Кіріспе

18 ғасырдағы американдық өнертапқыш және кәсіпкер Джон Фитч (21 қаңтар 1743 – 2 шілде 1798) – американдық өнертапқыш, сағатшы, кәсіпкер және инженер. Ол АҚШ-та алғашқы бу кемесін іске қосуымен ең белгілі болды. Бірінші кеме, 45 фут (шамамен 13,7 метр) ұзындығында, Фитч және оның дизайнына көмектескен Стивен Пагано Делавэр өзенінде сынақтан өткізді.

Ерте өмір

Фитч 1743 жылдың 21 қаңтарында Коннектикут штатының Виндзор қаласында, қазіргі Оңтүстік Виндзордың бір бөлігі болып табылатын фермада Джозеф Фитч III және Сара (Шейлер) отбасында дүниеге келді. Ол формальды білім аз алғандықтан, сағат жасаушының оқушысы болды. Оқушылық кезінде Фитчке жергілікті бәсекелес болуынан қауіптандырып, сағат жасау өнерін үйренуге немесе тіпті бақылауға рұқсат берілмеді (кейін ол сағаттарды және сағаттарды жөндеуді өзі үйренді). 1767 жылдың 29 желтоқсанында Люси Робертсқа үйленді. Олардың екі баласы болды – ұл және қыз. Өзінің өмірбаянында Фитч өзінің бизнесіне де, некесіне де қанағаттанбағанын және 1769 жылы ұлы мен жүкті әйелінен (қызды күтіп) айырылып, ешқашан қайтып келмегенін айтады. Хартфордта оқуын аяқтағаннан кейін, ол Коннектикут штатының Шығыс Виндзорында табыссыз қола құю шеберханасын ашты, содан кейін Трентон, Нью-Джерсиде қола және күміс шеберханасын ашты, ол сегіз жыл бойы сәтті жұмыс істеді, бірақ Американ революциясы кезінде британ әскерлерімен қиратылды. Ол революция кезінде қысқа уақыт қызмет етті, негізінен Нью-Джерси жасағында қаругер ретінде жұмыс істеді. Ол лауазым туралы даудан кейін бөлімшесін тастап кетті, бірақ Трентонда қару-жарақ жөндеу және қайта жабдықтау жұмысын жалғастырды. 1777 жылдың күзінде Фитч Филадельфиядағы Континенттік армияға сыра мен темекі ұсынды. Келесі қыс және көктемде ол Вэлли-Фордждағы әскерлерге сыра, ром және басқа да жабдықтарды жеткізді. 1780 жылы Фитч Кентуккиде жер телімін тіркеп, жер телімші ретінде жұмыс істей бастады. 1782 жылдың көктемінде Солтүстік-Батыс территориясында жерді зерттеу кезінде ол жергілікті халыққа түсіп, британдықтарға тапсырылды, олар оны кейін босатты.

