Кіріспе

Орта жавандық кидун

Кидун Сунда – Балиден шыққан орта жавандық кидун. Бұл өлеңде Мажапахит патшасы Хаям Вурұқтың болашақ әйел іздеген оқиғасы баяндалады. Ақырында, ол Батыс Явадағы Сунда патшалығының ханшайымын таңдады. Бұл оқиғада ханшайымның аты аталмаған, бірақ ол Параратондағы Дия Питалока Цитраресмиге сәйкес келеді. Хаям Вурұқтың бас кеңесшісі Гаджа Мада патшаға қиянат жасап, бұл идеяны қабылдамады. Сунда мен Мажапахит (яғни Ява) арасындағы геосаяси қатынастар бойынша дау туды. Гаджа Мада Сунданы Яваның қарауындағы мемлекет деп есептеді. Осы себепті Бубат портында, судандықтар қарауында болудан бас тартқандықтан, ірі шайқас болды. Сол жерде Мажапахит жаулары судандықтарды қырды. Көңілі қалған Сунда ханшайымы көп ұзамай өзіне-өзі қол жұмсады. Бұл тарихи оқиға 14 ғасырға саяды.

Қысқаша мазмұны

Төменде Кидунг Сунданың мазмұнының қысқаша сипаттамасы берілген. Сипаттама әртүрлі бөлімдерге бөлінген.

I ән

Маджапахит патшасы Хаям Вурк болашақ әйел іздеп жүрді. Ол өзіне лайықты жар табу үшін бүкіл Нусантараға (теңіздегі Оңтүстік-Шығыс Азия) елшілер жіберді. Олардың барлығы әдемі ханшайымдардың суреттерімен оралды. Бірақ ешқайсысы да оның көңілін жарады. Содан кейін Хаям Вурк Сунда ханшайымының сұлулығы туралы естіді. Сондықтан ол суретшісін Сундаға жіберіп, сурет алып қайтты. Сол сәтте оның екі інісі – Кахурипан патшасы мен Даха патшасы сарайда болды. Екеуі де Хаям Вурк әлі үйленбегендігіне алаңдады. Осылайша Сунданың әдемі ханшайымының суреті Хаям Вуркқа ұнады. Біраз уақыттан соң патша тағы бір елші жіберді. Бұл жолы Маду есімді маңызды шенеунік ханшайымның қолын сұрау үшін Сундаға келді. Алты күн теңізде болғаннан кейін Маду Сундаға жетті. Ол патшаның алдына барып, сапарының мақсатын айтты. Маджапахит патшасының ең танымал патшасы оның қызына үйленуге дайын екендігі патшаны қуантты. Бірақ ханшайым көп сөз айтпады. Көп ұзамай Маду Маджапахитке оралып, Сунда патшасының Хаям Вуркқа берген жауап хатын тапсырды. Ұзақ өтпей судандықтар Маджапахитке бет алды. Олар 200 үлкен кемемен, сондай-ақ кішкентай қайықтармен бірге жүзіп кетті. Кемелердің жалпы саны шамамен 2000 болды. Бірақ судандық патша отбасы кемеге мінер алдында жаман белгі байқады. Олардың кемесі – «Тоғыз қабатты, татар-жавандық гибридтік джонк, Виджая соғысынан кейін кеңінен қолданыла бастады» (Виджая Маджапахиттің негізін қалаушы болды. 1293 жылы Маджапахитке моңғол флотының шабуылы болған. Яван тілінде «татар» сөзі моңғолдарды немесе қытайларды білдіреді). Темірде, Маджапахитте судандық қонақтарды қарсы алуға дайындық жүріп жатты. Он күннен кейін Бубат портының басшысы судандықтардың жақындап келе жатқанын хабарлады. Хаям Вурк пен оның інілері оларды қарсы алуға дайын болды. Бірақ Ұлы визир Гаджа Мада бұған қарсы болды. Ол Маджапахит патшасының Сунда сияқты тәуелді мемлекетті осылай қарсы алуы дұрыс емес деп ойлады. Ол жаудың маскада жүргенін кім біледі? Сондықтан Хаям Вурк ниетіне жете алмады. Ол Гаджа Маданың кеңесін тыңдады. Патшаның қызметкерлері мен уәзірлері бұған қатты ашуланды. Бірақ ешкім қарсылық көрсетпеді. Бұбатта Маджапахиттегі соңғы оқиғалар туралы хабар тарады. Сунда патшасы бас визир Анепакен, тағы үш билеуші және 300 сақшыны Гаджа Маданың резиденциясына жіберді. Олар Гаджа Мадаға Маджапахит патшасы уәдесін орындамаған сияқты екенін айтты, сондықтан Сунда патшасы үйіне қайтуға дайындалып жатыр. Содан кейін Гаджа Мада Нусантараның басқа тәуелді мемлекеттері сияқты судандықтардың тағы да тәуелді болуы керек деп талап етіп, қызу пікірталас басталды. Екі тарап та бір-біріне тіл тигізіп, ұрысқа ұшырауға айналды. Бірақ патшаның кеңесшісі Смараната араласты. Сунда елшілері Маджапахит патшасы екі күн ішінде соңғы шешімін жасайтынына кепілдік алғаннан кейін кетті. Сол кезде Сунда патшасы бұл хабарды естіген соң, тәуелділікте болуға дайын емес екенін мәлімдеді. Ол өзінің жауынгер ретінде майданда қаза табуының, Маджапахит жауында масқараланғаннан гөрі жақсы екенін айтты. Оның жауынгерлері патшаның соңынан еріп, оны қорғауға ант берді. Содан соң Сунда патшасы әйелі мен қызына үйлеріне қайтуларын бұйырды. Бірақ олар одан бас тартып, оның қасында қалуды талап етті.

