Кіріспе

Протоиндоевропалық тілдің салыстыру арқылы қайта құрылған фонемалардан өзге фонемалары болды деген гипотеза. Ларингеалдық теория – тарихи лингвистикадағы теория, бұл теорияға сәйкес протоиндоевропалық тілге салыстырмалы әдісті тікелей қолдану арқылы қайта құрылмаған бірқатар ларингеалдық дауыссыз дыбыстар кіреді. «Жоғалған» дыбыстар ауыздың артқы жағына қарай орналасқан, нақты айтылу орыны анықталмаған дауыссыз дыбыстар болып табылады, бірақ олар туралы қосымша мәлімет алу қиын. Теорияны қолдаушылардың мақсаты: салыстырмалы әдіспен жасалған реконструкцияға қарағанда, протоиндоевропалық тілдің фонеологиясын қайта құруда үлкен жүйелілікке қол жеткізу. Үнді-Еуропалық аблауттың жалпы сипатын *e немесе *o-дан өзге қайта құрылған дауысты фонемалары бар дыбыстарға тарату. Оның алғашқы нұсқасында (төменде қараңыз) теория протоиндоевропалық тілде екі дыбыс бар екенін ұсынды. Бұл дыбыстар қайта құрылған *e немесе *o дыбыстарымен бірігіп, аблаут ережелері бойынша болжалмаған дауысты фонемаларды құрайды. Теория хетт тілінің жазылуынан кейін маңызды қолдау тапты, ол хетт тілінің үнді-Еуропалық тіл екенін көрсетті. Көптеген хетт сөздерінің протоиндоевропалық тілден шыққандығы анықталды, олардың біріндегі фонема гипотетикалық протоиндоевропалық дыбысқа сәйкес келеді (ḫ). Кейінгі зерттеулер протоиндоевропалық түбірлерден туған тілдердегі өзгерістердің көбірек санын түсіндіретін ережелерді белгіледі. Осылайша қол жеткізілген түсіндірмелердің саны және ұсынылған жүйенің қарапайымдылығы теорияның кеңінен қабылдануына әкелді. Теорияның ең қабылданған нұсқасында протоиндоевропалық тілде үш ларингеалдық фонема бар екендігі айтылады: h₁, h₂, және h₃ (төменде қараңыз). Хетт тілінен өзге тілдер ларингеалдарды сақтаған жоқ, бірақ осы ларингеалдардың протоиндоевропалық тілдің қысқа дауыстыларымен бірігіп, одан кейін олардың жоғалуынан пайда болған дыбыстарды мұра етті. Бұл фонемалар қазір дауыссыз дыбыстар ретінде танылады, олардың артикуляциясы көмекей аймағымен байланысты, онда дауыссыздық дауысты дыбыстың сапасын өзгерте алады. Олар көбінесе ларингеалдық деп аталады, бірақ әр дауыссыз дыбыстың нақты айтылу орыны әлі де даулы мәселе болып табылады (төменде қараңыз). Ларингеалдар Герман Мюллер мен Альберт Кюни олардың көмекей, тілше және көмекейлік артикуляциялық орындарға ие болғанына сенгендіктен, олар осылай аталды, бұл көмекей маңындағы тарлықты қамтиды. Бұл мүмкін болса да, көптеген лингвистер қазір ларингеалдардың немесе олардың кейбіреулерінің тілшелік немесе тілше-жоталық болғанын ойлайды. Олардың бар екендігіне дәлел көбінесе тікесіз, төменде көрсетілгендей, бірақ теория протоиндоевропалық дауысты жүйесінің кейбір ерекшеліктерін түсіндіруге мүмкіндік береді, бұл теорияға дейін түсініксіз болды, мысалы, тәуелсіз шва (әкедегідей). Сонымен қатар, протоиндоевропалық тілдегі шва *ə дауысты емес, дауыссыз дыбыс болды деген гипотеза индоарий тілдеріндегі Брюгман заңына қатысты кейбір ерекшеліктерді түсіндіреді.

