Кіріспе
Үнді-Еуропа тілдеріндегі дауыстылардың грамматикалық өзгерісі
Тіл білімінде, Үнді-Еуропа аблауты (['æ//b//l//aʊ//t] ABlowt, неміс тілінен алынған Ablaut) – прото-Үнді-Еуропа тіліндегі апофония жүйесі (реттік дауысты өзгерістері). Ағылшын тіліндегі аблауттың мысалы – sing (ән салу), sang (ән салдым), sung (салынған) күшті етістігі және оған байланысты song (ән) есімдігі, бұл парадигма тілдің прото-Үнді-Еуропа кезеңінен тікелей мұра ретінде келген. Аблауттың іздері барлық қазіргі Үнді-Еуропа тілдерінде табылады, бірақ оның кең таралуы әртүрлі.
Тұжырымдаманың тарихы
Индоевропалық аблаут құбылысы алғаш рет санскрит грамматиктерінде кейінгі Веда кезеңінде (шамамен б.з.д. 8 ғасыр) тіркелді және Панини өзінің Аштадхьяи (б.з.д. 4 ғасыр) еңбегінде жүйелендірді, онда қазір толық деңгей және ұзартылған деңгей деп белгілі құбылыстарды сипаттау үшін гуна және вṛддхи терминдері қолданылды. Еуропа тілдері тұрғысынан алғанда, бұл құбылысты алғаш рет 18-ші ғасырдың басында голланд тілшісі Ламберт тен Кейт өзінің "Gottische spraeke және Nederduytsche арасындағы ортақтық" (1710) атты кітабында сипаттады. Аблаут термині неміс тілінен алынған, ол Laut "дыбыс" сөзінен және төменге немесе алысқа қарай қозғалысты немесе нормадан ауытқуды білдіретін ab префиксінен туындаған; сондықтан сөзбе-сөз мағынасы "дыбыстың әлсіреуі". Бұл термин 1819 жылы неміс лингвисті Якоб Гримм өзінің Deutsche Grammatik еңбегінде осы мағынада қолданды, бірақ бұл сөз одан бұрын да қолданылған. Атап айтқанда, 17-ғасырлық грамматик Шоттелиус бұл сөзді неміс етістіктерінің классикалық тілдерге қарағанда нашарлығын көрсету үшін теріс мағынада қолданған, бірақ Гриммнің немесе қазіргі заманғы ғылыми қолданыста мұндай жеккөрушілікке ешқандай сілтеме жоқ. Ағылшын тілінде бұл термин 1845 жылы Бопптың "Салыстырмалы грамматика" еңбегінің аудармасы арқылы орнықты.
Аблаут және дауыстылар жіктелуі
Дауыстылардың жіктелуі – екі байланысты сөздің (мысалы, фотосурет [ˈfəʊtəgrɑːf] және фотография [fəˈtɒgrəfi]) немесе бір сөздің екі түрінің (мысалы, адам және ерлер) арасындағы кез келген дауысты дыбыстық айырмашылық. Бұл айырмашылық әріптермен көрсетілуі міндетті емес. Ағылшын және басқа тілдерде дауыстылардың жіктелуінің көптеген түрлері бар, олар туралы апофония мақаласында толығырақ айтылады. Кейбіреулері дауыстының ұзақтығының өзгеруін қамтиды (сандық жіктелу: фотосурет / фотографияда бірінші дауыстының шваға дейін қысқарғаны байқалады), ал енді біреулері дауыстының ашықтық-жабықтығында (сапалық жіктелу: адам / ерлер) немесе дауыстының толық жоғалуында (нөлге дейін қысқару: жасай алмаймын → жасай алмайтынмын) көрінеді. Еуропа тілдерін зерттеуде дауыстылардың жіктелуінің ең маңызды мысалы – үнді-еуропалық аблаут, оның іздерін ағылшын тіліндегі ride, rode, ridden немесе fly, flew, flown етістіктерінде көруге болады. Ағылшын грамматикасын оқып үйрену үшін осы етістіктердің ретсіз екенін білу жеткілікті, бірақ олардың неге ерекше, ретсіз болып көрінетін формалары бар екенін түсіну (әрине, олар өздерінің жүйесінде толыққанды реттелгенін түсіну) – қайта құрылған алғашқы тілдің грамматикасын білуді қажет етеді. Аблаут – үнді-еуропалық тілдерінде дауыстылардың жіктелуінің ең көне және кең таралған түрі. Оны кейінірек пайда болған басқа жіктелу түрлерінен, мысалы, герман тілдеріндегі умлауттан (адам / ерлер, қаз / қаздар, ұзын / ұзындығы) немесе қазіргі ағылшын тіліндегі сөздік екпіннің нәтижесінен (адам / әйел, фотосурет / фотография) ажырату қажет. Қызығы, кейбір жағдайларда «аблаут», «дауысты жіктелуі», «апофония» және «дауысты алмасу» терминдері синоним ретінде қолданылады, әсіресе синхрондық салыстыруларда. Бірақ тарихи тіл білімі мамандары «аблаут» терминін осы атауды алғаш берген лингвистердің мағынасындағы нақты үнді-еуропалық құбылыс үшін қолдануды жөн көреді.
