Кіріспе

Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймағындағы коммуна, Франция. Ле-Бо-де-Прованс (le bo də pʁɔvɑ̃s; "Прованс Баукс"; провансаль тілінде: Lei Bauç de Provença немесе Li Baus de Prouvènço) көбінесе жай ғана Ле-Бо деп аталады, бұл Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймағындағы Буш-дю-Рон департаментіндегі ауылдық коммуна. Ол Арль қаласының солтүстік-шығысында, Альпиль тауларында, оңтүстікке қарай жазықтарды көріп тұрған қираған қамалмен көмкерілген тасты төбеде орналасқан. Оның аты орналасқан жерімен байланысты: провансаль тілінде "bauç" – тасты тік жар. Осы ауылдың атынан 1821 жылы геолог Пьер Бертье алғаш рет тапқан алюминий кеніне "боксит" деген сөз туындады. 1958 жылдың 13 тамызына дейін коммуна ресми түрде Ла-Бо деп аталды. Прованс тарихи провинциясының құрметіне қайта аталған бұл коммуна Францияның ең әдемі ауылдарының бірі саналады және жыл сайын 1,5 миллионнан астам туристі қабылдайды, бірақ коммунаның жоғарғы бөлігінде шамамен 20 адам, ал бүкіл коммунада 315 (2020 жылғы мәлімет бойынша) тұрғын бар. Коммуна тұрғындары француз тілінде Baussencs (еркек) және Baussenques (әйел) деп аталады. Коммуна Альпиль аймақтық табиғи паркінің құрамына кіреді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Лес-Бакс қорғаныс мүмкіндіктері оны әрқашан адамдар тұруға қолайлы орын етіп келген. 6000 жыл бұрынғы тұрған орындарының іздері табылған, олар 1928 жылы ашылған Костапера үңгіріндегі ерте қола дәуірінен қалған ұжымдық зиратпен байланысты. Бұл жерді кельттер шамамен б.з.д. 2 ғасырында бекініс немесе оппидум ретінде пайдаланған. Шекаралық аймақтар немесе каструм Trémaïé арқылы ерте дамығанын көрсетеді. Лес-Бакс оппидумынан Альпильдің солтүстігіне қарай Лаваль аңғары мен кейін Гланн деп аталған қала арқылы ежелгі жол салынған.

Ежелгі дәуір

Алпыс алдындағы тарихта Альпильде мал шаруашылығы және егіншілік басым болса, Ле-Бо айналасындағы карьерлерден әктас та өндірілген. Сонда б.з.д. 2-ші ғасырдың соңы мен 1-ші ғасырдың басындағы шеберхана табылды.

Орта ғасырдың соңы

Кейін Лес-Бау, Прованспен бірге Франция тажына қосылды. Манвилл отбасының билігі кезінде ауыл протестантизмнің орталығы болды және тіпті патшаға қарсы көтеріліс жасауға әрекеттенді. 1631 жылы, қақтығыстардан шаршаған халық, қамал аумағын сатып алу және "көтерілісшілерге пана болған" бекіністерді бұзу құқығы үшін патшамен келіссөздер жүргізді. Людовик XIII 5 тамызда оған келісті. 1642 жылы қала Гримальди отбасына, Монако князі Геркуле де Гримальдидің (1642–1780) пайдасына маркизат ретінде ұсынылды. Монако князі әлі күнге дейін Баукс маркизі атағын сақтап келеді. Әкімшілік тұрғысынан қала толығымен француздық, ал Баукс маркизі атағы дәстүрлі түрде Монако тағының мұрагеріне беріледі. Монаконың қазіргі князі Альберт II-нің ұлы Жаков, көптеген атақтарының ішінде Баукс маркизі атағын да иеленеді.

Қазіргі заман

1822 жылы геолог Пьер Бертье бұл аймақта боксит кенін тапты. Кен 20 ғасырдың соңына дейін қарқынды түрде өндірілді, содан кейін қоры таусылды.