Тарих

Теорияның бастамасын Фердинанд де Соссюр 1879 жылы PIE-де *a және *o жеке фонемалар екенін көрсететін мақалада ұсынды. Талдау барысында Соссюр *ā және *ō ұзын дауыстылары ретінде қайта құрылған, *ǝ-мен ауыспалы түрде, PIE аблаутының қарапайым түрі деп ұсынды. Яғни, бұл "дәстүрлі" аблауттағыдай (төменде қосымша түсіндірмелер) e және нөлдік дәрежелер арасындағы кезектестік болды, бірақ бұрын анықталмаған элемент қосылған. Бұл элемент дауыстылардың өзгерген түсі мен ұзартылуына (қысқа *e ұзын *ā немесе *ō болады) себеп болды. Сондықтан, басқалар бұрын жасағандай *ā, *ō және *ǝ қайта құрудың орнына, Соссюр *eA-ны *A-мен және *eO-ны *O-мен ауыстырып, A және O анықталмаған элементтерді білдіретінін ұсынды. Соссур оларды жай ғана сонантикалық коэффициенттер деп атады, бұл қазіргі ағылшын тілінде көбірек резонанттар деп аталатын термин; яғни PIE-де бар алты элемент, олар іргелес жатқан дыбыстарға байланысты ырғақтар (силлабикалық емес) немесе дауыстылар (силлабикалық) болуы мүмкін: *y w r l m n. Бұл көзқарастарды бірнеше ғалымдар, әсіресе теорияға маңызды элементтер қосқан Герман Мёльлер қабылдады. Алайда, Соссюрдың байқаулары жалпыға танымал бола алмады, өйткені олар әлі де тым абстрактілі болды және оларды қолдауға жеткілікті тікелей дәлел болған жоқ. ХХ ғасырдың басында хет тілінің табылуы және оның жазылуы бұл жағдайды өзгертті. Хетт фонологиясына аккад тіліндегі символдармен жазылған екі дыбыс кіреді, олар әдетте te iḫ ḫi 'Мен қойдым, қоямын' деп аударылады. Бұл дауыссыз сол кезде PIE үшін қайта құрылған дауыссыздардың ешқайсысына байланысты емес сияқты көрінді, және бұл дауыссызды сол кезде қайта құрылған PIE дауыссыз жүйесі тұрғысынан түсіндіру үшін әртүрлі қанағаттанарлықсыз ұсыныстар жасалды. Джерзи Курилович осы дыбыстардың Соссюрдің болжамдарымен сәйкес келетінін ұсынды. Ол хетт тіліндегі белгісіз ырғақтың, шындығында, Соссюр ұсынған сонантикалық коэффициенттердің тікелей көрінісі екенін болжады. Олардың пайда болуы басқа да мәселелерді түсіндірді: мысалы, тек дауыссыз және дауыстыдан тұратын етіс түбірлерінің әрқашан ұзын дауыстылары болуын. Мысалы, *dō "беру" сөзіндегі жаңа ырғақтар лингвистерге бұны *deh₃ деп ажыратуға мүмкіндік берді. Бұл бұрынғыға қарағанда үлгілерді экономикалық тұрғыдан түсіндірді (аз түрлі аблаут талап ету арқылы) және осы түбірлердің құрылымын PIE-нің негізгі үлгісімен үйлестірді, ол түбірлердің дауыссыз дыбыспен басталып, дауыссыз дыбыспен аяқталуын қажет етеді. Индоевропалық тілдерді зерттеушілердің осы дыбыстарды кеш табуының себебі, хетт және басқа анатолия тілдері – кем дегенде кейбіреулері тікелей және тұрақты түрде дауыссыз дыбыстар ретінде куәландырылған жалғыз индоевропалық тілдер. Әйтпесе, олардың болуын көбінесе көршілес дыбыстарға тигізетін әсерінен және олар қатысатын алмасу үлгілерінен болжауға болады. Ларгиналды тікелей растағанда, ол көбінесе дауыстының ерекше түрі ретінде емес, дауыссыз ретінде кездеседі, грек тіліндегі мысал ең жақсы көрініс табады, онда ұйқасты ларингалдар (тек дауыссыздардың жанында пайда болғанда) осындай түрде дамыды: *h₁ > e, *h₂ > a, және *h₃ > o.

Ларингеялардың түрлері

Ларингиялық теорияның көптеген нұсқалары бар. Освальд Сземереньи сияқты кейбір ғалымдар тек бір ғана көмекейлік дыбысты (ларингалды) қайта жасайды. Ал кейбіреулері Жаан Пухвельдің сегіз немесе одан да көп көмекейлік дыбысты (ларингалды) қалпына келтіруін ұстанады.

