Кіріспе
Ақпаратты жазу практикасы
Жазба жасау (кейде жазба жасау немесе жазба жасау деп жазылады) – әртүрлі көздер мен платформалардан ақпаратты жазу практикасы. Жазба жасау арқылы автор ақпараттың мазмұнын тіркеп, есте сақтау қажеттілігінен босатады. Жазбалар көбінесе кездесудегі ауызша пікірталас немесе дәріс сияқты уақытша көздерден алынады (кездесулердің жазбалары әдетте хаттама деп аталады), мұндай жағдайда жазбалар оқиғаның жалғыз құжаты болуы мүмкін. Жазу және сауаттылықтың дамуымен жазбалар дәстүрлі түрде қолмен жазылып келген (көбінесе дәптерлерде), бірақ жазба жасау бағдарламалық құралдарының пайда болуы цифрлық жазба жасауды мүмкін және кең таратты. Жазба жасау – жеке білімді басқарудың негізгі дағдысы.
Тарих
Жазба жасау адамзат тарихының және ғылыми дамудың маңызды бөлігі болды. Ежелгі гректер маңызды тақырыптар бойынша жеке жазбалар, гипомнема жасады. Ренессанс және жаңа заман дәуірінде студенттер мектептерде, академияларда және университеттерде жазба жасауды үйренді, оқуларын аяқтағаннан кейін анықтамалық жұмыс ретінде пайдаланған әдемі томдарды жасады. Цифрлық технологиялар пайда болғанға дейін адамдар түрлі жазба кітаптарын қолданды, оның ішінде жинақ кітаптар, есептік кітаптар және беттерге жазылған түсініктемелер де болды. Философ Джон Локк кең таралған индекстеу жүйесін жасап, жариялады, ол жинақ кітаптар үшін үлгі болды және Еуропа мен Америкада, сондай-ақ Беллдің "Джон Локк ұсынған және қолданған қағидаларға негізделген Жалпы жинақ кітабы" (Лондон, 1770) кітабының кем дегенде он түрлі басылымын шығарды.
Когнитивтік психология
Жазба жасау – ақпаратты басқарумен байланысты күрделі адам қызметінің маңызды бір бөлігі, ол бірқатар психикалық процестерді және олардың басқа танымдық қабілеттермен өзара әрекеттесуін қамтиды. Жазба жасайтын адам келіп түсетін ақпаратты қабылдап, сүзуге, қолданыстағы білімді ұйымдастырып, жаңадан құруға, ақпаратты түсініп, оның түсіндірмесін жазуға, соңында жаңа өңделген материалды сақтауға және енгізуге тиіс. Нәтижесінде білімдік бейнелеу және жадта сақтау пайда болады.
Жазбаларды жазу себептері
Жазба жасау – оқу мен есте сақтауды жақсартудың тиімді жолы, себебі лекция барысында сіз маңызды ойларды іріктеп алып, оларды жаңаша реттей аласыз. Бұл жазбаларды оңай түсіністірек етіп қайта жазу арқылы сабақта берілген материалды ұғынуға көмектеседі. Содан кейін, жазбалар "екінші ми" қызметін атқарып, лекция кезінде жылдам қарастырылған ақпаратты өңдеуге, еске түсіруге және пайдалануға септеседі.
Сөйлемді жазу әдісі
Сөйлемді жазу – әр тақырыпты қысқа, қарапайым сөйлем түрінде жазу. Бұл әдіс көп ақпарат берілетін, қарқынды сабақтар үшін өте тиімді. Жазба жасаушы әрбір жаңа ойды, фактіні немесе тақырыпты жеке жолға түсіреді. Барлық ақпарат жазылады, бірақ маңызды және екінші дәрежелі тақырыптарға жіктемейді. Жазбаларды нөмірлеуге болады немесе жаңа ойдың басталуын көрсететін белгілермен бөлуге болады.
Сызықтық емес жазбалар
Сызықтық емес жазба алу тәсілдеріне кластерлеу, түсінік карталары, Корнелл жазбалары, идеялық карталар, дереу қайталау, Ишикава диаграммалары, білім карталары, оқу карталары, ой карталары, модель карталары және пирамида қағидасы жатады.
Карталық кескіндер
Кейде зерттеу шеңберлері деп аталатын кестелерді салуды қамтитын жазбалардың карталық әдісі, ұқсастықтар, айырмашылықтар, дата, оқиға, салдары және т.б. сияқты санаттарға бөлінетін тақырыптарды оқу үшін пайдалы. Студенттер лекция алдында санаттарды анықтап, кесте құру үшін осы әдісті қолдана алады, немесе жазбаларын қайта қарап, карталық әдіс арқылы қайта жаза алады.
Картаға түсіру
Карталау кеңістіктік ұйымдастыру және диаграммалар арқылы ақпаратты жинақтайды. Идеялар түйін-байланыс құрылымында жазылады, олардың арасын сызықтар қосады.
Корнелл жазбалары
Корнелл университетінің профессоры Уолтер Паук Корнелл әдісін әзірледі және оны 1974 жылы жарық көрген «Колледжде қалай оқу керек» атты бестселлер кітабында насихаттады. Бүгінгі таңда университеттерде бұл әдіс кеңінен қолданылады. Корнелл әдісі бір бетті үш бөлімге бөлуден тұрады: оң жақ бағаны – жазбалар үшін, сол жақ бағаны – түйіндемелер (немесе сұрақтар) үшін, ал төменгі бөлігі – қорытынды үшін. Түйіндемелер – тақырыптың маңызды аспектілерін еске түсіруге көмектесетін кілт сөздер немесе сұрақтар. Корнелл әдісі түсініктерді жақсырақ түсінуге немесе оқуға ыңғайлы жазбалар жасауға көмектесе алады, бірақ зерттеулер студенттердің үлгеріміне елеулі әсер етпейтінін көрсетті.