География

Лес-Бакс-де-Прованс Альпиль тауларының етегінде, Альпиль табиғи аймақтық паркінде орналасқан. Авиньоннан оңтүстікке қарай 22 шақырым және Арльден солтүстік-шығысқа қарай 15 шақырым жерде жатыр. Коммунаға кіруге D27 тас жолы арқылы болады, ол оңтүстіктегі Моссан-ле-Альпиль ауылынан өтіп, коммуна арқылы солтүстікке қарай жалғасады және Мас Бланк де Альпильдің шығысында D99 тас жолымен қосылады. D5 тас жолы да оңтүстіктегі Моссан-ле-Альпильден келіп, коммунаның шығысынан өтіп, солтүстікке қарай Сен-Реми-де-Провансқа барады. D27A тас жолы коммуна ішінде осы екі жолды байланыстырады. D78F тас жолы коммунадағы D27 тас жолынан тармақталып, оңтүстік-батысқа қарай Парадудан батысқа қарай D17 тас жолымен қосылады. Ауылдан басқа, Мес-де-Май, Карита және Манвиль шағын елді мекендері бар. Коммунаның оңтүстік-шығысында егістік жерлер, ал қалған бөлігінде орманды төбелер орналасқан. Коммуна арқылы көптеген өзендер өтеді, олар "гаудр" деп аталады. Гаудре (прованс тілінен шыққан, "кішкентай өзен" деген мағынаны білдіреді) – көбінесе жазда құрғап қалатын және жылдың қалған уақытында суы аз болатын өзен. Коммунадағы негізгі гаудр – Гауде де Вальмуаране, оның көптеген салалары солтүстікке қарай ағып, Мас Бланк де Альпильдің солтүстігіндегі Виггерат каналына құяды. Гаудре дю Мас де Шеврие де көптеген салаларымен батысқа қарай ағып, коммунаның батысында Гаудре д'Ожеге қосылады. Gaudre d'Entreconque солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай ағып, Gaudre de la Foux-қа қосылады, ол оңтүстікке қарай Моссан-ле-Альпильден оңтүстікке қарай Canal des Pompes каналына құяды.

Климат

Прованс Баукс аймағының климаты, Альпильдің қалған бөлігіндегідей, Жерорта теңізі климатына жатады. Қыстары жұмсақ және құрғақ, ал жаздары ыстық және құрғақ болады. Орташа ең жоғары температура шілде және тамыз айларында (29 °C) байқалады, ал ең төменгі орташа температура желтоқсан және қаңтар айларында (+3 °C) тіркеледі. Ең жауынды ай – қаңтар, онда орташа есеппен 7 күн жаңбыр жауады, шілде айында бұл көрсеткіш 2 күнге дейін төмендейді. Альпиль аймағы Жерорта теңізі жағалауына қарағанда көбірек жауын-шашын алады: Камаргуде жылына 500 мм, ал Лес-Бауда 600-700 мм. Күшті аяз сирек кездеседі және 19-шы ғасырда жиірек болған, мұны Рона өзенінің бірнеше рет қатуы дәлелдейді, содан бері мұндай құбылыс дерлік байқалмайды. Мистраль желді қыс және көктем айларында, әсіресе солтүстік немесе солтүстік-батыс бағытынан қатты соғады. Альпиль таулары желдің бағытын өзгертеді, бірақ Лес-Бауда жел солтүстік бөлігіне қарағанда шамалы әлсіз соғады. Мистраль желді жылына орташа есеппен 100 күн қатты, 83 күн шамалы соғады, ал қалған 182 күн желсіз болады. Мистральдың екі түрі бар: ашық күндерде соғатын "ақ мистраль" және сирек кездесетін, жаңбырмен бірге соғатын "қара мистраль".

