Кіріспе

Тұлғалық типтердің гипотетикалық екілігі

А және В типті тұлғалық гипотеза екі қарама-қарсы тұлғалық типті сипаттайды. Бұл гипотеза бойынша, бәсекеге құштар, жоғары ұйымдасқан, амбициялы, шыдамсыз, уақытты тиімді басқаруға бейім немесе агрессивті тұлғалар А типі деп аталады, ал көбірек сергек, "қабылдағыш", аз "жанжалды" және "қынжылған" тұлғалар В типі деп аталады. Бұл теорияны жасаған екі кардиолог, Мейер Фридман мен Рэй Розенман, А типіндегі адамдардың жүрек-қантамыр ауруларына шалдығу ықтималдығы жоғары деп санайтын. Соңғы зерттеулердің нәтижелері мен осы саладағы алғашқы зерттеулерді темекі индустриясының қаржыландыру рөліне қатысты қызу пікірталас салдарынан, кейбіреулер А типіндегі тұлға мен жүрек-қантамыр аурулары арасындағы байланысты толығымен немесе ішінара жоққа шығарады. Дегенмен, бұл зерттеулер денсаулық психологиясы саласының дамуына маңызды үлес қосты, онда психологтар адамның психикалық күйінің физикалық денсаулыққа қалай әсер ететінін зерттейді.

Тарих

А типті мінез-құлықты жүрек ауруларының ықтимал тәуекел факторы ретінде алғаш рет 1950 жылдары кардиологтар Мейер Фридман мен Рэй Розенман сипаттаған. Олар өздерінің бұл тұжырымын бір тоқушыға (upholsterer) байланыстырады, ол олардың күту залындағы орындықтардың тек қолдары мен орындықтың алдыңғы жиегінде тозығын байқатып, назарларын аударған. Бұл Фридман мен Розенманға олардың пациенттерінің жиі тұрып, алаңдап күтетінін көрсетті. 35 пен 59 жас аралығындағы дені сау еркектерді сегіз жарым жыл бойы зерттегеннен кейін, Фридман мен Розенман А типті мінез-құлықтың басқаша дені сау адамдарда жүрек-қантамыр ауруларының қаупін екі еседен астам арттыратынын анықтады. Осы зерттеуге қатысқан адамдар зерттеудің бастапқы мерзімінен кейін де қадағалауда болды. Қатысушылардан сауалнама толтыру сұралды, онда "Бос уақытыңызды демалысқа жұмсағаныңыз үшін өкініш сезінесіз бе?" және "Сіз әдетте жылдам қозғаласыз ба, жылдам жүресіз бе, жылдам жейсіз бе?" сияқты сұрақтар қойылды. Кейінгі талдаулар көрсеткендей, А типті мінез-құлық жүрек-қантамыр ауруларының пайда болуымен байланысты болғанымен, өлім-жітімнің тәуекел факторы болып көрінбейді. Бұл бастапқыда Фридман мен Розенманның "А типті мінез-құлық" деп атаған, енді А типті мінез-құлық үлгісі ретінде қарастырылады.