Қосымша ларингеялар

Кейбір ғалымдар төртінші дауыссыздың бар екенін ұсынады, ол анатолиялық ḫ ретінде емес, бірақ барлық басқа көмекей дауыссыздықтарынан өзгеше, бастапқыдағы дыбыстық буын алдындағы сөз басында албан тіліндегі h ретінде көрінеді. Мысалы, ежелгі үнді-еуропа тілінен (PIE) *'testicle'* албан тілінде herdhe 'testicle' сөзін береді, ал хетт тілінде arki 'testicle' сөзі кездеседі, ал PIE *'bear'* албан тілінде ari 'bear' сөзін береді, бірақ хетт тілінде hart(ag)ga (=/hartka/) 'ғибадатхана қызметкері, аюға байланысты адам' сөзі қолданылады. Егер көмекей дауыссыздығы немесе екендігі белгісіз болса, символ қолданылуы мүмкін.

Айтуға

Ларингеялардың айтылуына қатысты пікірталас әлі де жалғасып келеді және олардың нақты артикуляциялық орнын анықтау үшін түрлі аргументтер келтірілді. Біріншіден, бұл дыбыстардың жақын орналасқан фонемаларға тигізген әсері жақсы зерттелген. Хет және ұрал тілдерінен алынған мәліметтер осы дыбыстардың көмейден шығатын, дауыс жолының артқы бөлігінде жасалатын дыбыстар екенін көрсетеді. Сол мәліметтер олардың үйкеліс дыбыстары (жақындату дыбыстары мен тоқтау дыбыстарына қарағанда) болған деген болжамды да қолдайды, және ларингеялардың консонанттық кластерлердегі әрекеті осы болжамды нығайта түседі.

* h1

Ж. Э. Расмуссен (1983) *h₁ дыбысын дауыссыз глотталық фрикатив ретінде, сылбырлы аллофонмен (орталық ортаңғы дөңгеленбеген дауысты) дыбысталу арқылы іске асыруды ұсынды. Бұл грек тілінде оның (грек тілінде біріктірілуі), грек және тохария тілдерінде жартылай дауысты мен ырғақ арасында кездескенде *h₂ және *h₃ сияқты көмекші дауыстының пайда болмауымен дәлелденеді. В. П. Леман (1993) хетт тіліндегі сәйкессіз рефлекстерге сүйене отырып, екі *h₁ дыбысы болды деп болжады: глотталық тоқтау және ағылшын тіліндегі "hat" сөзіндегідей h дыбысы, бұл иероглифтік лувиялық белгі №19 (𔐓, әдетте á деп транскрипцияланады) /ʔa/ ( /a/ белгісінен №450: 𔗷 a ерекшеленеді) дегенін көрсетеді және осының рефлексін білдіреді; бұл, кем дегенде кейбір жағдайларда, гипотезаны қолдайды. Кейінірек Клоекхорст (2006) хетт тілінде де ежелгі үнді-еуропа тілінің *h₁ дыбысы глотталық тоқтау ретінде сақталғанын мәлімдеді, мысалы, хетт тіліндегі e eš zi 'ол бар' < ежелгі үнді-еуропа тілінің *h₁és ti сөзінде, онда қосымша алғашқы дауысты таңбасы (plene жазылуы) қолданылады. Бұл гипотеза күшті сынға ұшырады; мысалы, Рикен (2010), Мелхерт (2010) және Уиден (2011) тарапынан. Клоекхорсттың тезисін қолдау үшін, олардың пікірінше, клинописьті лувия тіліндегі plene жазылуын осыған ұқсас түсіндіруге болады. Сонымен қатар, Саймонның (2013) мақаласында ларингеалдардың арқалық фрикативтер болғаны, олар дәстүрлі түрде қайта құрылған үш арқалық тоқтау сериясына (палаталық, велярлық және лабиовелярлық; яғни ларингеалдар *h₁ *h₂ және *h₃ сәйкесінше *h́, *h және *hʷ деп жазылуы тиіс) сәйкес келеді, бұл одан әрі мүмкіндік, яғни палаталық фрикативті ұсынады.

