мөлшерлемелер өскен жағдайда несиені қайтаруға шамасы келмейтін тұтынушыларға сатылады. АҚШ-та, мұндай өте ауыр жағдайларды Американдық Тұтынушылар Федерациясы қарыздық шабуыл деп сипаттайды. Пайыздық мөлшерлемелердің өсуінен қорғану шараларына мыналар жатады: а) бастапқы кезеңде белгілі бір мөлшерлеме (бұл қарыз алушыға төлемдер өспей тұрып, жылдық табысын арттыруға мүмкіндік береді); б) жыл ішінде пайыздық мөлшерлеме өсуінің максималды шегі (егер шек болса, ол несие шартында көрсетілуі керек); және в) ипотеканың өмірлік мерзімі ішінде пайыздық мөлшерлеме өсуінің максималды шегі (бұл да несие шартында көрсетілуі керек).

Пайыздық қателер мен артық шығындар

1991 жылдың қыркүйегінде Үкіметтік есеп беру кеңсесі (GAO) Америка Құрама Штаттарындағы түзетулі мөлшерлемелі ипотекалар туралы зерттеу жариялады, онда сол кездегі шамамен 12 миллион ипотеканың 20%-дан 25%-ында пайыздық мөлшерлеме қателіктері болған. Бұрынғы федералдық ипотекалық банктік аудитордың бағалауынша, бұл қателіктер американдық үй иелеріне кем дегенде 10 миллиард АҚШ долларын артық төлемге әкелді. Мұндай қателер ипотекалық қызмет көрсетуші ұйым тиісті индекс күнін дұрыс таңдамағанда, маржаны дұрыс қолданбағанда немесе пайыздық мөлшерлемені өзгерту шегін елемегенде орын алды. 1994 жылдың шілдесінде Consumer Loan Advocates, коммерциялық емес ипотекалық несиелерді тексеру фирмасы, түзетулі мөлшерлемелі ипотекалардың 18%-ға дейінде қателіктер бар екенін, бұл қарыз алушыға 5 000 доллардан астам пайыздық үстеме төлемге әкелетінін мәлімдеді. 1995 жылдың желтоқсанында үкіметтік зерттеуде АҚШ-тағы барлық түзетулі мөлшерлемелі ипотекалардың 50-60%-ында үй иесіне есептелген өзгермелі пайыздық мөлшерлеме бойынша қателіктер бар екені анықталды. Зерттеу бойынша, қарыз алушыларға артық есептелген пайыздық сома 8 миллиард доллардан асты. Компьютерлік бағдарламалардың жеткіліксіздігі, құжаттарды дұрыс толтыру және есептеу қателері пайыздық мөлшерлемені артық есептеуге себеп болған негізгі факторлар ретінде көрсетілді. Түзетулі мөлшерлемелі ипотекалар бойынша пайыздық үстеме төлемдері туралы басқа үкіметтік зерттеулер жүргізілген жоқ.

Ирландияның ипотекалық несиелер туралы даусы

2015 жылы Ирландияның Орталық банкі елде банктердің клиенттерді төмен пайызды және табыссыз ипотекалық несиелерден зиянды жағдайларда шығарып алу мәселесі бар екенін мойындады және осы оқиғаға қатысты тергеу жүргізуді бастады.

Тарих

1980 жылғы 3 сәуірде Федералды тұрғын үй несие банкі кеңесі жинақ және несие қауымдастықтарына тұрғын үй сатып алу үшін ипотекалық несие алушыларға қайта келісілетін ставкалы ипотеканы (RRM) ұсынуға рұқсат беру туралы дауыс берді, бұл АҚШ-тағы алғашқы өзгермелі ставкалы ипотека. Ережеге сәйкес, пайыздық мөлшерлеме үш жыл сайын өзгертілуі мүмкін, ал 30 жылдық ипотеканың бастапқы жылдық пайыздық мөлшерлемесінен 5 пайыздық тармақтан аспауы мүмкін немесе шектеусіз төмендетілуі мүмкін. Бұл жаңа ереже сол кездегі жоғары пайыздық мөлшерлемелерге ұзақ мерзімді міндеттемелерге қатысты алаңдаушылық тудырған тұрғын үй құрылысының және сатып алудың азаюына жауап ретінде жасалды, сондай-ақ бұл тұжырымдама Канадада қолданылып жүрген "rollover mortgage" ипотекасына ұқсас болды. VIII БӨЛІМ, АЛТЕРНАТИВТІ ИПОТЕКАЛЫҚ АМАЛДАР, 1982 жылғы Гарн–Сент-Жермен депозиттік мекемелер заңы өзгермелі ставкалы ипотекаға рұқсат берді. 2006 жылы, субстандартты ипотекалық дағдарысынан бұрын, барлық ипотекалардың 20%-ын құраған субстандартты ипотекалардың 90%-дан астамы өзгермелі ставкалы ипотека болды.