Кіріспе
Proto Norse (сонымен қатар ежелгі скандинав, ежелгі скандинавия, ежелгі норвег, примитивті норвег, Proto Nordic, Proto Scandinavian және Proto North Germanic деп те аталады) – Скандинавияда сөйленген үнді-еуропа тілі, біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Proto Germanic тілінің солтүстік диалектісі ретінде дамыған деп саналады. Бұл – ерекше Солтүстік герман тілінің ең ерте сатысы, және біздің заманымыздың 2-8 ғасырлары аралығында қолданылған ең көне скандинавиялық Ежелгі Футарк жазуларында кездесетін тіл (кешіккен Рим темір дәуірі мен герман темір дәуірімен сәйкес). 800 жылға таяу уақытта ол Ескі Норвег тілінің диалектілеріне айналды, олар кейін қазіргі Солтүстік герман тілдеріне (фарер, исланд, континенттік скандинав тілдері және олардың диалектілері) дамыды.
Proto Norse (also called Ancient Nordic, Ancient Scandinavian, Ancient Norse, Primitive Norse, Proto Nordic, Proto Scandinavian and Proto North Germanic) was an Indo European language spoken in Scandinavia that is thought to have evolved as a northern dialect of Proto Germanic in the first centuries CE. It is the earliest stage of a characteristically North Germanic language, and the language attested in the oldest Scandinavian Elder Futhark inscriptions, spoken from around the 2nd to the 8th centuries CE (corresponding to the late Roman Iron Age and the Germanic Iron Age). It evolved into the dialects of Old Norse at the beginning of the Viking Age around 800 CE, which later themselves evolved into the modern North Germanic languages (Faroese, Icelandic, the Continental Scandinavian languages, and their dialects).
Фоналогия
Протонорди тілінің фонетикасы, шамасы, протогерман тілінен көп айырмашылықтарға ие болмаған. Көптеген дыбыстардың айтылуы уақыт өте өзгергенімен, дыбыстардың жалпы жүйесі мен таралуы көбінесе сақталған.
Акцент
Ежелгі скандинав тілінде, оның ата-бабасы протогерман тіліндей, бірінші буынға түсетін үдемелі акцент болған. Бірнеше ғалымдар прото-скандинав тілінде де жеке дыбыс биіктігіне негізделген акцент болғанын ұсынды, ол прото-индоевропалықтан мұраға қалған және қазіргі швед және норвег тілдерінің тональды акценттеріне айналған, ал олар өз кезегінде қазіргі дания тілінің stød-ына айналған. Соңғы кезде айтылған тағы бір теория – прото-скандинав тіліндегі әрбір ұзын буын және әрбір екінші қысқа буын биіктік арқылы белгіленген үдемелі акцент алған, нәтижесінде швед және норвег тілдеріндегі тональды акценттердің айырмашылығы пайда болған. Соңында, көптеген тіл білімі мамандары тіпті осы айырмашылықтың алғашқы фонетикалық элементтері ежелгі скандинав тілі кезеңінде ғана пайда болғанын болжайды.
Рун жазулары
Прото-норс тілінің сақталған мысалдары – Ежелгі Футарк рун жазулары. Прото-норс тілінде сақталған 260-қа жуық Ежелгі Футарк жазуы бар, олардың ең ертесі 2 ғасырға дейін жетеді.