А түрі

Гипотеза А типті тұлғаларды белсенді, амбициялы, қатаң ұйымдастырылған, жоғары мәртебеге ұмтылатын, шыдамсыз, көңіл алатын, бастамашыл және уақытты тиімді басқарумен айналысатын адамдар ретінде сипаттайды. А типті тұлғалар көбінесе еңбекқор болып келеді. Олар өзіне мерзімдер қойып, кешігуді де, беймәлімдікті де жек көреді. А типті тұлғалар жұмыста көбірек стресс сезінеді және жұмыстан аз қанағат алады. Олар өздерінен жоғары үміт күтеді және басқалар да олардан солай күтеді деп ойлайды. Қызығы, А типті тұлғалардың өнімділігі В типті тұлғалардан әрқашан жоғары болмайды. Міндетке және адамның уақытқа қатысты жеделдігіне, бақылау деңгейіне байланысты, күрделі шешімдерді қабылдағанда нәтижелер нашар болуы мүмкін. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, А типті тұлғалардың өнімділігі мен тиімділігі жалпы жоғары болады. Сонымен қатар, А типті студенттер В типті студенттерге қарағанда жоғары баға алады, ал А типті оқытушылар В типті әріптестерінен гөрі тиімдірек болып табылады (Тейлор, Локк, Ли және Гит, 1984). 1996 жылы жарық көрген «А типті мінез-құлық: диагностикасы мен емдеуі» атты кітабында Фридман қауіпті А типті мінез-құлықтың үш негізгі белгісі арқылы көрініс табатынын айтады: 1) тіпті ұсақ-түйек оқиғалардың өзіне наразылық тудыратын жауыздық; 2) уақытты асығу және шыдамсыздық, бұл көбінесе «тез ашуға бой алдыру» деп сипатталатын тітіркену мен ашуға әкеледі; 3) бәсекеге құштарлық, бұл стресске және жетістікке ұмтылуға итермелейді. Бұл белгілердің біріншісі жасырын, сондықтан оны байқау қиын, ал қалған екеуі айқын көрінеді. А типті тұлғалар асығыс, шыдамсыз, импульсивті, жоғары сезімтал, қастық және ашулы болып сипатталады. Зерттеулер сондай-ақ А типті тұлғалардың шындыққа қарсы тұруға немесе қиын жағдайлардан қашуға бейім екенін көрсетті. Сондықтан А типті тұлғалар қиын жағдайларды болдырмау үшін қорғаныс механизмін немесе шындықпен күресудің әртүрлі тәсілдерін қолдануы мүмкін. Мысалы, бір зерттеуге қарағанда, стрестік жағдайларда А типті тұлғалар В типті тұлғаларға қарағанда өзін-өзі алдауға көбірек бейім. SI бағалауы сұхбаттасушының адамның эмоционалдық, сөзсіз және сөздік реакцияларын (бейімделу стилін) өлшеуін қамтиды. JAS үш негізгі санатқа арналған өзіндік сауалнаманы қамтиды: жылдамдық пен шыдамсыздық, жұмысқа деген қызығушылық және бәсекеге қабілеттілік. А типті тұлғалардың жүрек-қантамырлық аурулардың, өлім-жүртімнің жоғары деңгейімен және басқа да жағымсыз физикалық салдарлармен байланысты екені анықталды.

B түрі

В типті мінез-құлық А типті мінез-құлыққа тән емес. В типті тұлға – бұл А типті немесе А типті емес (В типті) болуға бейімделетін үздіксіздік. Гипотеза бойынша, В типті адамдар төменгі стресс деңгейінде өмір сүреді. Олар әдетте тұрақты жұмыс істейді және жетістіктерге қол жеткізуден ләззат алады, бірақ жетістікке қол жеткізбегенде физикалық немесе психикалық стресске көңіл бөлмейді. Бәсекелестікке тап болғанда, олар жеңіске немесе жеңіліске А типті әріптестеріне қарағанда аз мән береді, ал жеңіске немесе жеңіліске қарамастан, ойыннан ләззат алуға көбірек мән береді. В типті тұлғалық типтер А типті санаттағы адамдарға қарағанда шыдамдырақ.

