Кіріспе

Протогерман тіліндегі тарихи дыбыс өзгерісі Вернер заңы протогерман тіліндегі тарихи дыбыс өзгерісін сипаттайды, онда әдетте дауыссыз фрикативтер f, þ, s, h, hʷ, басылмаған буыннан кейін дауысты фрикативтер β, ð, z, ɣ, ɣʷ-ге айналды. Бұл заңды Карл Вернер тұжырымдап, алғаш рет 1877 жылы жариялаған.

Мәселе

Гәрман тілдерінің өздерінің Үнді-Еуропалық ата-бабаларынан қалай бөлініп кеткендігі туралы маңызды түсінік он тоғызыншы ғасырдың басында қалыптасты және Гримм заңы ретінде тұжырымдалды. Гримм заңының басқа да ерекшеліктерінің ішінде, прото-индоевропалық дауыссыз дыбыстар , , , және kʷ дыбыстары протогермандық f (билабиалдық фрикатив), þ (дентальдық фрикатив), h (велярлық фрикатив) және hʷ (велярлық фрикатив) болып өзгергенін сипаттады. Алайда, латын, грек, санскрит, балтық, славян тілдері және т.б. тілдердегі келісімнің үлкен саны Proto Indo European , немесе дыбыстарын көрсетеді, бірақ германдық түрі күтілген, дауыссыз фрикативтер f, þ, h, hʷ емес, олардың дауысты әріптестері β, ð, ɣ, ɣʷ болып келеді. Осыған ұқсас мәселе Proto Indo European s дыбысымен де кездеседі, ол кейде Proto Germanic z ретінде көрінеді. Бастапқыда, бұл ерекшеліктер ғалымдарды алаңдатпады, себебі тұрақты нәтижелерге көптеген мысалдар келтірілген. Бірақ, неограммариандар сияқты тіл білімі мамандарының мақсаты, барлық деректерді (немесе мүмкіндігінше көп деректерді) қамтитын, ерекшеліксіз дыбыс өзгерісінің жалпы ережелерін жасау болды, тек жақсы үлгідегі кіші топты емес. Прото-индоевропалық → Прото-германдық ð өзгерісінің классикалық мысалы – "әке" сөзі. Proto Indo European ph₂tḗr (мұнда макрон дауыстың ұзындығын көрсетеді) → Proto Germanic faðēr (күтілген faþēr орнына). Одан да қызығы, ғалымдар Proto Indo European дыбысының әртүрлі формаларында þ және ð екеуін де бір түбірдің рефлекстері ретінде кездестірді, мысалы, werþaną 'бұру', өткен шақтың үшінші жақ жекеше түрі warþ 'ол бұрды', бірақ өткен шақтың үшінші жақ көпше түрі wurðun және өткен шақтың есімдік түрі wurðanaz.

Вернер заңы готика тілінде

Солтүстік герман және Батыс герман тілдері Вернер заңының әсерін нақты көрсетеді, ал осы үлгілер Шығыс герман тілінің өкілі – гот тілінде көбінесе кездеспейді. Мұның себебі гот тілі әсер етпеген дауыссыз дыбыстармен салыстыру арқылы Вернер заңының көптеген өзгерістерін жойғаны болжанады.

Маңыздылығы

Карл Вернер өзінің жаңалығын "Eine Ausnahme der ersten Lautverschiebung" (Бірінші дыбыс өзгерісіне ерекшелік) мақаласында Кунның салыстырмалы тіл білімі зерттеулер журналында 1877 жылы жариялады, бірақ ол өзінің теориясын 1875 жылғы 1 мамырда досы және ұстазы Вильгельм Томсенге жазған толық жеке хатында ұсынған болатын. Хаттан көрініп тұрғандай, Эдуард Сиверс 1874 жылға қарай осыған ұқсас түсінікке келген, бірақ оны жарияламаған. Вернердің теориясы салыстырмалы филологтардың жас буыны, атақты Юнгграмматиктер, тарапынан зор қуанышпен қабылдалды, себебі ол дыбыс заңдарында ешқандай ерекшелік болмайды деген Neogrammarian догмасын қолдайтын маңызды аргумент болды ("die Ausnahmslosigkeit der Lautgesetze").

Вернер заңымен сипатталған өзгерістің уақыты

Вернер заңымен сипатталған дауыш өзгеруі бірінші буынға екпін түсуге дейін болған болуы керек: протогерман тіліндегі жаңа дауыштың дыбысталуы протоиндоевропа тілінде қай буынға екпін түскеніне байланысты, бірақ бұл буынға түскен екпін протогерман тілінде жойылды, сондықтан дауыштың өзгеруі ертерек протогерман тілінде буынға түскен екпін әлі де индоевропа үлгісіне сәйкес келетін кезде болған болуы керек. Дегенмен, буынға түскен екпіннің ауысуы шарттау ортасын жойды және дауыссыз үскірлер мен олардың дыбыстық түрленулері арасындағы айырмашылықты түсініксіз, ретсіз етіп көрсетті.

Аумақтық байланыстар

Вернер заңының нақтылы параллелі көршілес финн тілдерінде табылады, онда ол дауыссыз дыбыстардың ырғақты өзгеру жүйесінің бір бөлігін құрайды: бір дауыссыз дыбыс (*p, *t, *k, *s) басылмаған буыннан кейін әлсірейді (*b, *d, *g; *h < *z). Финн тіліндегі сөздің екпіні болжамды болғандықтан (бастапқы буынға негізгі екпін, ал соңғы емес буындарға екіншілік екпін), және прото-ұрал тілінен бері осылай сақталғандықтан, бұл өзгеріс сөз түбірлерінің пішінінде ешқандай өзгеріс тудырмады. Дегенмен, ол көптеген жалғаулы немесе туынды жұрнақтардың пішінінде көрінеді, сондықтан оны "жұрнақтық ырғақты өзгеру" деп атайды. + Финн тіліндегі жұрнақтық ырғақты өзгеру. Мағынасы Прото-финн тілі Прото-финн тілі қазіргі финн тілі 'ағаш' (атау сөз : бөліс жағ.) *puu : *ˈpuu ta *puu : *puuta puu : puuta 'шатыр, киіз үй' (атау сөз : бөліс жағ.) *ˈkota : *ˈkota ta *ˈkota : *ˈkotada kota : kotaa 'көзі жоқ' (атау сөз : бөліс жағ.) *ˈsoketa : *ˈsokeˌta ta *ˈsokeda : *ˈsokeˌdata sokea : sokeata

Лаури Пости финн тіліндегі жұрнақтық ырғақты өзгерудің герман тілінің әсерінен туындағанын, әсіресе, гипотетикалық герман тілінде сөйлейтін тілдік қабаттың прото-финн тілінің айтылуын көрсеткенін (прото-финн тіліндегі көптеген герман сөздерін түсіндіру үшін жиі қолданылады) айтты. Керісінше, ырғақты өзгеру прото-ұрал тілінен қалған мұра ретінде де қарастырылды, өйткені ол басқа ұрал тілдерінде де кездеседі. Атап айтқанда, Нганасан тілінде де бірдей жағдайларда жұрнақтық ырғақты өзгеру бар. Финн тілінен герман тіліне әсер ету мүмкіндігі де ұсынылған.