* h2

Қазіргі тілдерде, әсіресе семит тілдерінде, мұндай фонетикалық шартталу туралы белгілі болғандықтан, *h₂ (а түсін бояушы көмекей дыбысы) көмекейлік фрикатив болуы мүмкін, мысалы, және көмекейлік консонанттар (семит тіліндегі хет сияқты) көбінесе семит тілдерінде дауыстыларды өзгертеді. Тіл ұшы артындағы фрикативтер де дауыстыларды өзгерте алады, сондықтан ол да маңызды үміткер. Вейсс (2016) бұл жағдай прото-индоевропа тілінде болған деп санайды, және тіл ұшы артындағыдан көмекейлікке ауысу анатолиялық емес тілдердің ортақ жаңаруы болуы мүмкін (консонанттың кейінірек жоғалуынан бұрын). Расмуссен (1983) *h₂ дыбысын дауыссыз жұмсақ тіл фрикативі ретінде, дыбыстық аллофонмен, яғни жақын ашық орталық дауыстымен бейнелеуді ұсынды. Анатолия тілдерінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, *h₂ бастапқыда екі еселенген тіл ұшы артындағы тоқылды [qː] болды деп ұсынады (оның пікірінше, дәстүрлі түрде дауыссыз прото-индоевропа тоқылдары, хетт тіліндегідей, екі еселенген), бірақ ол прото-индоевропа тілінде оның фрикативті аллофоны болғаны мүмкін деп санайды.

Г- дың дауысты аралық жоғалуы

Алдыңғы бөлімдерде қыз тілдеріндегі формалар ежелгі үнді-еуропа тілінің (PIE) түбірлеріндегі ларингеалды дыбыстардың өзгерісі ретінде түсіндірілді. Осы түбірлерде тек бір дауысты дыбыс болғандықтан, түсіндірмелер дауысты дыбыстан бұрын немесе кейін H дыбысының жоғалуымен байланысты болды. Дегенмен, екі дауысты дыбыс арасында H дыбысының жоғалу мүмкіндігі туындайды, егер түбір өзгермейтін жұрнақпен біріксе. Ежелгі үнді-еуропа тіліндегі (PIE) H дыбысының жоғалуы әуелі дауысты дыбыстардың арасында үзіліс тудырды, ол өз кезегінде екі буынды немесе ұзақ дауысты дыбысқа айналып, басқа ұзын дауысты дыбыстардан ерекшеленді.

Ертедегі үнді-ирандық сөз тіркестері

Авеста тіліндегі бірнеше ұзын дауыстылар екі буынға бөліне айтылған, ал кейбір мысалдар ерте санскрит тілінде де кездеседі, әсіресе Ригведада. Мұндай құбылысты протоиндоеуропа тіліндегі екі дауыстының арасындағы H дыбысының жоғалуынан пайда болған үзілістің салдары ретінде туындаған қысқарудың нәтижесі деп түсіндіруге болады.

Балтық-славяндық ұзын дауысты дыбыс

Балтық-славян тілдерінің қайта құрылған фонеологиясы протогерман тіліндегі биморайлық және триморайлық дауыстыларға шамалы дәлме-дәл сәйкес келетін екі ерекше ұзын дауыстыны қарастырады. Балтық-славян дауыстылары ұзындығымен емес, интонациясымен ажыратылады; циркумфлекс белгісі бар ұзын дауыстылар протогерман тіліндегі триморайлық дауыстыларға сәйкес келеді. Ұзын дауыстылардың маңызды бөлігі, өткір белгімен (сондай-ақ өткір регистрмен) белгіленгендері, протогерман тіліндегі биморайлық дауыстыларға сәйкес келеді. Бұл сәйкестіктер олардың арасындағы айырмашылықтың екі тілдің соңғы ортақ ата-бабасында пайда болғаны туралы ұсынысқа әкелді. Өткір интонацияның глоттализациямен байланысты болғаны болжанып, латыш тіліндегі глоттализацияланған өзгерістермен қолдау табады. Бұл, балтық-славян және протогерман тілдерінде жоғалуларына дейін ларингеалды дыбыстардың глоттальды тоқтатуларға айналғаны туралы теорияны нығайтуы мүмкін.

Тоқтамадан кейінгі ырғақтар

Индо-иран тілдеріндегі үнсіз аспираттардың көптеген мысалдары, ежелгі прото-үнді-еуропа тілінің дауысты дауыссыз дыбыстарының (тоқтаулардың) тікелей дерлік ларингалдармен ұстасқан кездегі өзгерісі ретінде (*CH > *Cʰ) түсіндірілуі мүмкін.

