Кіріспе

Христиандық биліктің символы – ставрофорс сферасы (σταυροφόρος σφαίρα) немесе "сфера мен крест" деп те аталады. Ол орта ғасырлардан бері монеталарда, иконографияда және патшалық регалияның бір бөлігі ретінде, скипетрмен бірге қолданылып келе жатқан христиандық биліктің символы болып табылады. Сфераның үстіне қойылған крест – Мәсіхтің әлемге билігін бейнелейді, ол лайықты жер бетіндегі билеушінің қолында ұсталып тұрғандай көрінеді. Батыс өнерінің иконографиясында, егер Мәсіх өзі әлемді ұстап тұрса, ол Salvator Mundi (латынша "Әлемнің құтқарушысы") деп аталады. Мысалы, 16 ғасырға жататын Праганың Сәби Иса мүсіні осылайша сфераны ұстап тұрады.

Тарих

Әлемді қолыңда ұстап, немесе одан да қауіптісі, аяғыңның астында ұстап, ежелден бері символ ретінде қолданылып келеді. Рим империясының азаматтары үшін Юпитер құдайының қолындағы дөңгелек жер шары әлемді немесе ғаламды, императордың билігін білдірді. Император Адрианның билігі кезінде II ғасырдағы бір монетада Рим құдайы Салус глобусқа аяқ басқан, ал император Константин I билігі кезінде IV ғасырдағы бір монетада ол қолында глобуспен бейнеленген. Orbis terrarum тетрархияның иконографиясының орталық бөлігі болды, ол тетрархтардың Рим әлеміндегі қауіпсіздікті қалпына келтіруін көрсетеді. Константин I 312 жылы Мильвий көпірі шайқасынан бұрын "Бұл белгіде жеңесің" (лат. In hoc signo vinces) деген сөздермен күннің үстінде Мәсіхтің таңбасын көргенін айтты. Бұл таңба көбінесе "Chi Rho (X P)" символы деп есептеледі, бірақ кейбіреулер оны айқыш деп санайды. Сондықтан оның әскерлері осы таңбаны қалқандарына салып, жауларын жеңді. V ғасырда христиан дінінің күшеюімен бірге, шар (латын тілінде orbis terrarum, "жерлер әлемі", содан "орб" сөзі шыққан) христиан құдайының әлемге билігін көрсететін айқышпен, яғни globus crucigerмен толықтырылды. Император әлемді қолында ұстап, оны Құдайдың атынан басқарып отырғанын көрсетті. Христиан емес адамдар үшін, олар бұрыннан беймәлім діндермен таныс болғандықтан, айқыш ағаштың үстіне қойылғандығы христиан дінінің әлемді жеңгенін білдірді. Ортағасырлық иконографияда объектінің жақын орналасқан объектілерге қатысты көлемі оның маңыздылығын көрсетті; сондықтан шар кішкентай болды, ал оны ұстаған адам олардың қарым-қатынасын көрсету үшін үлкен болды. Жер шары бүкіл Жерді бейнелесе де, оны символдық түрде қолданған көптеген христиан билеушілері, тіпті егемендікке ие емес, Жердің кішкентай аумақтарын басқарғандар да болды. Символдың өнердегі ең алғашқы бейнесі б.з. V ғасырының басында, мүмкін б.з. 395 жылы, император Аркадийдің монетасының артқы жағында, бірақ әрине б.з. 423 жылға дейін император Феодосий II монетасының артқы жағында пайда болды. Globus cruciger қуатты билеушілер мен періштелермен байланысты болды; ол императорлар мен патшалардың, сондай-ақ бас періштелердің бейнелерін әшекейледі. Ол Орта ғасырлар бойы монеталарда, иконографияда және патшалық регалияларда танымал болды. Орта ғасырларда Рим папасы Рим императорымен уақытша билік үшін бәсекелесіп, үштік тәжден тұратын Папалық тиараның үстінде осы символды қолданды; Папа жеке шарды символ ретінде қолданған жоқ. Globus cruciger (дөңгелек пен айқыштан тұрады) әдетте Еуропалық патшалық тәждерінің жоғарғы бөлігінде, нақты тәждерде немесе патшалық геральдикада, мысалы, Данияда, Киелі Рим империясында, Венгрияда, Италияда, Нидерландыда, Португалияда, Румынияда, Испанияда, Швецияда және Югославияда кездесетін. Ол бүгінге дейін монархия сақталған Еуропалық мемлекеттердің қаруларында ғана емес, сонымен қатар 1991 жылы коммунизм аяқталғаннан кейін Шығыс Еуропаның кейбір мемлекеттерінің қаруларында да бейнеленген, олардың тарихи монархиялары жойылғанмен. Қазіргі уақытта Ұлыбританияда Монархтың шары мемлекеттің және Англия шіркеуінің монархияның қорғауы мен билігінде екенін көрсетеді.

Алхимиялық символ ретінде қолдану

Глобус крейсер антимонның алхимиялық символы (♁) ретінде қолданылған. Ол сонымен қатар, қорытылған металдарды таза алтынға айналдыру үшін қолданылатын "сұр қасқыр" деп аталған "лупус металлорум" алхимиялық символы болған. Lupus metallorum (стибнит) алтынды тазарту үшін пайдаланылды, себебі антимон сульфидіндегі күкірт алтынмен қорытылған металдарға байланысып, олардан шлак түзеді, оны алып тастауға болады. Алтын металл антимонда еріген күйінде қалады, оны қайнату арқылы тазартылған алтынды бөліп алуға болады.