Кіріспе

орган үшін қолданылатын құбырлар. Флейта тәрізді құбыр (сонымен қатар лабиалдық құбыр деп те аталады) – органда ауа молекулаларының дірілдеуі арқылы дыбыс шығаратын құбыр, бұл қағидатымен сыбызғы немесе флейта сияқты. Қысыммен берілген ауа (жел деп аталады) флейта арқылы және лабиум деп аталатын өткір жиекке бағытталады, нәтижесінде құбыр ішіндегі ауа бағанасы құбыр ұзындығына сәйкес жиілікте резонансқа келеді (жел аспаптарын қараңыз). Осылайша, флейта тәрізді құбырларда жылдам қозғалатын бөліктер жоқ. Бұл кларнет сияқты, тілшесі дірілдейтін құбырлардың дыбыс шығару әдісінен ерекшеленеді.

Тоқтаңыз

Түтін құбырлары негізгі, флейта және струна кластарындағы барлық тоқталымдарды, сондай-ақ гибридтік кластың кейбір тоқталымдарын қамтиды.

Құрылыс

Түтін құбырлары металл немесе ағаштан жасалуы мүмкін. Металл құбырлар көлденең қимасы бойынша әдетте дөңгелек, ал ағаш құбырлар көбінесе төртбұрышты немесе тіктөртбұрышты болады, бірақ үшбұрышты және дөңгелек ағаш құбырлар да кездеседі. Түтін құбырының екі негізгі бөлігі бар: табаны мен резонаторы. Табан – құбырдың төменгі бөлігі, көбінесе конус тәрізді. Оның негізінде ауа тесігі орналасқан, одан жел кіреді. Табанның ұзындығы құбырдың дыбыс биіктігіне әсер етпейді, сондықтан орган жасаушылар түтін құбырларының табан ұзындығын басқа факторларға байланысты өзгертеді, оның ішінде құбырлардың фасадындағы қажетті пішінге, құбырлар орналасқан тіреу тақтасының биіктігіне және дайын құбырдың салмағына қарай. Құбырлы органның дыбысталуы – әр құбырдан қажетті дыбыс сапасын алу өнері, бұл күйге келтіруден (оның дыбыс биіктігін немесе жиілігін орнатудан) өзгеше. Бұл термин тек түтін құбырларына ғана қатысты, қамысты құбырларға емес, және оны арнайы дыбыстаушы орындайды, ол күйге келтіруші де болуы мүмкін. Резонатор құбырдың аузында пайда болатын ауа тербелісін қолдайды, ол резонатордың табанмен қосылған жеріндегі көлденең жарықша арқылы өтеді. Дыбыстау, резонатордың ұзындығы және оның көлемі түтін құбырының негізгі дыбыс биіктігін анықтайды. Құбырдың конустық пішіні жоғарырақ дыбыс биіктігін анықтайды. Егер құбыр металдан жасалған болса, резонатордың үстіңгі жағына күйге келтіру гильзасы немесе күйге келтіру жағасы бекітілуі мүмкін, оны көтеріп немесе түсіріп ұзындығын өзгертуге болады, соның арқасында шығарылатын дыбыс биіктігі реттеледі. Табан мен резонатордың арасында ауыз орналасқан құбырдың жағы жалпақ болады. Онда көлденең орналасқан металл немесе ағаш пластина, ауыздың жанындағы ауа жолы деп аталатын кішкентай ойықтан басқа, ауа ағынын тоқтатады. Бұл ауаның құбыр аузына бағытталған жел жамылғысы ретінде ағып өтуіне мүмкіндік береді. Дыбыс биіктігін реттеу үшін ауыздың екі жағына «құлақтар» деп аталатын жалпақ металл немесе ағаш бөліктері бекітілуі мүмкін, ал құбырдың үстіне «доңғалақ» немесе «сақал» деп аталатын көлденең штырғы орнатылуы мүмкін.

Ақырғы қозғалтқыштар

Құбырдың табанына жел соққанда, желдің жапырасы жел жолы арқылы ауызға бағытталып, үстіңгі еріннің шетінен жоғары соғады. Бұл Бернулли эффектісін немесе "сифон эффектісін" тудырады, ауыздың астында төмен қысым аймағын жасайды. Осы төмен қысым аймағы белгілі бір деңгейге жеткенде, ауа ағынын ауыздың шетінен тартып, бос кеңістікті толтырады. Бұл ауыздың ішіндегі және сыртындағы қысымды кезекпен арттырып, құбырдың резонаторындағы ауаны жиілетіп, сиретеді. Сондықтан резонатордағы ауа бағанасы құбырдың өлшемдерімен анықталатын жиілікте дірілдейді. Жел аспаптарына қараңыз.