Резонанстардан кейін

Жалпыүндіеуропа тілінің (PIE) резонанстары (соноранттары) *r̥, *l̥, *m̥, *n̥ дауыстыдан кейін *r, *l, *m, *n консонантты аллофондарына айналады деп болжанады. Кез келген резонансты (сонорантты) символдандыру үшін R және кез келген дауысты үшін V-ді пайдалансақ, *R̥V > RV болады. Туыс тілдердегі дауысты резонантыдан (сонорантынан) кейін дауысты келген (RV) жағдайларды кейде PIE *R̥HV-нің керісі ретінде түсіндіруге болады, онда резонант пен дауыстының арасында ларингеаль болған, нәтижесінде дауысты аллофон пайда болған. Бұл бастапқы дауыстық ерекшелік H жоғалғаннан кейін сақталған.

Сыртқы қарыздардан теорияға қолдау

Ларингеялардың тағы бір дәлелі урал тілдерінде, ал кейбір шектес жағдайлар картвель тілінде де табылды. Бұл тіл отбасыларының бастапқы тілдерінің ПИЭ-мен генетикалық байланыста екені нақтыланбаған, бірақ кейбір сөздердің сәйкестіктері ертедегі үнді-еуропалық диалекттерден ертедегі урал және картвель диалекттеріне алынған қарыз сөздер ретінде анықталды. Мұндай жағдайлардың бірнешеуінде ПИЭ түбірлерінде қайта құрастырылған ларингея дауыстары прото-урал және прото-картвель формаларында дауысты арқалық немесе ларингея дауыстарымен сәйкес келеді, бұл формалар ПИЭ ларингеяларының дауыстық сипаты сақталған өте ертедегі ПИЭ қарыздарынан пайда болғанын көрсетеді.

Картвель тілдерінде көрініс тапқан ларингеялар

Протокартвель тіліне қарыз сөздер арқылы ларингеялардың сақталуына қатысты дәлелдер аз, бірақ қызықты. Бастапқы протокартвельдік *γw тіркесінің кейбір мысалдары, ежелгі үнді-еуропа тілінен (*hxw) алынған тіркестерді бейнелеуі мүмкін деген пікір бар. Мысалы, протокартвельдік *γweb 'тоқу' ежелгі үнді-еуропа тіліндегі *h₁webʰ 'сол үшін' дегенмен қатар келеді, протокартвельдік *γwel 'бұру, қисайту' ежелгі үнді-еуропа тіліндегі *(h₁)wel 'бұру, домалату' дегенмен қатар келеді. Дегенмен, ежелгі үнді-еуропа тіліндегі көзді тіркестердің көп бөлігіне қатысты дәлелдер күмәнді және протокартвельдік *γw тіркестеріне басқа да түсіндірулер бар. Жеке ұсыныс бойынша, ежелгі үнді-еуропа тіліндегі *a түсін бояушы ларингея *h₂ протокартвель тілінде *x ретінде ежелгі үнді-еуропа тілінен алынған *(s)méh₂lo 'алма' деген екі жеміс атауында көрінеді, атап айтқанда протокартвельдік *msxal 'алмұрт' және *sxmart'l̥ 'қияқ', соңғысы этимологиялық тұрғыдан 'шіріген (*t'l̥) алмұрт' дегенді білдіреді.