А және В типтері арасындағы өзара әсерлесулер

А типті тұлғалардың бәсекелестікке және агрессияға бейімділігі А және В типті тұлғалармен өзара әрекеттесулерінде байқалады. Өзгертілген «Түрмешінің дилеммасы» ойынында А типті тұлғалар А және В типті қарсыластарынан, В типті тұлғаларға қарағанда көбірек бәсекелестік пен ашу сезімдерін тудырды. А типті тұлғалар өздерінің А типті серіктестерін В типті серіктестерінен көп жазалады, ал В типті тұлғалар басқа В типті тұлғаларды жазалаудан көбірек жазалады. А типті тұлғалар арасындағы бәсекелестік олардың өзара әрекеттесулерінде, соның ішінде бастапқы антиәлеуметтік реакциялар, ынтымақтастықтан бас тарту, сөздік қауіп-қорқытулар және мінез-құлықтық шақырулар арқылы көрінді. Жиі кездесетін жаңылыс пікір – А типті тұлға болу В типті тұлға болудан жақсы деген сенім. Бұл көбінесе еңбек ортасында байқалады, себебі А типті тұлғалар көбінесе өте еңбекқор, жоғары мотивті және бәсекеге қабілетті деп есептеледі, ал В типті тұлғалар жобаларды аяқтауға жеделдету сезімін сезінбей, көбінесе тыныш және бейжай болады. Шындығында, екі типті тұлға да қажет және жұмыс ортасына өздерінің артықшылықтарын әкеледі.

Сын

Фридман және тағы басқалар (1986) 862 ер және әйел миокард инфарктінен кейінгі науқастар арасында рандомизацияланған бақыланатын сынақ жүргізді, диета және басқа да бұрмалаушы факторларды (ықтималдық теңдестіру арқылы) жойды. Бақылау тобындағы қатысушылар топтық кардиологиялық кеңес алды, ал емделу тобындағылар кардиологиялық кеңес пен А типті мінез-құлық бойынша кеңес алды, ал салыстыру тобы ешқандай топтық кеңес алмады. Бақылау тобында рецидив деңгейі 21%, ал емделу тобында 13% болды, бұл күшті және статистикалық тұрғыдан маңызды (p < .005) нәтиже, ал салыстыру тобында рецидив деңгейі 28% құрады. Фридман мен Розенманның жаңалығынан кейін жүргізілген зерттеулер А типті мінез-құлықты гипертензия және темекі шегу сияқты тәуелсіз коронарлық қауіп факторларымен салыстырды; ал керісінше, осы жердегі нәтижелер А типті мінез-құлық үлгілерін өзгерту арқылы А типті тұлғамен байланысты жүрек-қан тамырлары денсаулығына кері әсерді жеңілдетуге болады дегенді көрсетеді.