II ән

Бәрі дайын болды. Маджапахит жавалықтары Сунда лагеріне елші жіберді. Шарттар оқылды. Олар олардан бағынып, вассал ретінде мойынсұнуды талап етті. Ашуланып, сундалықтар бас тартты және соғыс сөзсіз болды. Маджапахит әскері жаяу әскерлерден, сарай шенеуніктерiнен, ұлы везир Гаджа Мададан және соңында Хаям Вурк пен оның екі інісінен тұрды. Одан кейін қанаулы шайқас болды. Басында көптеген Маджапахит жавалықтары қаза тапты, бірақ соңында сундалықтар жеңіліске ұшырады. Олардың көбі қырғынға ұшырады. Анепакен Гаджа Маданың қолынан қаза тапты, ал Сунда патшасын оның күйеу балаларының әкелері өлтірді: Кахурипан патшасы мен Даха патшасы. Питар – аман қалған жалғыз сундалық офицер болды. Ол қаза тапқан сарбаздардың денелерінің арасында өлгендей болып жасырынып, қашып құтылды. Содан кейін ол патшайым мен ханшайымның шатырына барып, соңғы жаңалықтарды жеткізді. Олар қатты қайғырып, өз-өзіне қол жұмсауға шешім қабылдады. Одан кейін сарбаздардың әйелдері күйеулерінің денелерінің үстінде ритуалдық өлімге барып, өз-өздерін өлтірді.

III ән

Патша Хаям Вурк шайқасты көргеннен кейін алаңдады. Ол ханшайымды іздеп, судандық лагерьге барды. Бірақ ол бұрыннан-ақ қайтыс болған еді. Ол оны жоқтап, оның қасына баруды қалады. Содан кейін өлгендерді еске алу рәсімі болды. Көп ұзамай Хаям Вурк патша да қайғыға батып қайтыс болды. Қосымша рәсімдер орындалғаннан кейін, оның екі інісі осы оқиғаны талқылады. Екеуі де Гаджа Маданы кінәлады. Сосын олар оны қолға түсіріп, өлтіру үшін оның үйіне бет алды. Осы кезде Гаджа Мада өлімінің жақындағанын сезінді. Сондықтан ол діни киімдерін киіп, медитация жасап, йогамен айналысты. Содан кейін ол (мокша) көзден жоқ болып, еш нәрсеге айналды. Одан кейін Қахурпан патшасы мен Даха патшасы Маджапахиттегі әр нәрсе оларды оқыс оқиғаларды еске түсіретінін сезініп, үйлеріне қайтты.

