Кіріспе

Торонто қаласындағы қоғамдық көліктің тарихы 19 ғасырдың ортасына дейін жеке компаниялар, ұйымдар және меншік иелерінің көптеген түрлі басқаруларымен байланысты, барлығы кейін 1920 жылдары мемлекеттік басқарумен біріктірілді.

Жекеменшік басқару

Торонтоның алғашқы қоғамдық көлік компаниясы жиһаз жасаушы және жерлеуші Берт Уильямсқа тиесілі Уильямс Омнибус Автобустық желісі болды. Желі 1849 жылы жұмысын бастады. Ол жолаушыларды жылқы тартқан дилижанстарда Кинг және Йонг көшелері арқылы Сент-Лоуренс базары мен Йорквилл ауылы арасында тасымалдады. Әр сапардың құны алты пенс болды. 1861 жылы Александр Истонға "көше теміржолы" үшін 30 жылдық франшиза берілді. Компания Торонто көше теміржолы (TSR) деген атпен жұмыс істеді. 1891 жылы TSR франшизасы жаңартылмады. Бірнеше айлық қалалық басқарудан кейін Уильям Маккензидің Торонто теміржол компаниясына (TRC) 30 жылдық франшиза берілді. TRC 1894 жылға дейін жылқы тартқан трамвайларды электрлі трамвайлармен алмастыруға міндетті болды. Олар пайдалануға берілгеннен бастап, трамвайлар аптасына алты күн жұмыс істеуге рұқсат етілді, себебі заң бойынша жексенбі күні жұмыс істеуге тыйым салынған. Бұл 1892 жылғы референдумда бекітілді, бірақ 1897 жылы өткен екінші референдумда заң аз айырмамен өзгертілді және сол жылдың 16 мамырында алғашқы жексенбілік трамвайлар жүрді. 1885 жылы қаланың солтүстігінде Метрополитен көше теміржолына (MSR) франшиза берілді. Қала сыртындағы қала маңына қатынас Онтариода "радиалдық теміржолдар" деп аталатын қалааралық желілер арқылы қамтамасыз етілді, себебі олардың желілері қаладан сәулелене шықты. Бұларға Торонто және Йорк радиалдық теміржолы мен Торонто қала маңы теміржолы кірді.

Мемлекеттік басқару

TTC құрылғанға дейін Торонто қаласы Торонто азаматтық темір жолдары (TCR) деген атпен қалаға тиесілі жүйені басқарды. Бұл жүйе Торонто темір жолдары компаниясы қызмет көрсетпейтін аймақтарға қызмет ету үшін құрылған еді. 1920 жылы провинциялық заңмен Торонто көлік комиссиясы (TTC) құрылды және 1921 жылы TRC-нің франшизасының мерзімі біткеннен кейін комиссия қала шегіндегі тоғыз қолданыстағы баға жүйесін біріктірді. 1921 мен 1953 жылдар аралығында TTC қалада 35 жаңа бағыт ашты және тағы 20 бағытты кеңейтті. Сонымен қатар, ол 23 қала маңындағы бағыттарды өзін-өзі қаржыландыру принципі бойынша басқарды. Комиссия пайдасыз Солтүстік Йонге темір жолының радиальді темір жолын жапты. Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыс муниципалитеттердің өзін-өзі қаржыландыру мүмкіндігіне үлкен ауыртпалық салған еді. 1930 жылдардың көп бөлігінде муниципалитет үкіметтері жалпы әлеуметтік шығындармен және жұмыссыздарға көмек көрсетумен күресуге мәжбүр болды. TTC депрессияға қарамастан жақсартулар қажет екенін түсінді және 1936 жылы жаңадан әзірленген PCC трамвайларының біріншісін сатып алды. Соғыс депрессияны тоқтатты және ауылдық жерлерден қалаларға көшіп келуді күшейтті. Соғыстан кейін муниципалитеттер халық санының өсуіне байланысты қызметтерді кеңейту мәселесімен бетпе-бет келді. Қызығы, соғыс жылдары дамыған жалғыз муниципалитет қызметі – қоғамдық көлік болды; жұмыс берушілер трамвайларда тығын болдырмау үшін жұмыс уақытын алмастыруға мәжбүр болды. Торонто PCC вагондарын сатып алу бағдарламасын жалғастырды, әлемдегі ең ірі автопаркті басқарды, оның ішінде трамвай қызметін тоқтатқан АҚШ қалаларынан алынған көптеген вагондар да болды.

