Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Азияны зерттеуде британдықтарға көмек көрсеткен жергілікті зерттеушілер
Native explorers who assisted British surveys of Asia
"Пандит" термині 19 ғасырдың екінші жартысында британдықтардың Үндістанның солтүстігіндегі аймақтарды құпия зерттеу үшін пайдаланған жергілікті үнді зерттеушілерін атау үшін қолданылған. "Пандит" – бұл алғашқы жергілікті зерттеушілердің бірі, Наин Сингхтің, бастапқыда мектеп мұғалімі (немесе пандит) болған кодолық аты. Оның еңбектері соншалықты ерекше болды, шамамен жиырма жергілікті зерттеушінің барлық тобы "Пандиттер" деп аталды. Ең белгілі "пандиттердің" екеуі – Наин Сингх пен оның туысы Кишен Сингх (кодолық аты А.К.) болды.
The term pundit was used in the second half of the 19th century to denote native Indian surveyors used by the British to secretly explore regions north of British India. The Pundit was the code name for one of the first native explorers, Nain Singh, who was originally a schoolteacher (or pundit). His accomplishments were so remarkable that the whole group of around twenty native explorers became known as the Pundits. Two of the most famous pundits included the cousins Nain Singh and Kishen Singh (code named A. K.)
Үндістанның ұлы тригонометриялық зерттеуі
XIX ғасырдағы географияның ең ірі жобаларының бірі – Үндістанның Ұлы тригонометриялық зерттеуі болды. Британдықтар солтүстікке қарайғы жерлер туралы географиялық ақпаратты да алуға ниеттенді. Бұл ғылыми құштарлықтан ғана туындаған жоқ: орыстар өз империяларын Орталық Азияға кеңейтуге тырысып жатты, ал британдықтар олардың сол кездегі британдық колония болған Үндістанның байлығына көз тіккен болуы мүмкін деп қорқыды. Осылайша, орыстар мен британдықтар екеуі де Азиядағы өз ықпалын кеңейтуге ұмтылды. Бұл "Ұлы Ойын" үшін аймақтың географиясын білу ең маңызды мәселе болды. Дегенмен, кейбір аймақтарда мұндай зерттеулер мүмкін емес сияқты көрінді. Үндістанның бірқатар шекаралық елдері, әсіресе Тибет, батыстықтарға елдеріне кіруге, тіпті британдық геодезиялық тобына рұқсат бермеді. 1860 жылдары зерттеуші Томас Джордж Монтгомери бұл мәселенің шешімін Сикким сияқты Үндістанның шекаралық штаттарынан жергілікті тұрғындарды зерттеушілер ретінде даярлау және оларды аймақты зерттеуге жіберуде көріп түсінді. Олар еуропалықтарға қарағанда аз күдік тудырады және саудагер немесе лама (қасиетті адам) кейпінде байқаулар жүргізе алатын еді. Осындай жергілікті зерттеушілерді "пандтар" деп атайды. Осы сарапшылардың бірі – Кинтуп, Цангпо өзенінің Брахмапутраның саласы екенін алғашқы болып анықтады. Оған дейін ол Тынық мұхиты мен Үнді мұхитына құя ма екені белгісіз болған.
One of the greatest projects of 19th century geography was the Great Trigonometrical Survey of India. The British also wanted geographical information on the lands further north. This was not just out of scientific curiosity: the Russians were attempting to expand their empire into Central Asia, and the British feared that they might have set their eyes on gaining the riches of India, which was at that time a British colony. Thus, the Russians and the British both tried to extend their influence in Asia. Knowledge of geography of the region was of utmost importance in this Great Game. However, in some regions these surveys seemed impossible. Some of the Indian border countries, in particular Tibet, would not allow westerners to enter their country, let alone a British surveying team. In the 1860s, Thomas George Montgomerie, a captain in the survey, realised that the solution to this problem would be to train natives from Indian border states such as Sikkim to be surveyors, and have them explore the region. These would raise less suspicion than Europeans, and might be able to make observations disguised as a trader or a lama (holy man). These native surveyors are called pundits. One such pundit, Kinthup, was the first person to discover that the Tsangpo River was a tributary of the Brahmaputra – until that time it was not known whether it flowed to the Pacific or Indian Oceans.
Әдістер
Бірқатар айла-шарғылар жасалды, осы арқылы сарапшылар өз байқауларын жасырып жүргізе алды. Олар "бір шақырымды нақты екі мың қадаммен басуға үйретілді". Осы қадамдарды санау үшін буддизмде қолданылатын, мала деп аталатын дұға таспасының өзгеше түрі пайдаланылды. Көбінесе 108 таспадан тұратын болса, бұл таспада 100 таспа болды, әр оныншысы сәл ірілеу болды. Әр 100 қадам сайын бір таспа түсірілді. Дұға дөңгелегінде әдеттегі буддалық мантра "Ом мани падме хум" ("Ом мани падме хум") орын алмастырылды, оның орнына "ішіндегі жасырылған парша қағаздың орнына, деректерді құпия түрде жазуға болатын бос қағаз оралды". Пундит Наин Сингх Рават сондай-ақ, бұл құралдарды қызығушылық танытқан жолаушыларды алшақтату үшін де қолданған: біреу тым жақын келгенде, ол дөңгелекті айналдыра бастап, діни ойға шомғандай болар еді. Көбінесе бұл басқалардың оған сұрақ қоғуын тоқтатуға жеткілікті болды. Байқауларын сақтаудың тағы бір жолы – оларды өлеңге түсіріп, саяхаттары барысында айту еді. Сарапшыларға негізгі топографиялық өлшеулерді үйрету үшін жан-жақты оқыту берілді: олар секстанды қолдануды, қайнап жатқан судың температурасын өлшеу арқылы биіктікті анықтауды және астрономиялық байқаулар жасауды үйренді. Олар сонымен қатар медициналық білім де алды. Олардың зерттеулері нәтижесінде, Үндістанның солтүстігіндегі (мысалы, Тибет сияқты еуропалықтарға тыйым салынған) аймақтарды өте дәл картаға түсіруге мүмкіндік берген маңызды деректерді әкелді.
A number of tricks were developed to enable the pundits to make their observations without being found out. They were "trained to walk at precisely two thousand paces to the mile." To count them, they used a modified loop of prayer beads used in Buddhism, called a mala, but instead of the usual 108 beads it had 100, every tenth being slightly larger. Every 100 paces a bead was dropped. A prayer wheel did not hold the common Buddhist mantra Om mani padme hum, instead, "the scroll hidden within ( ) was replaced by a blank roll of paper upon which data could be surreptitiously recorded." Pundit Nain Singh Rawat also found that these could be used to ward off curious co travelers: each time someone came too near, he would start whirling the wheel around and pretend to be in religious contemplation. Usually this would be enough to stop others from addressing him. Another way of keeping their observations was to turn them into a poem, and recite that during their travels. The pundits were given extensive training in basic surveying: they learned to use the sextant, determine height by measuring the temperature of boiling water, and make astronomical observations. They also received some medical training. Through their exploration efforts, they managed to bring back vital data that allowed the mapping of areas lying north of India (which were forbidden to Europeans, such as Tibet) with remarkable precision.
Әдебиетте
Ұлы ойын кезінде британдықтардың кеңесшілерді пайдалануы Рудьярд Киплингтің 1901 жылғы "Ким" романында көркемделіп суреттелген.
The use of pundits by the British during the Great Game is fictionalized in the 1901 novel Kim by Rudyard Kipling.