Ескертпелер

Грек тіліндегі ánemos және árotron формалары ерекше құнды, себебі аталған етістік түбірлері грек тілінде етістік ретінде қолданылмайды. Бұл, ешқандай аналогтық араласу мүмкін емес екенін білдіреді, мысалы, латын тіліндегі arātrum "жырту" сөзінің пішіні "жырту" етістігінің (грек тіліндегі сөздің нақты туысы *aretrum болар еді) әсерінен бұрмаланған. Грек тіліндегі thetós, statós, dotós "салу, тұру, беру" сөздерінің түбір дауыстыларын аналогтық деп түсіндіру бұрынғы стандарт еді. Бүгінгі таңда көптеген ғалымдар оларды бастапқы деп санайды, бірақ "жел" және "жырту" жағдайында мұндай аргумент тіпті туындамайды. Грек тіліндегі híeros сөзіне псевдо-причастие жұрнағы *ro тікелей етістік түбіріне қосылады, сондықтан * > *isero > *ihero > híeros (сөз басына аспирацияның үнемі қайта оралуымен), ал санскрит тіліндегі iṣirá сөзінде *eysH "күшпен қозғалу/қозғалуға себеп болу" түбірінің бар екеніне күмән жоқ. Егер сөз ларингиялық дыбыспен басталса, және көптеген ғалымдар солай деп келіседі, онда ол *h₁ болуы керек, бұл да қиындық тудырады. *h₁eysh₁ пішіндес түбір болуы мүмкін емес. Индоевропа тілдерінде *mem, *tet, *dhredh сияқты, бір дауыссыздың екі қайталануы бар түбірлер болған емес. Бірақ грек тілінде осы мағынаның ертерек (және кеңірек таралған) түрі – híaros кездеседі. Егер *h₁eysh₂ деп қайта құрастырсақ, барлық мәселелер бірден шешіледі. híeros/híaros мәселесі ұзақ уақыт бойы талқыланды, бірақ көп нәтиже бермеді; ларингиялық теория енді бұрын болмаған түсіндіру мүмкіндігін береді, атап айтқанда екі ларингияның орнын ауыстыруын. Бұл әлі де болжам ғана, бірақ ол бұрынғы болжамдарға қарағанда әлдеқайда қарапайым және әдемі болжам. "Әке" сөзіндегі * иероглифті * оқшаулап қарастыруға болмайды. Кейбір мәліметтер туыстық жұрнағы "ана, әке" т.б. сөздерде *h₂ter болуы мүмкін екенін көрсетеді, *ter емес. Ларингиялық дыбыс бір дауыссыздың артынан келгенде (осылайша грек тілінде patr, латын тілінде pater, санскрит тілінде pitár; грек тілінде thugátēr, санскрит тілінде duhitár "қыз"), ал алдыңғы дауыстыны ұзартады (осылайша латын тілінде māter "ана", frāter "бауыр") – тіпті егер "дауысты" сөздік резонант болса да, мысалы, санскрит тілінде yātaras "ерлердің әйелдері" < * < *).