Жасау

Қоғамдық көлік 1953 жылы Метрополитен Торонтоның негізін қалаушылары анықтаған маңызды қызметтердің бірі болды. 1954 жылдың 1 қаңтарында Торонто көлік комиссиясы Торонто транзиттік комиссиясы болып қайта аталды және қоғамдық көлік жаңа Метрополитен Торонто муниципалитетінің қарауына берілді. Комиссия TTC-нің және қала шеткерлерінде жұмыс істеген төрт жеке автобус компаниясының активтері мен міндеттемелерін өзіне қабылдады. 1954 жылы TTC Метро Торонтода қоғамдық көлік қызметтерін жалғыз ұсынушы болды.

Метроның өрлеуі: 1954-1980

Канаданың алғашқы метро жүйесі, Юнион станциясынан Эглинтонға дейінгі Йонг-стрит метросының бөлігі, соғыс кезінде алынған табыстар есебінен жоспарланып, салынды. Бензин рационированиесі автомобильдерді пайдалануды шектеді, нәтижесінде қоғамдық көліктің қолданылуы артты. Бес жылдық жұмыстан кейін, метро желісі 1954 жылдың 30 наурызында халыққа ашылды. Оның жер асты бөліктері кесу және жабу әдісімен толығымен салынды, ал Йонг-стрит көшесінің құрылыс кезінде ашық болуын қамтамасыз ету үшін траншеялардың үстіне нығайтылған тақталар мен уақытша трамвай жолдары орнатылды. Алғашқы Йонг-стрит метро желісі теміржолдың Фронт-стриттегі Юнион станциясынан солтүстікке қарай Эглинтон авенюінің қалалық аймағындағы соңғы станциясына дейін созылды. Бірінші пойызға премьер-министр Лесли Фрост және Торонто қаласының мэрі Аллан А. Лампорт сияқты маңызды тұлғалар мінді. Сол күні сағат 14:30-да Эглинтоннан оңтүстікке қарай Йонг көшесімен соңғы рет жүрген соңғы трамвай өтті. Метро Юнионнан Эглинтонға дейінгі сапарды трамваймен (жақсы жағдайда) жарты сағаттан кеміне 15 минутқа дейін қысқартты. Бұл жер үсті маршруттарын толығымен алмастырған алғашқы метро желісі болды. Кейіннен алюминийден жасалған вагондармен тәжірибе жүргізілді, нәтижесінде олар жүйе бойынша және басқа да көлік жүйелерінде пайдалануға енгізілді. 1954 жылдан бері бірнеше кеңейтулер қызмет көрсетілетін аумақты төрт еседен астам арттырды, екі жаңа байланысқан желі және қысқа аралықты транзиттік жүйе қосылды. Университет желісі тоғыз жылдан кейін ашылды, Юнионнан басталып, Университет авенюімен солтүстікке қарай Сент-Джордж станциясына дейін жалғасты. Ол жоспарланған шығыс-батыс желісінің қажеттілігін ескере отырып, Йонг желісімен бірдей аумақты қамтамасыз ету үшін әдейі жобаланды. Университет желісі ашылғаннан кейін үш жыл өткен соң, Блур-Данфорт желісі салынды, ол батыстағы Килден шығыстағы Вудбайнға дейін Блур көшесі мен Данфорт авенюінің астынан өтті. Екі жыл ішінде Блур-Данфорт желісі батыста Ислингтонға және шығыста Уорденге дейін екі бағытта да кеңейтілді. Куин-стритте трамвай метросының құрылысы жоспарланды, ол 1964 жылы Хамбер айналымынан Гринвудқа дейін толыққанды метроға дейін жаңартылды, содан кейін Блур-Данфорт метросына қосылу үшін солтүстікке бұрылды. Бұл желінің құрылысынан Йонг станциясының астындағы Куин станциясының аяқталмаған шығыс-батыс стансасы ғана сақталды. 1974 жылы Куин метросының жоспары қала маңындағы жаңа желілер пайдасына тоқтатылды. 1970-ші жылдары Торонто трамвайларды жою саясатын қабылдады. Жоспарға сәйкес, аз қызмет көрсететін маршруттар автобустармен, ал көбірек пайдаланылатын маршруттар метро желілерімен қамтамасыз етілуі тиіс еді. Алайда, сол онжылдықтың соңында метро құрылысының өсуі және автобустардың шектеулілігін түсіну бұл шешімді кері қайтарды. Торонто қазір 20 ғасырда трамвайларын сақтап қалған Солтүстік Американың сирек қалаларының бірі және қазір қызметін кеңейтуде. Метро Торонто кеңесінің құрамына енгізілген өзгерістер күш тепе-теңдігін қала маңындағы аудандарға қарай жылжытты, ал көп ұзамай 1973 жылы Йонг метро желісі солтүстікке қарай Йорк Миллс Роудқа дейін, ал келесі жылы Финч авенюіне дейін ұзартылды. Бес жылдан кейін Университет желісінің соңғы станциясынан Уилсон станциясына дейін Spadina желісі ашылды. 1980 жылы Блур-Данфорт желісі тағы да кеңейтілді, батыста Киплинг станциясының және шығыста Кеннеди станциясының қазіргі соңғы станцияларына дейін.