Талдау

Кидунгу Сунданы тарихи хроника ретінде емес, әдебиеттік өнер туындысы ретінде қарастыру керек. Дегенмен, бұл мәтінде баяндалған оқиғалар нақты фактілерге негізделген болуы мүмкін. Жалпы алғанда, мәтіндегі оқиға тікелей баяндалады. Бұл туынды басқа осындай жанрдағы шығармалардан өзгеше. Әңгіме романтикалық және драмалық элементтерді тартымды түрде үйлестіреді. Көрікті сипаттамалар мен әңгімелер арқасында кейіпкерлер жанданады. Сонымен қатар, оқиға логикалық және шынайы. Гаджа Маданың (оның мокшасы) жоғалуынан басқа, мүмкін емес жағдайлар, артық қиялдаулар мен табиғаттан тыс құбылыстар туралы ештеңе айтылмайды. Нугрохоның пікірінше, мокша – өлімнің символы. Бұл басқа замандас тарихи деректермен де сәйкес келмейді. Әдетте, Бали мәтіні (кидунг) ұрпақтан ұрпаққа беріле келе дәлдігінен айырылып, фантастикалық және таңғажайып оқиғалармен толады. Авторы немесе баяндаушысы осы әңгімеде судандықтардың жағын ұстағанын айту керек. Сондықтан көптеген мәліметтер бұрын қысқаша айтылған басқа көздермен сәйкес келмейді.

Авторлығы

Кидунг-Сунданың барлық қолжазбалары Балиден шыққан. Алайда, бұл туындының Жавада немесе Балиде қайда жазылғандығы белгісіз. Авторының кім екені де белгісіз. Оның жазылған күні де белгісіз. Әңгімеде бедил (оқ-дәрілік қару немесе оттық қару) туралы айтылады, бірақ бұл мәтіннің мерзімін анықтау үшін дұрыс өлшем болып табылмайды. Индонезия халқы оқ-дәрілік қаруды салыстырмалы түрде ерте кезден білген. 1293 жылы Яваға жасалған моңғол шапқынында, қытай-моңғол әскерлері кедири әскерлеріне қарсы pào (қытайша – зеңбірек) қолданды. Маджапахит қытай зеңбіректерінің үлгісімен жасалған зеңбіректер мен оттық қаруларды пайдаланды. К.К. Берг өлеңнің шамамен 1550 жылға дейін немесе одан кейін жазылған деп санайды, себебі сунд визирі Патих Анепакеннің аты сипатталған. Оның аты басқа бір явандық өлеңнің кейіпкері, Ранга Лаведің Андда Веси деген атына теңестіріледі. Соңғысы, Юйнболлдың сөзіне сүйенсек, 1465 сака жылында, яғни 1543 жылға сәйкес келеді. Алайда, Берг оны ертерек мерзімге жатқызуға дайын, өйткені Лейден қолжазбасы – жаңа мерзімдегі көшірме. Дамаис Кидунг Ранга Лаве алғашқыда 1334 жылы жазылған дейді, хронограмманы 1465 сака орнына 1256 сака деп оқып. Сондықтан, Кидунг Ранга Лаве де, Кидунг Сунда да 14 ғасырда жазылған болуы мүмкін. Исламдық ықпалы көрінеді. Кидунг-Сундада кабар (жаңалық) және субандар (порт бастығы) сияқты парсы-араб сөздері бар.

Кейбір үзінділері

Кейбір мәтін үзінділері төменде ұсынылады. Мәтін К.С. Бергтің (1927) басылымынан алынған. Дегенмен, орфография біршама өзгертіліп, қазіргі қолданысқа келтірілген. Бергтің басылымындағыдай, арт тілді және тіс дыбыстықтары арасында ешқандай айырма жасалмайды. Санскрит сөздері яван тіліндегі жазу нұсқасына сәйкес жазылған.