Темекі компанияларының қаржыландыруы

А типті мінез-құлық үлгісін (TABP) одан әрі сенімсіздендіру мақсатында 2012 жылғы зерттеу – Truth Tobacco Industry Documents-ті іздеуге негізделген – бастапқыда үміттендірген нәтижелердің кейіннен теріс болуын темекі өнеркәсібінің TABP зерттеулеріне қатысуымен, темекі тарту мен денсаулық арасындағы ғылыми дәлелдерді жою үшін түсіндіреді. Құжаттарға сәйкес, 1959 жыл шамасында темекі өнеркәсібі алғаш рет TABP-ға қызығушылық танытқан, себебі Темекі институтының зерттеу комитеті Нью-Йорк университетінен темекі тарту мен жеке тұлға арасындағы байланысты зерттеу үшін қаржыландыру туралы өтініш алған. Өнеркәсіптің TABP-ға деген қызығушылығы 1990 жылдардың соңына дейін кем дегенде төрт онжылдыққа созылды, бұл коронарлық жүрек аурулары мен қатерлі ісіктерге бейім жеке тұлға типтерімен темекі тартудың байланысын дәлелдеуге шақырылған негізгі зерттеушілерге айтарлықтай қаржы жұмсауды қамтыды. Осылайша, 1980 жылдардың басына дейін өнеркәсіп стратегиясы темекі тартудың қауіптерін темекі өнімдерінің емес, жеке темекі шегушілердің психологиялық ерекшеліктерімен байланысты деп ұсынудан тұрды, ал қатерлі ісіктің себептерін көп факторлы деп есептеді, стресс – маңызды фактор. Philip Morris (қазіргі Altria) және RJ Reynolds осы талаптарды қолдайтын маңызды дәлелдер жинауға көмектесті, жүрек аурулары мен қатерлі ісіктің қауіптерін азайту үшін TABP туралы білім беруді және оны өзгертуді мақсат ететін семинарлар мен зерттеулерді қаржыландырды. Сонымен қатар, Philip Morris негізінен Meyer Friedman институтын қаржылады, мысалы, темекі тартуды ЖЖА және қатерлі ісікпен байланыстыратын зерттеулерді күмәнге түсіруге болатын TABP-ны азайтудың тиімділігі туралы «бағалы зерттеуді» жүргізді, бірақ А типті мінез-құлықты бақылауға келмейді. TABP ақыры қолдау таппағанда, Philip Morris оның жауыртқыштық компоненті бойынша зерттеулерді қолдады, бұл вице-президент Jetson Lincoln-ге темекі тартпайтын жұбайының стресінен туындаған пассивті темекі тартудың қауіптілігін түсіндіруге мүмкіндік берді, темекі тартатын жұбай өзін өзі баяу өлтіріп жатыр деген пікір таратылды. TABP және ЖЖА туралы соңғы шолуды осы жарықтан қарастырғанда, темекі өнеркәсібімен тығыз байланыс анық көрінеді: шолудағы он үш этиологиялық зерттеудің тек төртеуі оң нәтижелер көрсетті, олардың үшеуі тікелей немесе жанама түрде өнеркәсіппен байланысты. Сонымен қатар, TABP зерттеулерінің көпшілігі темекі лоббисімен байланысты емес, бірақ оң нәтижелер көрсеткендердің көпшілігімен байланысты. Осылайша, Petticrew және авторлар темекі өнеркәсібі TABP бойынша ғылыми дау тудыруға көмектескенін дәлелдеді, бұл ғылыми тұрғыдан дәлелденбегенімен, А типті тұлғаға (көпшілік арасында) тұрақты танымалдылық пен көңіл қоюға әкелді. Duke университетінің профессоры Redford Williams жүргізген зерттеулерге сәйкес, А типті тұлғаның жауыртқыштық компоненті – бұл тәуекелдің жалғыз маңызды факторы. Демек, А типті мінез-құлықтың басқа элементтері емес, ашу-ыза мен жауыртқыштық проблеманы құрайды. Hecker және авторлар жүргізген зерттеулер (1988) А типті сипаттаманың «жауыртқыштық» компоненті жүрек ауруларын болжауға қабілетті екенін көрсетті. және қауіпсіз емес деп саналды) психоәлеуметтік факторлардың, әсіресе тұлғалық және стресстік факторлардың қатерлі ісік пен коронарлық жүрек ауруы (ЖЖА) үшін тәуекел факторы ретіндегі әсерін зерттеді. Бұл зерттеуде төрт тұлғалық тип тіркелді. 1-ші типті тұлға қатерлі ісікке бейім, 2-ші типтілер ЖЖА-ға бейім, 3-ші типтілер 1-ші және 2-ші типтерге тән мінез-құлықтарды ауыстырып көрсетеді, ал 4-ші типтілер – салауатты, тәуелсіз тип, ең жақсы өмір сүреді. Деректер 1-ші типті пациенттер негізінен қатерлі ісіктен, 2-ші типтілер ЖЖА-дан өледі, ал 3-ші типтілер және әсіресе 4-ші типтілер өлім-жітім деңгейі әлдеқайда төмен екенін көрсетеді. Сонымен қатар, 5 және 6 типті екі тұлғалық тип анықталды. 5-ші тип – рационалды, эмоциясыз тип, ол 1-ші және 2-ші типтерге тән сипаттамаларды көрсетеді. 6-шы типті тұлға психопатиялық бейімділіктерді көрсетеді және есірткіге тәуелділікке және ЖИТС-ке бейім. Көптеген зерттеулер тұлғалық типтер мен жүрек аурулары арасындағы байланысты көрсетуге тырысса, кейіннен олардың нәтижелері күмән тудырған зерттеулер (науқас өз сезімдерін еркін, әлеуметтік тұрғыдан қолайлы түрде білдіруге, өзін-өзі басқаруға және өз құқықтарын қорғауға үйретеді. Мінез-құлық терапиясы оларға стрессті туғызатын жағдайларды қалай сәтті жеңуге болатынын үйретеді. Терапияның қатерлі ісік пен ЖЖА кезінде өлім-жітімнің алдын алудағы тиімділігі айқын. Жоғары өлім-жітіммен байланысты статистикалық деректер әсерлі. Басқа терапия шаралары да қолданылды, мысалы, топтық терапия. Әсері мінез-құлық терапиясымен салыстырғанда азырақ болды, бірақ қатерлі ісік пен ЖЖА пациенттері арасында өлім-жітімді азайтуда жақсаруды көрсетті. Жоғарыдағы зерттеуден бірнеше қорытындылар жасалды. Тұлға мен қатерлі ісік арасында, сондай-ақ тұлға мен коронарлық жүрек ауруы арасында байланыс бар. Тұлғалық тип аурулардың тәуекел факторы болып табылады және темекі тарту және тұқым қуалау сияқты басқа тәуекел факторларымен синергиялық түрде әрекет етеді. Мінез-құлық терапиясы қатерлі ісік немесе коронарлық жүрек ауруынан өлу ықтималдығын айтарлықтай төмендететіні статистикалық тұрғыдан дәлелденген. Зерттеулер дене мен психикалық аурулардың бір-бірінен туындайтынын көрсетеді. Психикалық аурулар физикалық себептерден туындайды, сондай-ақ физикалық аурулар психикалық себептерден туындайды. А типті мінез-құлықтың қасиеттері мен коронарлық жүрек ауруының себептері арасында тікелей байланыс байқалмаса да, басқа тұлғалық типтер қатерлі ісікке бейім пациенттерге де, коронарлық жүрек ауруына бейім пациенттерге де күшті әсер етеді.