Ұзартылған сыныптар
Көптеген ұзартылған бағалардың мысалдары, жоғарыда аталғандары да, тікелей аблаутпен шартталмайды. Керісінше, олар Сземереньи заңы мен Стэнг заңы сияқты дыбыстық өзгерістердің нәтижесінде пайда болған, бұл бастапқы қысқа дауыстыларды өтемақылық түрде ұзартқан. Жоғарыдағы мысалдарда Сземереньи заңы *ph2 tér s және *n̥ péh2 tor s ескі тізбектеріне әсер етіп, оларды *ph2 tḗr және *n̥ péh2 tōr етіп өзгертті. Осылайша, бұл формалар бастапқыда тұрақты, ұзартылмаған e және o бағаларында болды. Алайда, мұндай ұзартылған дауыстылар кейін грамматикалық статусы беріліп, өзгеріске ұшырамаған басқа сөздерге тарады. Бірақ, қысқа e мен ұзақ ē арасында ауысып тұратын нағыз ұзартылған бағалардың мысалдары да бар. Мысал ретінде "Narten" жалғауы бар етістіктер, сондай-ақ *mḗh₁ n̥s "ай" және *méh₁ n̥s os сияқты есімдерді келтіруге болады. Дегенмен, осы типтегі ауытқулар сирек кездеседі, ал e ~ o ~ ∅ ауытқулары ең көп таралған. Ұзын ō бағасы одан да сирек кездесіп, тіпті аблаут жүйесінің бөлігі болмаған да болуы мүмкін.
а-сынып
ПИЕ-де бастапқы 'а' дауысы болған-жоқ деген мәселе әлі де даулы. Кейінгі ПИЕ-де тамақ дауысы h2 жоғалуы нәтижесінде 'а' дыбысының бояуы пайда болуы мүмкін, және бұл кейінгі ПИЕ-дегі 'а' дыбысының барлық кездесуін түсіндіруге болады. Дегенмен, кейбір ғалымдар e түрін кейде тамақ дауысының ықпалы болмаған жағдайда да 'а' түрімен алмастыруға болатынын айтады, бұл, мысалы, 6-сыныптағы герман тіліндегі етістіктердегі дауыстыларды түсіндіруге көмектесуі мүмкін.