Тоналды топтар

Түтін құбырлары көбінесе үш тональдік топтың біріне жатады: флейталар, диафазондар (немесе бас тонды құбырлар) және струналар. Органның негізгі "негізі" (француз тілінен алынған термин) дыбысы осы үш тональдік топтың әртүрлі комбинацияларынан құралады, бұл нақты орган мен орындалатын репертуарға байланысты. Құбырдың ауызға қарама-қарсы ұшы ашық немесе жабық болуы мүмкін (сонымен қатар Gedackt немесе тоқтатылған деп те аталады). Жабық құбыр, бірдей ұзындықтағы ашық құбырдан бір октава төмен дыбыстайды. Сондай-ақ, ашық құбыр жұп және тақ нөмірлі гармоникаларды шығарады, ал жабық құбыр тек тақ нөмірлі гармоникаларды шығарады. Жабық құбырдың дыбысы ашық құбырға қарағанда көбінесе жұмсақ және әдемірек болады, бірақ бұл көп жағдайда дауыс берушінің шешіміне байланысты.

Флейталар

Орган құбырларының масштабтау жүйесінде "флейталар" әдетте ең кең құбырлар болып табылады және флейта құбырларының ішінде ең негізгі дыбысты, ең аз гармоникамен шығарады. Олар флейта аспабына ұқсас дыбыс шығаратындықтан осылай аталады. Көбінесе флейта тондары нақты бір флейта түрін – мысалы, қазіргі оркестрлік аспапты еліктеуге арналмаған, бірақ оларға ұқсас дыбыстарды тудырады. "Қапланған" (немісше "Gedackt") сияқты тоқтатылған флейтаның дыбысы өте жұмсақ, ал "орман флейтасы" (немісше "Waldflöte") сияқты ашық флейтаның дыбысы дөңгелек және ашық болады. "Гармоникалық флейта" (французша "Flûte harmonique"), оның қолданысын XIX ғасырдың ұлы француз орган жасаушысы Аристид Кавайе-Колл қолдаған, – ортасы тесілген екі есе ұзын металл флейта құбыры. Бұл құбырдың алғашқы бөлігінде дыбыс шығып, өте дөңгелек және қарқынды дыбыс тудырады. Кавайе-Колл 4 фут және 2 фут гармоникалық флейталар үшін сәйкесінше "Flûte Octaviante" және "Octavin" аттарын қолданды. "Құбыр флейтасы" (немісше "Rohrflöte", ағылшын тілінде көбінесе "шатыр флейтасы" деп аударылады) – шатырына кішкентай құбыр немесе тік бұрыш салынған тоқтатылған флейта.

Диапазондар

Диапазондар немесе динафондар түтік органдардың ерекше дыбысын құрайды. Олар басқа аспаптардың немесе дыбыстардың имитациясын жасауға арналмаған. Олар орташа масштабты және көбінесе түтік органдардың фасадында маңызды орын алады, көбінесе боялған және әшекейленген. Диапазондар аспаптың толық диапазонында кездеседі, 32’ биіктіктен 1’ биіктікке дейін (қоспаларды есептемегенде), яғни тоғыз октавалық диапазонды қамтиды. Диапазон тоқтағышы "Диапазон" деп аталуы мүмкін, ал мүмкін емес. "Diapason" атауы көбінесе ағылшын және американдық үлгідегі органдарда қолданылады, ал осы типтегі тоқтағыш неміс үлгісінде "Prinzipal" немесе "Principal" деп, ал француз органдарында әдетте "Montre" (сөзбе-сөз "көрсетілімде", яғни орган корпусының алдыңғы жағындағы түтіктер) немесе "Prestant" ("алдыңғы қатарда тұрған", латын тілінен) деп аталады. Сонымен қатар, 8’ биіктігінен жоғары диапазондар (бұл "8 фут" деп айтылады, ол тоқтағыштың ең ұзын түтігінің резонаторлық бөлігінің ұзындығын білдіреді) көбінесе басқа атаулармен белгіленеді. Мысалы, ағылшын үлгісіндегі органдарда Principal және Fifteenth деп аталатын тоқтағыштар 8’ Диапазондан бір және екі октава жоғары дыбыстайды; неміс үлгісіндегі органдарда Octav атауы 8’ Prinzipal-дан бір октава жоғары тұрған тоқтағышты көрсету үшін қолданылады, ал француз аспаптарында 4’ және 2’ биіктіктері үшін Octave және Doublette атаулары жиі қолданылады. Итальяндық органдарда 8’ және кейде 16’ биіктіктері "Principale" деп аталады және бүкіл органның негізін құрайды. 16-шы ғасырдан бері итальяндық классикалық органның бір ерекшелігі – бөлек "Ripieno". "Ripieno" көптеген Диапазон тоқтағыштарын қамтиды, олардың барлығы бөлек, неміс және француздық үлгідегі "Fourniture" және "Mixtur" тоқтағыштарынан өзгеше. 4’ биіктігі "Ottava" деп аталады, ал қалғандары шығаратын гармониялыққа сәйкес ат қойылады. Олар "Quadragesima Terza" (43-ші) дейін жете алады, бұл 1/8’ биіктігіндегі түтік.

