Кіріспе

Asplenium nidus) – Aspleniaceae тұқымдасына жататын, тропикалық Оңтүстік-Шығыс Азия, Шығыс Австралия, Гавай (гавай тілінде ʻēkaha), Полинезия, Рождество аралы, Үндістан және Шығыс Африкаға тән эпифиттік папоротник түрі. Ол «құс ұясы папоротнигі» (кейбір басқа Asplenium түрлерімен ортақ атау) немесе жай ғана «ұя папоротнигі» деген аттармен белгілі. Жапырақтары ашық жасыл, көбінесе бүршіктелген, қара орталық тамыры бар және цирцинат вернацияға ие. Споралар жапырақтардың төменгі жағындағы спорангийлерде (сөрілерде) жетіледі. Бұл спорангийлер жапырақтың сыртқы бөлігінің арт жағында орталық тамырдан басталатын ұзын қатарлармен орналасқан. Жапырақтары қоңырланып кері бұрылып, ағаштардың бұталары мен діңдерінде үлкен жапырақ ұясын құрайды.

Таксономия

Линей 1753 жылғы Species Plantarum еңбегінде құс ұясы папоротнигін алғаш рет Asplenium nidus есімді екі атаумен сипаттады. 2020 жылы жарияланған Asplenium тұқымының жаһандық филогенезиясы оны он бір кладка бөлді, оларға қосымша таксономиялық зерттеулер аяқталғанша бейресми атаулар берілді. A. nidus "Neottopteris кладына" жатады, оның мүшелерінің жапырақ тіндері көбінесе терідей болады. Бұл топтың тармақтары толық анықталмағанмен, олардың көптегені бүтін жапырақтары мен жиектерінде біріккен тамырлары бар ерекше "құс ұясы папоротнигі" морфологиясын бөліседі. 2020 жылғы және 2015 жылғы молекулалық зерттеулер A. nidus полифилетикалық екенін көрсетті, яғни кейбір популяциялары басқаларымен тығыз байланысты емес. Мадагаскар, Вануату және Жаңа Гвинеядағы A. nidus түрлері бір-біріне қарағанда басқа түрлермен жақын туыс. Сондықтан, таксонды нақты анықтау және жасырын түрлерді табу үшін оның өсу ареалы бойынша үлгілер алынып, қайта қарау қажет болды. A. nidus sensu lato морфологиялық жағынан ұқсас A. australasicum кладын құрайды, бірақ A. antiquum және A. phyllitidis сияқты басқа құс ұясы папоротниктері жеке тармақ құрайды, олар тығыз байланысты емес.

Жергілікті таралу

Asplenium nidus шығыс тропикалық Африкаға (Танзанияны, Занзибар архипелагын қоса алғанда); қоңыржай және тропикалық Азияға (Индонезияда; Шығыс Тиморда; Кюсю аралы мен Жапонияның Рюкю аралдарында; Малайзияда; Филиппиндерде; Тайваньда; және Таиландта); сондай-ақ солтүстік Австралия мен Тынық мұхиты аралдарында өседі.

Қолданылуы

Ең төменгі температурасы 10 °C (50 °F) болатын Asplenium nidus үй өсімдігі ретінде қоңыржай аймақтарда кеңінен өсіріледі. Дегенмен, Америкада A. nidus деп сатылатын көптеген өсімдіктер іс жүзінде Asplenium australasicum, олардың спора жинағы (сори) ұзын, ал ортаңғы қабырғасы әлденеше басқаша. Asplenium nidus Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сыйлығына ие болды. Asplenium nidus жергілікті халық медицинасында астма, жаралар, әлсіздік және ауыз иісіне ем ретінде қолданылған. A. nidus жас өскіндері Тайваньда 山蘇 (shansu) деп аталады, 山 сөзі "тау" деген мағынаны білдіреді, яғни тау көкөнісі. Оларды қуырып немесе қайнатып дайындауға болады, бұл аборигендердің дәстүрлі көкөнісі, қазір тіпті үлкен желілік мейрамханалардың мәзірінде де кездеседі. Полинезия аралдарында оның жас жапырақтары желінеді, Ниуэде Луку, Тувалуда Лаукатафа және Токелауда Лаумеа деп аталады, көбінесе бірге пісіріліп, кокос кремімен беріледі. Ірі жапырақтары тағамды орап, пісіру үшін де пайдаланылады.

Қорғау

Гонконгта бұл түр Орман шаруашылығы ережелерінің 96A тарауына сәйкес қорғауға алынған.