Кейінгі дамуы
PIE тек осы бір, негізінен тұрақты, аблауттық тізбегіне ие болса да, туыс тілдердегі даму жиі күрделірек болады және олардың азы ғана түпнұсқалық жүйені грек тілі сияқты нақты көрсетеді. Әртүрлі факторлар, мысалы дауыстылар үйлесімділігі, мұрындықтармен ассимиляция немесе үнді-еуропалық (IE) түбірлеріндегі ларингеялардың болуы және олардың көптеген туыс тілдердегі кейінгі жоғалуы, тілде бір дауыстыны білдіретін бірнеше түрлі дауыстылардың болуына әкелуі мүмкін. Әсіресе, нөлдік саты силлабикалық соноранттардың айтылуындағы өзгерістерге жиі ұшырайды. Мысалы, герман тілінде силлабикалық соноранттар эпентетикалық u-ға ие болып, бастапқы нөлдік сатыны көптеген сөздерде жаңа "u" сатына айналдырды. Осылайша, барлық үнді-еуропа тілдерінде қандай да бір нысанда сақталған болса да, уақыт өте келе ол жүйелілігін жоғалтты. Аблаут бір тілдегі туысқан сөздердің дауысты айырмашылықтарын түсіндіреді. Мысалы: ағылшын тіліндегі strike және stroke екеуі де бір IE түбірінен – *streyg шыққан. Біріншісі e сатынан, екіншісі o сатынан келген. Немец тіліндегі Berg (тау, төбе) және Burg (қала) екеуі де *bʰergʰ түбірінен шыққан, бұл "биік" дегенді білдіреді. Біріншісі e сатынан, екіншісі нөлдік сатынан. (Герман тілінде r болып өзгереді.) Аблаут түрлі тілдердегі туысқан сөздер арасындағы дауысты айырмашылықтарды да түсіндіреді. Ағылшын тіліндегі tooth герман тілінен *tanþs (мысалы, көне ағылшын тілінде tōþ, көне жоғарғы неміс тілінде zand), *tundiz (готикада tunþus, сондай-ақ "қарағай", сөзбе-сөз "ат тісі") шыққан. Бұл форма латын тіліндегі dens, dentis және грек тіліндегі ὀδούς, ὀδόντος сөздерімен ұқсас, олар бір мағынаны білдіреді және ағылшын тіліндегі dentist және orthodontic сөздерінде көрінеді. Бір қайта құрастырылған IE формасы – *dónts, жатыс есім *dntés. Дауыс айырмашылығын герман тіліндегі дыбыс өзгерістерімен түсіндіруге болады, бірақ дауысты айырмашылығын емес: дыбыс өзгерісінің тұрақты заңдары бойынша германдық a PIE o-дан шығуы мүмкін, бірақ un әдетте сіллабикалық n-ға айналады. Түсіндіру мынадай: германдық және грекше номинативтік формалар o сатынан, латын сөзі және германдық жатыс есім нөлдік сатынан (онда сіллабикалық n герман тілінде un болған сияқты en-ге айналды) дамыған. Бір қадам артқа шегініп, кейбір ғалымдар *h1dónts-ты, *h1ed 'жеу' түбірінің нөлдік сатынан және -ont қатысынан қайта құрады және оны 'жейтін нәрсе' деп түсіндіреді. Ағылшын тіліндегі foot грек тіліндегі πούς, ποδός және латын тіліндегі pes, pedis (ағылшын тіліндегі octopus және pedestrian сөздерін салыстырыңыз) *ped-тің ұзартылған o сатынан, сәйкесінше (қысқа) o сатынан және e сатынан шыққан. Ағылшын тілінде сөйлейтін маман емес адам үшін IE түбірлері туралы жылдам ақпарат алуға арналған жақсы анықтамалық еңбек – Уоткинс (2000). (Лексика туралы талқылауларда үнді-еуропалық түбірлер әдетте e сатында келтіріледі, ешқандай өзгеріссіз.)
English strike and stroke both come from the same IE root *streyg The former comes from the e grade, the latter from the o grade. German Berg (mountain, hill) and Burg (castle) both come from the root *bʰergʰ , which presumably meant "high". The former comes from the e grade, the latter from the zero grade. (Zero grade followed by r becomes ur in Germanic.) Ablaut also explains vowel differences between cognates in different languages. English tooth comes from Germanic *tanþ s (e. g. Old English tōþ, Old High German zand), genitive *tund iz (Gothic tunþus, but also "thornbush", literally "horse tooth"). This form is related to Latin dens, dentis and Greek ὀδούς, ὀδόντος, with the same meaning, and is reflected in the English words dentist and orthodontic. One reconstructed IE form is *dónts, genitive *dn̥tés. The consonant differences can be explained by regular sound shifts in primitive Germanic but not the vowel differences: by the regular laws of sound changes, Germanic a can originate from PIE o, but un usually goes back to a syllabic n̥. The explanation is that the Germanic and Greek nominative forms developed from the o grade, the Latin word and the Germanic genitive from the zero grade (in which syllabic n̥ developed into en much in the same way as it became un in Germanic). Going a step further back, some scholars reconstruct *h1dónts, from the zero grade of the root *h1ed 'to eat' and the participle ont and explain it as 'the eating one'. English foot comes from the lengthened o grade of *ped Greek πούς, ποδός and Latin pes, pedis (compare English octopus and pedestrian), come from the (short) o grade and the e grade respectively. For the English speaking non specialist, a good reference work for quick information on IE roots, including the difference of ablaut grade behind related lexemes, is Watkins (2000). (Note that in discussions of lexis, Indo European roots are normally cited in the e grade, without any inflections.)