Мысалдар
Øvre Stabu мұнағының ұшы, Oppland, Норвегия. II ғасыр, ОН raun "тест", салыстырыңыз. Норвегиялық røyne "сынау, тексеру". Швед тілінде rön "табу" және utröna "анықтау". Жұрнақты қолдану Сиверс заңының куәсі. Галлехус 2 алтын мүйізі, Оңтүстік Ютландия, Дания, 400 ж., "Мен, Холттан Хлевагастис мүйіз жасадым". Тағы да Tune тасы, Østfold, Норвегия, 400 ж. жұрнағын ескеріңіз. Мен, Виваз, Водуридаздың нан сақтаушысынан кейін жұмыс істедім. Мен үшін Водуридаз үш қыз тасқа дайындады, ең асыл мұрагерлер үшін. Норвегиядағы Фагернес маңындағы Эйнанг тасы 4 ғасырға датыланады. Онда ([Мен, Го]дгест құпияны тартып алды) деген хабар бар, О–Н ek goðgestr rún fáða түрінде. Жазудың алғашқы төрт әріпі сақталмаған және болжам жасалған, ал жеке есім Гудагасти немесе осыған ұқсас болуы мүмкін. Крейгехул найзасы, Дания, шамамен 500 ж., мүмкін, "Мен, Асгилдің Эрили, Муха деп аталдым, га га га күшті га (га, ең болмаса, анықталмаған сілтемелердің аббревиатурасы), (толық емес) мен қасиеттеймін". Björketorp рун тасы, Blekinge, Швеция, үш менгирдің бірі, бірақ 6 ғасырда біреуі ғана қарғыс жазған: (Міне, мен күшті рундардың, мықты рундардың құпиясын жасырдым. Осы ескерткішті бұзған әркім мәңгілік ашумен азапталады. Сатқын өлім оны шабады. Мен құрып кетуді көремін). Rö рун тасы, Бохуслен, Швеция, ерте 5 ғасырда орнатылған және ең ұзын ерте жазу: "Мен, Хразаз/Храþаз тасты көтердім, Swabaharjaz кең жаралармен. Stainawarijaz (Тас сақтаушысы) ойып бедерледі".
Tune stone, Østfold, Norway, 400 CE. , I, Wiwaz, after Woduridaz bread warden wrought. For me Woduridaz, the stone, three daughters prepared, the most noble of heirs. The Einang stone, near Fagernes, Norway, is dated to the 4th century. It contains the message ([I, Go]dguest drew the secret), in O–N ek goðgestr rún fáða. The first four letters of the inscription have not survived and are conjectured, and the personal name could well have been Gudagasti or something similar. Kragehul spear, Denmark, c. 500 CE. possibly, "I, Eril of Asgisl, was named Muha, ga ga ga mighty ga (ga being most likely an abbreviation of indeterminable reference), (incomplete) hail I consecrate." The Björketorp Runestone, Blekinge, Sweden, is one of three menhirs, but is the only one of them where, in the 6th century, someone wrote a curse: (Here, I have hidden the secret of powerful runes, strong runes. The one who breaks this memorial will be eternally tormented by anger. Treacherous death will hit him. I foresee perdition.) The Rö runestone, in Bohuslän, Sweden, was raised in the early 5th century and is the longest early inscription: "I, Hrazaz/Hraþaz raised the stone Swabaharjaz with wide wounds. Stainawarijaz (Stoneguardian's) carved."
Басқа
Кейбір прото-норвегиялық есімдер латын тіліндегі еңбектерде кездеседі, мысалы, Суиондар (*Sweoniz, "шведтер") сияқты тайпа атаулары. Ал қалғандарын Беовульф сияқты қолжазбалардан анықтауға болады.
Протогерман тілінен протонорвег тіліне
Аттестацияланған прото-норс және аттестацияланбаған прото-герман тілдерінің айырмашылықтары шамалы. Прото-норс тілін Солтүстік-Батыс герман тілінен бөлуді конвенциялық мәселе деп санауға болады, себебі герман тілінде сөйлейтін аймақтың қалған бөліктерінен (Солтүстік Германия және Нидерланды) жеткілікті салыстыру үшін қажетті дәлелдер жетіспейді. Скандинавияда табылған жазулар прото-норс тілінде деп есептеледі. Осы мәселе бойынша бірнеше ғалым пікір таластырып жүр. Вольфганг фон Краузе прото-норс кезеңінің рун жазуларының тілін көне-норс тілінің тікелей алдасты деп қарастырады, ал