SQ3R
SQ3R ("Көру, сұрақ қою, оқу, айту, қайта қарау") – жазба материалдан конспекті жасау әдісі, алайда оны оқу және түсіну әдісі ретінде қарастыру дұрыс. Оқырман жазбаны шолып, тақырыптар тізімін (Көру) құрастырады, олар сұрақтарға (Сұрақ қою) айналдырылады. Оқырман оқыған кезде осы сұрақтарды ойша қарастырып, материалды оқуға ынталандырады (Оқу). Оқырман сұрақтар бойынша бөлімдерге конспект жазады (Айту), содан кейін есте сақтап қорытынды жазып, конспекті қайта қарап шығады (Қайта қарау). Зерттеулер көрсеткендей, SQ3R стратегиясын қолданатын студенттер көбірек ақпаратты есте сақтайды және емтихан нәтижелері жоғары болады. Кейбір студенттер 1960 жылдардың басынан бері қолданып келе жатқан SQ4R деп аталатын жаңартылған нұсқасында "Қайта қараудан" бұрын "Байланыстыру" қадамы қосылған.
Нұсқаулық
Кейде лекторлар басшылық жазбаларды ұсынады, олар лекция мазмұнының негізгі тұстар мен идеялары жоқ "картасын" ұсынады. Студенттер лекция барысында жоғалған бөліктерді толтырады. Басшылық жазбалар студенттерге лекцияны қабылдауға және лекциядан ең маңызды ойларды анықтауға көмектеседі. Бұл формат студенттерге құрылым береді, бірақ сонымен қатар белсенді тыңдауды қажет етеді (презентация слайдтарының толық көшірмелерін беруге қарағанда) және лекция кезінде немесе тәуелсіз оқу кезінде белсенді қатысуға ынталандырады. Нәтижесінде студент зерттеу жұмысының жетекшісі ретінде пайдалануға болатын толық және дұрыс жазбаларға ие болады. Зерттеулер басшылық жазбалардың студенттердің лекциядағы маңызды тұстарды жазуын, сондай-ақ осы тақырыптар бойынша тест нәтижелерін жақсартатынын көрсетеді. Сонымен қатар, оқу қиындықтары бар студенттер арасында жүргізілген зерттеулер басшылық жазбаларды қолданудың осы студенттердің үлгерімін жақсарту үшін тиімді стратегия екенін көрсетті.
Карталық файл
Карта файлы жеке жазбаларды индекс карточкаларында (немесе олардың цифрлық нұсқаларында) пайдаланады, олар тақырыптар немесе нөмірлер мен белгілер сияқты басқа да метадеректер арқылы бір-бірімен байланысты болуы мүмкін.
Электрондық жазбалар алу әдістері
Университеттер мен колледждерде ноутбуктердің кеңінен қолданылуы электрондық конспектілерді жазудың көбеюіне әкелді. Көптеген студенттер конспектілерін мәтін редакторында жазады немесе графикалық планшет немесе планшеттік компьютер және стилус немесе цифрлық қаламдарды пайдалана отырып, конспектілерді жазу бағдарламасының көмегімен қолмен жазылған цифрлық конспектілерді дайындайды. Онлайн-қосымшалар студенттердің қызығуын арттырып, олар конспектілерді электрондық пошта арқылы жіберуге, немесе осы қосымшалардағы бірлескен жұмыс мүмкіндіктерін пайдалануға және мәтіндерді жергілікті компьютерде файл ретінде жүктеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, оқытушылардың осы және ұқсас технологияларды, соның ішінде электрондық тақталарды, әсіресе технологиялық институттарда лекцияларды жүргізуі жиі кездеседі. Онлайн конспектілерді жазу оқытушыларға білім беру еркіндігін курстың мазмұнына қатысты авторлық құқық және интеллектуалдық меншік туралы алаңдаушылықтармен қатар келтіру қажеттігін тудырды. Электрондық конспектілерді жазу дәстүрлі әдістерге қарағанда тиімділігі төмен болуы мүмкін. Принстон университетінің Пэм А. Мюллер және Калифорния университетінің Дэниел М. Оппенгеймері жасаған зерттеу көрсеткендей, цифрлық конспектілерді жазған студенттер қағазға жазғандарға қарағанда аз ақпаратты сақтайды, сондай-ақ цифрлық конспектілерді жазғандар жазғандарын есіне түсіруде қиындықтарға тап болады. Электрондық конспектілерді жазу сабақта компьютерлік көмекпен назарды аударуды қиындатады, себебі ноутбуктерде бірнеше іс атқару өте оңай. Дегенмен, бұл зерттеулер тек ноутбуктерде жазба жазуға қатысты, планшеттерде жазуға емес.
Кәсіптік қызмет көрсетулер
Кәсіби жазба алушылар өз жазбаларын жасай алмайтын, мысалы, кейбір есту қабілеті бұзылған немесе саңырау адамдарға ақпарат алу мүмкіндігін ұсынады. Олар көбінесе колледждер мен университеттерде жұмыс істейді, сонымен қатар жұмыс орындаларындағы мәжілістерде, тағайындамаларда, конференцияларда және оқу семинарларында да қолданылады.