Флора мен фауна

Коммунадағы флора негізінен ксерофиттік және Жерорта теңізі фитохорионына жатады. 1992 жылы ботаник Бернард Жирер 800 өсімдік түрін анықтады. Мауссан ландшафтының ерекшелігі – зәйтүн ағашы, сонымен қатар, жусан, кішкентай Кермес емені және Шадбуш та өседі. Жазғы қаржапырағы (Leucojum aestivum) және Hélianthème (Helianthemum lavandulaefolium) сияқты қорғалатын өсімдік түрлері аңғарлардың төменгі бөлігінде кездеседі. Альпильде көптеген жануарлар түрлері ұялайды және коммуна аумағында оларды көруге болады. Ең танымалдары – қорғалатын түр – Бонелли бүркіті, сондай-ақ Мысыр құбыршақанаты, кішкентай сұңқар және Еуразия сұлуқұйрығы. Құрғақ тау жыныстары Альпильдің символы саналатын дақты кесірткеге мекендейді: ол да қауіп астындағы және қорғалатын түр деп есептеледі. INAO жарлығына сәйкес, майдаланған зәйтүн мен қара зәйтүн де өндіріледі. Майдаланған зәйтүннің қолданылатын сорттары – Salonenque және Béruguette. Ал қара зәйтүн үшін тек Grossane сорты ғана қолданылады.

Шарап өндіру

Коммуна Coteaux des baux en provence шараптары үшін AOC статусына ие. Бұл АӨК 1995 жылғы 20 сәуірдегі жарлықпен қызыл және розе шараптары үшін құрылды. Олар алғаш рет 1956 жылғы 23 қаңтардағы бұйрық бойынша Coteaux d'aix en provence ретінде VDQS статусына ие болды. 1985 жылғы 24 желтоқсандағы екінші жарлық Alpilles аймағындағы жеті коммунаны қамтитын Les Baux өңірінің жүзімдіктерінің ерекше екенін мойындап, Les Baux деген жалпы атауды пайдалануға рұқсат берді. Жылдық өнім 15 500 гектолитрді құрайды: 75% қызыл және 25% розе.

Мәдениет

Лес-Бодағы Сен-Винсент шіркеуіндегі Рождество Рождество қарсаңында, түн ортасындағы қасиретті мисса кезінде тойланады. Бұл, негізінен, 16 ғасырда пастырлық әлемде қалыптасқан және одан бұрынғы пастырлық рәсімдерге дейінгі тірі туған оқиға. Бұл дәстүрлі рәсім 19 ғасырда тоқтатылған, бірақ 1902 жылы қайта жаңғыртылды: жапырақтар мен шамдармен безендірілген, қошқар сүйреген арба жаңа туған қозыны алып келеді. Әр пастух, өз кезегінде, бала Исаның аяқтарына сүйіп, содан кейін құрбандық шалу алдында қозыны қолдан-қолға береді. 1976 жылы «Cathédrale d'Images» атымен құрылған «Carrières de Lumières» – Майланға қарайтын жолдағы Валь-д’Энфер жартасына қазылған үлкен галереялардың тас қабырғаларына үлкен, жарқын суреттер проекцияланатын тұрақты шоу. Қабырғалардың жалпы ауданы 4000 м² құрайды. «Cathédrale d'Images» – әктас карьерінің қабырғаларына проекцияланған, көрерменді визуалды және музыкалық әлемге енгізетін, қараңғыдағы әйгілі және алып слайд-шоу. Сәттілікке қарамастан, «Cathédrale d'images» 2010 жылдың соңында мемлекеттік тапсырыстан бас тартқандықтан, Ле-Бодағындағы қызметін тоқтатуға мәжбүр болды. Әкімшілік кеңес осы орынды «Carrières de Lumières» атауымен жұмыс істейтін Culturespaces компаниясына тапсырды.

Көрмелер

2019 жылы Стефан Шчесни Ле-Бо-де-Прованс ауылының барлық жерінде көрме ұйымдастырды. Сент-Тропеде тұратын неміс суретшісі Муранодан жасалған әйнек мүсіндерімен қатар, 30-ға жуық монументалды "көлеңке мүсіндерін", керамика және суреттерін көрсетті.