Есірткілік заттарды қолдану бұзылысы

1998 жылы Ball және авторлар тобы жүргізген зерттеуде А және В типті тұлғалардың заттарды қолдануға байланысты айырмашылықтары қарастырылды. Нәтижелер көрсеткендей, В типті тұлғаларда А типті тұлғаларға қарағанда заттарды қолдану бұзылыстарымен байланысты мәселелер жиірек кездеседі. Зерттеуде тағы бір маңызды жайт – В типті тұлғаларға А типті тұлғаларға қарағанда көбірек тұлғалық бұзылу диагнозы қойылған. В типті тұлғаларға шизоидты тұлғалық бұзылыстан басқа, DSM IV бойынша тұлғалық бұзылыстардың барлық белгілері бойынша А типті тұлғаларға қарағанда жоғары баға берілді. Зерттеу алкоголь, кокаин және опиаттар қолданатын 370 амбулаториялық және стационарлық пациент арасында жүргізілді. Тұлғалық типтер мен айырмашылықтар расталды. Сонымен қатар, А және В типті тұлғалардың мінез-құлқындағы айырмашылықтар да анықталды. А типті тұлғалар келісімге дайындық, жауапкершілік, ынтымақтастық және өзін-өзі бақылау деңгейі жоғары болды. Ал В типті тұлғаларда невротизм, жаңалыққа құштарлық және зияннан сақтану деңгейі жоғарырақ болды. Бұл өлшемдер психикалық аурулармен немесе заттарды қолдану бұзылыстарымен байланысты болуы мүмкін. Бұған қоса, антиәлеуметтік тұлғалық қасиеттер мен психикалық симптомдар ескерілгеннен кейін де бұл әсерлер сақталды.