Таспалар

Сызықты құбырлар – ең кішкентай (ең тар) диаметрлі түтін құбырлары. Олар негізгі тоннан төмен, бірақ жоғарғы гармоникаларға бай, жарқын дыбыс шығарады. Сызықты тізімдер әдетте скрипка, гамба, гиген (неміс тілінен – скрипка) және виол сияқты ішекті аспаптардың аттарымен аталады. Сызықты бөлімі бар ең әйгілі орган – Ванамейкер органы.

Қалқымалы тоқтатулар

Көбінесе, орган екі ұқсас дыбыстағы аялдаманы қамтиды, біреуі екіншісінен сәл өткір немесе тегіс күйде реттелген. Бұл аялдамалар бірге ойналғанда, құрылымдық және бұзушы кедергілердің (сабыс жиілігі) кезектесіп орналасуынан туындайтын ерекше толқынды әсер пайда болады. Мысалдарға Voix céleste (француз тілінде "аспан дауысы") және Unda maris (латын тілінде "теңіз толқындары") жатады, Voix céleste әдетте сәл өткір, ал Unda maris сәл тегіс реттеледі. Толқынды әсер беру үшін көбінесе струналық аялдамалар қолданылады, бірақ кейбір шеберлер толқынды флейта аялдамаларын да жасаған (әсіресе Эрнест М. Скиннердің Flute celeste аялдамасы). Италиядан тыс жерлерде сирек кездесетін толқынды диапазон – итальяндық "Voce Umana" (қысқа резонаторы бар жұмсақ қамыс аялдамасымен шатастырмау керек).

Тілдік қамыс

Кейбір түтін құбырлары қамыс құбырларының дыбыстарын шығаруға немесе оркестрлік аспаптардың дыбыстарын еліктеуге арналған, олар қамыс құбырларымен шамалас келеді. Бұл дыбыс әдетте нағыз қамыс құбырына қарағанда көбірек жұмсақ және тәтті болады. Мысалдарға саксофон, демпферленген мүйіз, кларнет флейтасы және эхо-обоэ жатады.

Тональдық сипаттамалары

Түтін құбырының диаметрі оның дыбысына тікелей әсер етеді. Пішіні мен мөлшері бірдей құбырларды салыстырғанда, кең құбыр флейта тәрізді дыбыс, орташа құбыр – диапазондық дыбыс, ал тар құбыр – сым тәрізді дыбыс шығарады. Бұл байланыстар құбырдың масштабы деп аталады: яғни, кең масштабты, қалыпты масштабты немесе тар масштабты. Құбырдың масштабы артқан сайын, негізгі дыбыстардың саны көбейеді, ал гармоникалық қатардағы дыбыстардың саны азаяды. Осылайша, құбырдың диаметрі тар масштабтан бастап негізгі масштабқа, содан кейін флейта масштабқа дейін кеңейгенде дыбыс байып, толықты. Құбырдың соңғы дыбысына одан жасалған материал да зор әсер етеді. Жақында жасалған ғылыми зерттеулер металлдың түрінің дыбысқа тигізер әсері шамалы немесе жоқ екенін көрсетсе де, орган жасаушылар мысалы, қалайы-қорғасын қоспасы, мырыш немесе мыс, сондай-ақ дақты немесе матовый қоспалардан мүлдем өзгеше дыбыс беретініне келіседі.