Жеңіл жылдар: 1980-1998

1980 жылы Блур-Данфорт желісінің кеңейтілуінен кейін метро құрылысы тоқтап қалды. Келесі 16 жыл бойы қосымша метро желілері салынбады, ал одан кейінгі 8 жыл ішінде жаңа метролар да салынбады. Оның орнына, 1985 жылы Блур-Данфорт желісінің Данфорт басындағы жоспарланған кеңейту Скарборо RT желісі ретінде салынды, ол Кеннедиден МакКоуэн станциясына дейін созылды. Бұл желі бастапқыда арнайы жолға орналасқан трамвайлардан тұратын жеңіл рельстік желі ретінде жоспарланған, бірақ ақырында шағын метро ретінде салынды. Екі жылдан кейін Йонг желісінде Финчтің оңтүстігінде Солтүстік Йорк орталығында жаңа станция ашылды. 1985 жылы TTC 2011 желісінің кеңейту жоспарын жариялады, онда метро жүйесінің сол кездегі көлемін шамамен екі есеге ұлғайту, Шеппард, Эглинтон және қалалық жеңілдету желілерінде жаңа желілер салу көзделді. Алайда, жоспардың аз ғана бөлігі іске асырылды. 1995 жылы Майк Харристің прогрессивті консервативтік провинциялық үкіметі Эглинтон желісіндегі жұмысты тоқтатты, ал жартылай қазылған туннельдер толтырылды. Кейіннен осыған ұқсас желі 5-ші Эглинтон желісі ретінде салынды, ал прогрессивті консервативтік премьер-министр Дуг Форд 2019 жылдың сәуір айында желіні батысқа қарай Пирсон әуежайына дейін кеңейту жоспарын жариялады, мұнда Роял Йорктан Мартин Гровқа дейінгі бөлігі жер астында салынуы тиіс болды. Бұл кеңейтуге 4,7 миллиард доллар жұмсалып, күніне шамамен 37 000 жолаушы тасымалдануы күтілуде. Осы кезеңдегі жалғыз метро кеңейтуі – Spadina желісінде болды, ол 1996 жылы Даунсвью (кейін Шеппард Уэст) жаңа станциясын қосты.

