Кіріспе
Яруба елінде (қазіргі Нигерия) англикан епискобы Сэмюэл Кроутер (шамамен 1809 – 1891 жылдың 31 желтоқсаны) – йоруба тілшісі, дін қызметкері және Батыс Африканың алғашқы африкалық англикан епискобы. Осогун ауылында (қазіргі Адо Авае, Ойо штаты, Нигерия) туған ол және оның отбасы он екі шамасындағы кезінде фулани құл шабуылының қолына түсті. Бұл оқиға 1821–1829 жылдардағы йоруба азамат соғысы, атап айтқанда 1821–1829 жылдардағы Оуу соғыстары кезінде болды, сол кезде оның Осогун ауылы тоналып, қиратылды. Аджай кейін португалдық құл саудагерлеріне сатылып, Атлантика арқылы Жаңа дүниеге тасымалдануға жіберілді. Кроутерді Атлантикадағы құл саудасына қарсы британдық тыйымды сақтаған Корольдік теңіз күштерінің Батыс Африка эскадрильясы құлдықтан босатты. Азат етілген адамдар Сьерра-Леонеге қоныстанды. Сьерра-Леонеде Аджай Сэмюэл Кроутер деген ағылшын есімін қабылдап, ағылшын тілінде білім алуын бастады. Ол христиан дінін қабылдады және сол кезде Сьерра-Леонеде үстемдік құрған крио этностық тобымен өзін байланыстырды. Ол тілдерді зерттеді және Англияда дін қызметкері болып тағайындалды, содан кейін Оксфорд университетінен докторлық дәрежесін алды. Ол йоруба тілінің грамматикасын және англикандық «Ортақ дұғалар кітабының» йоруба тіліне аудармасын дайындады, сондай-ақ йоруба тіліндегі Библияның аудармасы және басқа да тілдердегі жобалармен айналысты.
Samuel Crowther (c. 1809 – 31 December 1891), was a Yoruba linguist, clergyman, and the first African Anglican bishop of West Africa. Born in Osogun (in what is now Ado Awaye, Oyo State, Nigeria), he and his family were captured by Fulani slave raiders when he was about twelve years old. This took place during the Yoruba civil wars, notably the Owu wars of 1821–1829, where his village Osogun was ransacked. Ajayi was later on resold to Portuguese slave dealers, where he was put on board to be transported to the New World through the Atlantic. Crowther was freed from slavery at a coastal port by the Royal Navy's West Africa Squadron, which was enforcing the British ban against the Atlantic slave trade. The liberated peoples were resettled in Sierra Leone. In Sierra Leone, Ajayi adopted an English name of Samuel Crowther, and began his education in English. He adopted Christianity and also identified with Sierra Leone's then ascendant Krio ethnic group. He studied languages and was ordained as a minister in England, where he later received a doctoral degree from Oxford University. He prepared a Yoruba grammar and translation of the Anglican Book of Common Prayer into Yoruba, also working on a Yoruba version of the Bible, as well as other language projects.
Өмірбаян
Афала арқылы Абиодун патшасының немересі болған Аджаи, 1821 жылғы наурыз айында фулани құл сатушыларының шабуылында отбасымен бірге тұтқынға алынып, португалдық құл саудагерлеріне сатылды. Оның анасы Афала, кейіннен Ханна деп шомырылды, кішкентай інісі және басқа да отбасы мүшелері тұтқындардың арасында болды. Оның әкесі Айеми, шабуыл кезінде немесе одан кейін қаза болған болуы мүмкін. 1807 жылы британдықтар Атлантикалық құл саудасын тыйым салған және Африка жағалауын бақылау үшін әскери-теңіз күштерін пайдаланған. Сол кезде Испания мен Португалия өздерінің Америкадағы колонияларында Атлантикалық құл саудасына рұқсат беріп тұрды. Құл кемесі Америкаға аттанғанша, капитан Генри Лик басқаратын британдық Корольдік Әскери-теңіз күштерінің экипажы кемеге өтті. Олар тұтқындарды босатып, Аджаи мен оның отбасын Сьерра-Леонедегі Фритаунға алып барды, онда жергілікті билік оларды қайта орналастырды. Сьерра-Леонеде Кроутер Англикан шіркеуінің миссионерлік қоғамы (CMS) тарапынан күтімге алынып, ағылшын тіліне үйретілді. Өте зейін қоятындықтан, Аджаи мектепке жіберілді және жақын арада Библиені оқуға үйренді. Ол христиан дініне көшті. 1825 жылғы 11 желтоқсанда Джон Рабан оны шомырып, өзін Лондон, Ньюгейттегі Христос шіркеуінің викарі және CMS-тің негізін қалаушыларының бірі Сэмюэл Кроутердің есімімен атады. Фритаунда жүргенде Кроутер тілдерге қызығушылық танытты. 1826 жылы ол Англияға, 18 ғасырда азат африкалықтармен байланыс орнатқан Ислингтон қаласындағы Сент-Мария шіркеуінің мектебіне оқуға жіберілді. 1827 жылы ол Фритаунға оралды. Ол жаңа ашылған Фурах Бэй колледжіне қабылданған алғашқы студент болды, бұл англикандық миссионерлік мектеп еді. Тілге деген қызығушылығының арқасында ол классикалық бағдарлама бойынша латын және грек тілдерін, сондай-ақ Батыс Африканың темне тілін оқыды. Оқуын аяқтағаннан кейін Кроутер мектепте сабақ берді, Рев. Дж. Ф. Шёнмен бірге. Кроутер дін қызметкері болып тағайындалды және 1843 жылы Англияға екінші рет барған кезде, экспедиция туралы жасаған керемет баяндамасы мен оның сирек қасиеттері үшін Йоруба миссиясындағы CMS жобасына таңдалды. 1846 жылы Кроутер және Рев. Таунсенд Абеокутада CMS миссиясын ашты. 1854 жылғы Нигер экспедициясы кезінде Кроутер Нигердегі миссионерлік базаларды құруға қатысты.
Неке және отбасы
Краутер мектеп мұғалімі Асанаға (яғни Хасанаға; ол бұрын мұсылман болған) үйленді және оны Сузан деп шомылдырды. Ол сондай-ақ, 1837 жылғы Кроутердің хатында айтылғандай, португалдық құл кемесінен босатылған еді. Ол былай деп жазады: "Ол 1822 жылғы 31 қазанда «Бэнн» атты Ұлыбритания Корольдігінің кемесінің, капитан Чарльз Филлипс басқаруымен қолға түсті". Сондықтан Асано Сиерра-Леонеге қайта қоныстандырылған тұтқындардың қатарында болды. Ол да христиан дініне көшті. Олардың көптеген балаларының ішінде Дендесон Коутс Кроутер де болды, ол кейін діни қызметке кіріп, 1891 жылы Нигер дельтасының архидиаконы болды. Ол оқуын жалғастырып, кейін Оксфорд университетінен дінтану докторы ғылыми дәрежесін алды. 31 желтоқсанда.
Өлім, жерлеу, экзомация және қайта жерлеу
Краутер 1891 жылдың 31 желтоқсанында Лагоста инсульттан қайтыс болды, оның жасы 82 болған.