Бумен жұмыс істейтін қайық

1785 жылы Фитч зерттеу жұмыстарын аяқтап, Пенсильвания штатының Уорминстер қаласына қоныстанды, онда ол бумен жүретін қайыққа қатысты идеяларын іске асыруға кірісті. Континенттік конгрестен қаржы алуға мүмкіндік таппағандықтан, ол әртүрлі штат заң шығарушыларын ішкі су жолдарында 14 жылға бу қайықтарына монополия беруге көндірді. Осы монополиялардың арқасында ол Филадельфиядағы кәсіпкерлер мен білікті азаматтардан қаржы жинады. Фитч энциклопедияда британдық Ньюкоменнің атмосфералық машинасының суретін көрген, бірақ Ньюкомен машиналары кендерден су шығаруға арналған алып құрылымдар еді. Ол 1770-ші жылдардың соңында Шотландияда Джеймс Уатт жасаған тиімді бу машинасы туралы естіген. Дегенмен, сол кезде Америкада Ватт машинасының бірде-бір үлгісі болған жоқ, және көп жылдар бойы да болмайды (Фултонның 1807 жылы экспорттаған моделі, «Клермонт», алғашқылардың бірі болар еді), себебі Ұлыбритания бұрынғы колониясына жаңа технологияны экспорттауға рұқсат бермейтін. Осының салдарынан Фитч өзінің бу машинасының дизайнын жасауға тырысты. Ол Филадельфияға көшіп, сағатшы және өнертапқыш Генри Войгтті жұмысқа алды, оның көмегімен жұмыс істейтін модель құрастырып, оны қайыққа орнатуды жоспарлады. Оның «Персеверанс» бу қайығының алғашқы сынақ сапары 1787 жылдың 22 тамызында Делавэр өзенінде Конституциялық конвенцияның делегаттарының куәгерлігімен сәтті өтті. Қайықтың екі жағында да ескектер тізілімі орнатылған болатын, олар қайықты қозғады. Келесі бірнеше жылда Фитч пен Войгт жақсырақ үлгілерді жасау үшін жұмыс істеді, және 1790 жылдың маусым айында 18 метрлік қайықты іске қосты, оны бірнеше ескектермен жабдықталған бу машинасы қозғалтты. Бұл ескектер жүзіп жүрген үйрек аяқтарының қимылындай жұмыс істеді. Осы қайықпен ол 1790 жылдың жазында Филадельфия мен Нью-Джерси штатының Бурлингтон қалалары арасында көптеген сапарлар жасап, 30-ға жуық жолаушыны тасыды. Фитчтің мәлімдемесіне сәйкес, қайық механикалық ақауларсыз 800 шақырымға дейін жүзіп кеткен. Жылдамдық шамамен қолайсыз жағдайда сағатына 6 мильден, ал жағдай жақсы болғанда сағатына 7-8 мильге дейін жетті. Фитч 1791 жылдың 26 тамызында, Джеймс Рамсимен болған тартыстан кейін, АҚШ патентін алды, Рамси де бумен жүретін қайықтың авторы болатын. Жаңадан құрылған федералды патент комиссиясы Фитчтің сұраған кең монополиялық патентін бермеді, бірақ оның бу қайығының жаңа дизайнына қазіргі заманғы патент берді. Сондай-ақ, сол күні Рамси, Нейтан Рид және Джон Стивенске бу машинасына қатысты патенттер берілді. Осы күні берілген патенттердің салдарынан Фитчтің инвесторларының көпшілігі оның компаниясынан шығып кетті. Оның қайықтары механикалық тұрғыдан сәтті болғанымен, Фитчтің одан әрі жұмыс істеуге қаржысы жетпеді. Фитчтің идеясын екі онжылдықтан кейін Роберт Фултон табысты ете білді. Фитч 1791 жылы Францияда да патент алған, ал 1793 жылы Америкада бу қайығын салу үмітін жоғалтқаннан кейін Францияға кетті, онда америкалық инвестор Аарон Вейл оған қайық салуға көмектесуге уәде берген. Бірақ Фитч Францияға Террор билігінің басталған сәтіне тап келді, сондықтан оның жоспарларын тоқтатуға мәжбүр болды. Ол Лондонға барып, сонда да тәжірибе жасады, бірақ ол да сәтсіз аяқталды. 1794 жылы ол АҚШ-қа оралып, бірнеше рет бу қайығын салуға тырысты. Бұл да сәтсіз болғандықтан, 1797 жылы Кентукки штатының Бардстаун қаласына көшіп барды, онда ол 1780 жылдардың басында сатып алған жерлерін сатуды және түскен қаражатты Огайо немесе Миссисипи өзенінде пайдалану үшін бу қайығын салуға жұмсауды үміттенеді. Бірақ ол жерлерін жаңа қоныс аударушылардың басып алғанын көрді, бұл оның өліміне дейін, 1798 жылдың 2 шілдесінде Бардстаунда аяқталған заңдық дауларға әкелді.

Бу локомотивтері

Кентуккиде тұрып, Фитч бу машинасы туралы ойларын жетілдірумен айналысып жүрді. Ол екі модель құрастырды. Біреуі Бардстаун қаласындағы өртте жойылды, ал екіншісі 1849 жылы Огайо штатындағы қызының үйінің шатырынан табылған. Сол модель бүгінге дейін Колумбустағы Огайо тарихи қоғамы мұражайында сақтаулы. 1950 жылдары Смитсондар мұражайының кураторы оны зерттеп, оның "практикалық түрде құрлықта жұмыс істейтін бу машинасының прототипі" екенін, іздермен жүруге арналғанын – яғни, бу локомотиві екенін анықтады. Фич қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң, 1802 жылы ағылшын Ричард Тревитик толық көлемді бу локомотивін ойлап тапты, ол 1804 жылы әлемдегі алғашқы локомотивпен тартылған пойызды жүргізді. Ұзақ уақыт өтпей, британдықтардың бұл өнертабысы нақты теміржолдардың дамуына әкелді. Америкалықтар ағылшын локомотивтерін импорттауды бастады және олардың конструкциясын одан әрі жетілдірді.

Өлім

Фитчтің өмірі үнемі сәтсіздіктерге, көңіл көншілдікке және сот дауларына толы болды. Ол 1797 жылы Бардстаунға оралғаннан кейін көп ішімдік ішуге көшті. Фич, мүмкін, өзіне қол жұмсаған болуы мүмкін, опиум таблеткаларын артық дозада қабылдап қайтыс болды. 1798 жылдың 2 шілдесінде 55 жасында дүние салды және Бардстаунға жерленді.

Мұра

Фичтің басқа бір пароход ойлап тапқан Джеймс Рамси және басқалармен мемлекеттік монополия құқықтары үшін болған заңдық дауы 1790 жылғы алғашқы Патент заңының қабылдануына ықпал етті. Ол Джордж Вашингтон, Бенджамин Франклин, Томас Джефферсон және Джеймс Мэдисон сияқты бірнеше тарихи тұлғалардың жеке хаттарында есімдері тіліне түсірілген.