1998 жылдан бастап

1998 жылы Торонто муниципалитеті таратылды және оның орнына бұрынғы алты муниципалитеттің бірігуінен құрылған жаңа Торонто қаласы келді. Төрт жыл өткен соң, ондаған жылдардан бері салынған алғашқы жаңа метро желісі – Шепард желісі ашылды. Алайда, ол бастапқы жоспарланғаннан әлдеқайда қысқа болды, Йонге көшесінен шығысқа қарай тек Дон Миллс жолына дейін созылды, Скарборо орталығындағы Скарборо RT желісімен байланыспады. Шепард желісін кеңейту ТТК-ның қаржы қолжетімді болған жағдайдағы басымдықтарының бірі болып қала береді. ТТК қысқартылған Шепард желісінде басқа Торонто метрополитеніндегі пойыздардың үштен екі бөлігінен кем, төрт вагондық пойызды пайдаланады, бірақ станциялар көлік ағыны жеткілікті болған жағдайда толық ұзындықтағы пойыздарды қабылдауға арналған. 2005 жылдың қаңтарында қаржылық қиындыққа тап болған ТТК қымбат метро кеңейтуін тоқтату және арзан бағада жылдам транзит желісін кеңейту жоспарын ұсынды. Бұл автобус бағыттарын немесе заманауи көліктермен және аралас қозғалыста аз жүретін трамвай жүйесін кеңейтуді қамтиды. ТТК-ның жаңа жобаларды бастауға қаражаты болмаса да, Спадина желісін Йорк университеті мен Воган мегаполистік орталығына дейін кеңейту жоспарының жоспарлау кезеңдерін, соның ішінде экологиялық бағалауды аяқтады. Бұл жоба 2017 жылдың желтоқсанына дейін аяқталды. 2006 жылдың 29 мамырында ТТК қызметкерлері қауіпсіздік пен кешкі ауысымдарға байланысты наразылық білдіріп, кенеттен жұмыстан шығып, жабайы ереуіл ұйымдастырды. Онтарионың еңбек қатынастары жөніндегі кеңесі ереуілді дереу заңсыз деп таныды және оларға дереу жұмысқа оралуға бұйрық берді. Қызметтің қысқа уақытқа тоқтатылуы қаладағы қатты ыстық күнінде үлкен қиындықтар тудырды. Алайда, бұл ереуіл ТТК басшылығына да әсер етті, өйткені бас менеджер Рик Дюшарм бір аптадан кейін ресми түрде отставкаға кетті. 2008 жылдың 21 сәуірінде алдын ала келісімге қол жеткізілгеннен кейін транзит ереуілінің алдын алуға қол жеткізілді. Келісімшартта жұмысшылардың жалақысын үш жыл ішінде 3%-ға арттыру көзделген. 2008 жылдың 25 сәуірінде ТТК кәсіподағы бұл келісімшартты мақұлдамады. Жұмысшылардың 65%-ы келісімге қарсы дауыс берді және 2008 жылдың 26 сәуірінде түнгі ортада Торонто транзит комиссиясы ресми түрде ереуілге шықты. 2008 жылдың 27 сәуірінде Онтарио провинциялық парламенті 66-заңды қабылдап, ТТК қызметкерлерін жұмысқа қайтарды. 2023 жылы 3-Скарборо желісі жұмытын тоқтатты. Ол өмір сүру мерзімін шамамен он жылға асырып кеткен еді. ТТК Торонто қаласы ішіндегі қоғамдық көліктің жалғыз операторы болып қала береді, сондай-ақ көршілес Йорк аймағына келісімшарт бойынша қызмет көрсетеді. Аймақтық жолаушылар тасымалын (автобус және пойыз) GO Transit жүзеге асырады, оның көп бөлігі Торонтоның орталықтағы Юнион станциясына бағытталған. Миссиссауга, Брэмптон, Йорк аймағы және Дарем аймағының транзиттік жүйелерінің автобустары әртүрлі бағыттардан Торонто қаласына кіреді.