Морфологиядағы ларингеялар

Басқа да дауыссыз дыбыстар сияқты, ларингеалдар да етістіктер мен есімдердің жіктемелерінде және туынды морфологияда кездеседі, жалғыз айырмашылық – не болып жатқанын анықтаудың қиындығы жоғары. Мысалы, индоиран тілінде ларингеалды көрсеткен формалар сақталуы мүмкін, бірақ қайсысы екенін білуге болмайды. Төменде прото-үнді-еуропа морфологиясындағы ларингеалдардың тізімі келтірілген. *h₁ – мүшелік жіктемесінде кездеседі (бастапқыда санға қатыспаған, ағылшын тіліндегі "by hand and on foot" сияқты). Санскрит тілінде әйелдердің i және u түбірлерінің мүшелік жіктемелері тиісінше ī, ū түрінде болады. Ригведада бірнеше ескі a түбірлері (прото-үнді-еуропалық o түбірлері) ā мүшелік жіктемесімен кездеседі, бірақ тіпті ең көне мәтінде де әдеттегі жіктеме enā, n түбірлерінен. Грек тілінде ē етістіктері бар, бірақ микендік "e re pa te" ("піл сүйегінен", яғни "elephantē"? ě?) формалары маңыздырақ. Бетарап екілік жіктемесі *iH, санскритте bharatī "екі көтеретін (бетарап)", nāmanī "екі есім", yuge "екі жұп" (< yuga i? *yuga ī?). Грек тілі құтқарады: Гомердің ósse "екі көз" формасы *h₃ekʷ ih₁ (бұрынғы *okʷ ī) арқылы толыққанды дыбыс заңдарымен (аралық *okʷye) пайда болған. *eh₁ – жағдайды білдіретін етістік мағынасын тудырады: прото-үнді-еуропалық *sed "отыр": *sed eh₁ "отырған күйде болу" (> прото-италиялық *sed ē ye mos "біз отырамыз" > латын sedēmus). Ол кельт, Италия, герман (IV сынып әлсіз етістіктер) және балтық/славян тілдерінде, индоиран тілінде де (авеста тілінде аффикс бұрынғы әдеттегі түбірлерді құрайтын сияқты) кездеседі. Бұл *h₁ о түбірлі екілік жағдайының негізі болуы мүмкін, бірақ бұл әлсіз болжам: санскрит vṛkā, грек lúkō "екі қасқыр". (Санскриттегі āu баламалы жіктемесі Ригведада аз кездеседі, бірақ ақырында o түбірлі екілік жіктемесінің стандартты түріне айналады.) *h₁s – тілек білдіретін түбірлерді тудырады, мысалы, санскрит jighāṃsati "қазалауды қалайды" < *gʷhi gʷhṇ h₁s e ti (түбірі *gʷhen, санскрит han "қазалау"). Бұл грек тіліндегі болашақ заман формаларының және (тематикалық *ye/o жұрнағымен) индоиран тіліндегісінің де көзі: bhariṣyati "көтеретін болады" < *bher h₁s ye ti. *yeh₁/*ih₁ – түбір етістіктерінің тілек түрінің жұрнағы, мысалы, латын (ескі) siet "болуы мүмкін", sīmus "біз болуы мүмкін", санскрит syāt "болуы мүмкін" және т.б. *h₂ – бетарап көпше жіктемесін көрсетеді: *h₂ – дауыссыз түбірлерде, *eh₂ – дауысты түбірлерде. Қыздар тілдерінде көптеген теңестірулер мен қайта құрулар байқалады, сондықтан латын тілінде *ā бүкіл есімдік жүйесінде жалпыланды (кейін тұрақты түрде қысқартылды), грек тілінде ǎ < *h₂ жалпыланды. Ерлі-әйелдік санаттары прото-үнді-еуропа тілінің ең түпнұсқа түрінде болмаған, және екі жыныста формальды түрде әртүрлі есім түрлері өте аз. Формальды айырмашылықтар көбінесе сипаттаушылар (барлығы да емес) және есімдіктерде байқалады. Екі түрдегі де туынды әйелдік түбірлерде *h₂ бар: o түбірлі есімдерден алынған тип; және *yeh₂ және *ih₂ арасындағы ауысуды көрсететін тип. Екеуі де номинативті жекелік үшін нақты белгісіз, және кем дегенде *eh₂ типіне қатысты екі ерекшелік анық: ол o түбірлеріне негізделген, және nom. sg. түпнұсқасы көпшелік түрі болуы мүмкін. (Индоевропалық морфо-синтаксистің архаикалық ерекшелігі – көпшелік бетарап есімдер жекеше етістіктермен келіседі, және мүмкін *yugeh₂ біздің мағынамызда "жұптар" емес, "жұптастыру; пайдалану"). Бірақ содан кейін "a түбірлерінің" егжей-тегжейін Анатолиядан тыс индоевропа тілдерінде анықтау оңай емес, және мұндай талдау *yeh₂/*ih₂ түбірлеріне мүлдем жарық түсірмейді, олар (eh₂ түбірлері сияқты) әйелдік сипаттаушылар мен туынды есімдерді құрайды (мысалы, санскрит devī "құдайдан" "құдайдан"), бірақ "a түбірлерінің" бейтарап негізі жоқ. *eh₂ – фактитивтік етістіктерді құрайды, мысалы, *new eh₂ "жаңарту, қайтадан жаңалау", латын novāre, грек neáō және хетт ne wa aḫ ḫa an t (қатысушы) барлығы "жаңарту", бірақ барлығы жүкті мағынада "жаңадан арау; бос жерді егістікке қайтару". *h₂ – 1 тұлғалық жекелік жіктемесін көрсетеді, шатастыратын таралумен: тематикалық активте (грек және латын тілдеріндегі таныс ō жіктемесі, және индоирандық ā(mi)) және сонымен қатар толық уақытта (прото-үнді-еуропалықта нақты уақыт емес): *h₂e грек тіліндегі oîda "Мен білемін" < *. Бұл хетт тіліндегі ḫḫi жіктемесінің негізі, da aḫ ḫi "Мен аламын" < *ḫa i (бастапқы *ḫa негізгі уақыт белгісімен әшекейленген, кейіннен дифтонгты тегістеумен). *eh₃ – директивалық жағдайды алдын ала анықтауға болады. Мұндай жағдай индоевропалық есімдер парадигмаларында кездеспейді, бірақ мұндай құрылым хетт формаларын түсіндіреді: ne pi ša "(аспанға)", ták na a "жерге", a ru na "теңізге". Бұл кейде грек және индоиран тілдеріндегідей o түбірлі дативтер ретінде түсіндіріледі, бірақ мұндай көзқарасқа қатысты мәселелер бар, және формалар функционалды түрде өте үйлесімді. Грек және латын тілдерінде де сәйкес етістіктер бар (өнімді парадигмаларда жоғалған элементтер кейде шашыраңқы формаларда сақталады, мысалы, ағылшын тіліндегі "the more the merrier" сияқты анықталған артиклдің ескі мүшелік жағдайы): грек ánō "жоғары", kátō "төмен", латын quō "қайда?", eō "сол жерге"; және мүмкін индостандық препозиция/преверб â "қарай" да, оның қанағаттанарлық бәсекелес этимологиясы жоқ. (Бұл формаларды *ōd дауыстық жағдайындағы ұқсас формалардан ажырату керек, және "қайдан" деген мағынасы бар: грек ópō "қайдан").