Элмер Антонсен оларды Солтүстік-Батыс герман тіліне жатқызады. Батыс герман диалекттерінің ертедегі ортақ айырмашылығы – басылмаған дифтонгтардың монофтонгтануы. Басылмаған ai прото-герман тіліндегі haitai сөзінен Kragehul I жазуындағы haitē сияқты ē-ге, ал басылмаған au да ō-ге айналды. Прото-норс тілінде прото-герман тіліндегі ē дыбысының ā-ға төмендеуі де тән, бұл гот тіліндегі mēna және көне-норс тіліндегі máni (ағылшын тілінде moon) сөздерімен дәлелденеді. Осылайша, прото-норс тілі батыс герман диалекттерінен ерекшеленеді, себебі батыс герман тіліндегі ē дыбысы басымдылығына қарамастан ā-ға төмендеді; ал көне-норс тілінде бұрынғы басылмаған ē дыбысы i ретінде көрінеді. Мысалы, әлсіз үшінші жақтың жекеше түріндегі өткен шақтың жұрнағы dē көне жоғарғы неміс тілінде төмен дауыстымен ta болып, бірақ көне-норс тілінде жоғары дауыстымен ði болып келеді. z дыбысы, рун жазуында алгиз рунасымен бейнеленген, дауысты апикаль альвеолярлық үндікке айналған, ал ʀ дыбысы – апикаль пост-альвеолярлық жуықтамаға айналған уақыт талқыланады. Егер прото-норс тілінің соңғы позициядағы дауыссыз дыбыстардың сорлы болуының жалпы қағидасы ескерілсе, z дыбысы сақталған жағдайда сорлы болып, руналарда осылай жазылған болар еді. Алайда, Ескі Футарк рун жазуларында осының ізі жоқ, сондықтан бұл дауыссыз дыбыстың сапасы сорлы болудан бұрын өзгерген болуы керек, әйтпесе бұл фонема s үшін қолданылатын совило рунасынан өзгеше рунамен белгіленбес еді. Дыбыстың сапасы туралы болжам жасауға болады, және жалпы пікір бойынша ол – бұл дыбыстың көне-норс тіліндегі әсері. Көне швед тілінде r және ʀ арасындағы фонемалық айырмашылық 11 ғасырға дейін сақталған, бұл туралы Швециядан табылған көптеген рун тастары куәлік етеді.
Протоньорс тілінен көне норвег тіліне
500 жылдан 800 жылға дейін прото-норвег тілінде екі маңызды өзгеріс болды. Үндіктік өзгерістер (umlauts) пайда болды, яғни бір дауысты дыбысы келесі дауысты немесе жартылай дауысты дыбыстың әсеріне түсті: мысалы, көне норвег тіліндегі [[wikt:gestr (қонақ)]] PN *gastiz (қонақ) сөзінен туындаған. Тағы бір дыбыстық өзгеріс – дауыстының жіктелуі (vowel breaking), онда дауысты дыбыс дифтонгқа айналды: *hertō сөзінен – hjarta, ал *ferþuz сөзінен – fjǫrðr. Үндіктік өзгерістердің нәтижесінде жаңа дауыстылар пайда болды: y (мысалы, [[wikt:fylla]] *fullijaną сөзінен) және œ (мысалы, [[wikt:dœma]] *dōmijaną сөзінен). Үндіктік өзгерістер үш түрге бөлінеді: a үндіктік өзгерісі, i үндіктік өзгерісі және u үндіктік өзгерісі; соңғысы көне норвег тілінде әлі де белсенді болды. Бірақ біріншісі өте ерте пайда болды, және оның әсерін 500 жылдар шамасында Галлехустың алтын мүйіздерінде байқауға болады. Үндіктік өзгерістерден туындаған айырмашылықтар тілде үлкен бұзылыс тудырмады. Ол тек кейбір дауыстылардың келесі буында болуы жағдайында артқы дауыстылардың жаңа аллофондарын енгізді. Дегенмен, синкопа нәтижесінде болған өзгерістер үндіктік өзгеріс дауыстыларын морфология мен фонологияның ерекше, түсініксіз белгісіне айналдырып, бұрын аллофондар болған дыбыстарды фонемаға айналдырды. Синкопа басылмаған буындардағы ұзын дауыстыларды қысқартты; көптеген қысқартылған дауыстылар жоғалып кетті. Сондай-ақ, көптеген қысқа, басылмаған дауыстылар да жоғалып кетті. Прото-норвег тіліндегідей, сөздердегі басымдық бірінші буынға түсті, сондықтан PN *katilōz сөзі ON katlar (қазан) болып, PN horną сөзі көне норвег тіліндегі horn (мүйіз) болып, ал PN gastiz сөзі ON gestr (қонақ) болып өзгерді. Кейбір сөздер одан да күрт өзгерді, мысалы, *habukaz сөзі ON haukr (қаршыға) болып өзгерді.