Сын

Өзінің тарихы бойы әртүрлі формаларындағы ларингеалдық теория кең сынап, қайта қарауға түсті. Сауссурдің бастапқы аргументін Неограмматикалық мектепте ешкім қабылдамады, ол негізінен Лейпциг университетінде орналасқан және сол кезде Үнді-Еуропа тіл білімінің шекарасында болды. Олардың бірнешеуі "Мемоарды" қатыгездікпен сынады. Оштофтың сын-пікірлері ерекше қатал болды, көбінесе жеке шабуылға дейін жетті. Өмірге келген алғашқы жарты ғасырында ларингеалдық теория көбінесе "сырттан келгендердің ерекше ойы" ретінде қарастырылды. Германияда ол толығымен қабылданбады. Оның алғашқы жақтастарының арасында Х. Мёллер болды, ол Сауссурдің жүйесін үшінші, түссіз ларингеалмен кеңейтті, сондай-ақ А. Куни, Х. Педерсен және К. Оштир де болды. Бұл ғалымдардың ұзақ қашықтықтағы, жорамалды тілдік салыстырулармен айналысуы оның оқшаулануына әрі септі. Негізін қалаушылар жоғалған дауыс дыбыстық элементтің кейбір жанама дәлелдерін келтірсе де (мысалы, *CH тізбектеріндегі индо-ирандық үнсіз аспираттардың шығу тегі және дәстүрлі тұжырымдамадағы *CeRə ~ *CR̄ ауыр түбірлерінің аблаут үлгісі), Неограмматикалық ойлау үшін маңызды тікелей дәлел жетіспеді. Сауссурдың құрылымдық ойлары сол кездегі жетекші тіл біліміне жат болды. Хетт тілі Сауссурдың сонантикалық коэффициенттерінің кейбіреуін сақтап қалғандығы туралы пікір пайда болғаннан кейін, пікірталас бағыты өзгерді. Жаңа фактілерді түсіндіру үшін қанша ларингеалды қарастыру қажет екені және олардың қандай әсер еткені әлі анық емес еді. Біраз уақыттан кейін Курилович төрт ларингеалды ұсынды, бұл тәсілді Э. Сапир, Э. Стуртевант және олар арқылы американдық тіл білімінің көп бөлігі қабылдады. Үш ларингеалдық жүйені В. Куврр және Э. Бенвенист сияқтылар қорғады. Онға дейін ларингеалды қарастыратын көптеген жеке ұсыныстар жасалды (А. Мартине). Кейбір ғалымдар, мысалы, Х. Кронассер мен Г. Бонфанте анатолиялық деректерді мүлдем елемеуге тырысты, ал "минималды" ұсыныс (Педерсеннің ерте идеяларына негізделген) Ханс Хендриксен, Л. Хаммерих және кейіннен Л. Згуста тарапынан жасалды, олар бір /H/ фонемасы бар екенін, ол ешқандай дауыстық түс беру әсеріне ие емес деп есептеді. Алайда, 2000 жылдарға қарай салада кеңінен, бірақ бірауызды емес келісімге қол жеткізілді – Мёллердің үш ларингеалын қайта құруға. Бұл тәсілді соңғы сынға алғандардың бірі О. Сземереньи болды, ол Згустаның теориясына ұқсас көзқарас ұстанды. Бүгінде ларингеалдық теория осы жаңа стандартты формада көбінесе қабылданды. Дегенмен, оның негіздерін күдікке түсіруге бағытталған маргиналды әрекеттер кейде жасалады.