Кіріспе

Иммиграция

Иммиграциялық қамау – виза талаптарын бұзу, заңсыз кіру немесе рұқсатсыз келу күдігі бар адамдарды, сондай-ақ депортация мен шығарылуға жататын, иммиграциялық органдар виза беру және оларды қоғамға жіберу немесе туған еліне қайтару туралы шешім қабылдағанға дейін ұстау саясаты. Міндетті қамау – елге заңсыз көшіп келген немесе рұқсатсыз келген адамдар деп есептелетін адамдарды мәжбүрлеп ұстау немесе түрмеге қамау тәжірибесі. Кейбір елдерде қамауда ұстау мерзімі шектеулі, ал басқалары мерзімсіз ұстауға мүмкіндік береді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та осыған ұқсас тәжірибе 1980-ші жылдардың басында Гаити және Куба азаматтарының Гуантанамо шығанағында ұсталған кезінде басталды, ал материктегі түрмелер мен ұстау орталықтарындағы қытайлар сияқты басқа топтар да осыған ұшырады. 1996 жылы Оклахома-Ситиде болған жарылысқа жауап ретінде қабылданған заңмен бұл практика міндетті болды және Amnesty International, Human Rights Watch, Human Rights First және ACLU сияқты ұйымдар тарапынан сынға ұшырады. Олардың барлығы осы мәселе бойынша ауқымды зерттеулер жариялады. 2010 жылға қарай, еліміз бойынша 200-ден астам ұстау орталығында, түрмелерде және қамау орындарында күніне шамамен 31 000 азамат емес адам, соның ішінде балалар ұсталып тұрды. Т. Дон Хутто тұрғын үй орталығы 2006 жылы қылмыстық істері жоқ отбасыларды орналастыру үшін ашылды. Ірі нысандар Элизабет (Нью-Джерси), Оукдейл (Луизиана), Флоренция (Аризона), Майами (Флорида), Сиэтл, Йорк (Пенсильвания), Батавия (Нью-Йорк), Агуадилла (Пуэрто-Рико) және Техас-Мексика шекарасы бойында орналасқан. 2003-2008 жылдар аралығындағы бес жыл ішінде АҚШ Иммиграция және кедендік бақылау (ICE) ұстауында немесе одан кейін 104 адам, көбінесе жастар қайтыс болды, ал 30 өлімге медициналық көмектің жеткіліксіздігі себеп болуы мүмкін. Мысалы, 2008 жылдың 6 тамызында 34 жастағы Нью-Йорк тұрғыны Хиу Луи Нг ICE ұстауында қайтыс болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінің редакторлары бұл өлімді айыптап, жүйені түзетуге шақырды. ICE өз ұстауындағы адамдардың өлім көрсеткіші АҚШ түрмелері мен қамау орындарындағыдан едәуір төмен екенін, олар "мүмкін болатын ең жақсы денсаулық сақтауды" қамтамасыз ететінін және еліміздің барлығы "білікті медицина қызметкерлерінің жетіспеушілігін" сезініп отырғанын мәлімдеді. 2008 жылдың мамыр айында Конгресс иммигранттарды ұстауда медициналық көмек көрсетудің жаңа стандарттарын белгілейтін заң жобасын қарастыра бастады.

Канада

Канадада иммиграциялық тұтқындар Иммиграциялық ұстау орталықтарында (IHC) ұсталады, француз тілінде Le centre de surveillance de l'immigration (CSI) деп аталады, Канаданың шекаралық қызмет агенттігінің (CBSA) басшылығымен, оларға осындай құқық Иммиграция және босқындарды қорғау туралы заң (IRPA) арқылы беріледі. Иммиграциялық тұтқындар провинциялық түрмелерде де ұсталуы мүмкін, себебі IHC толы болғандықтан, олардың аймағында орталықтар болмағандықтан немесе тұтқындардың ісі қылмыстық құқық бұзумен байланысты болғандықтан. 2020 жылғы мәліметтер бойынша Канадада үш IHC бар, әрбір нысанның меншік иесі мен жұмыс істеу тәсілі әртүрлі: Лаваль IHC CBSA мен Канаданың түзеу қызметі арасындағы өзара түсіністік туралы меморандумға сәйкес жұмыс істейді, соңғысы нысанның иесі болып табылады. Француз тілінде GTA IHC деп аталатын нысан CBSA-ға үшінші тараппен жасалған қызмет көрсету шарты бойынша беріледі. Бұл нысан Пирсон халықаралық әуежайынан шамамен [қашықтық] қашықтықта орналасқан, үш қабаттан тұрады және 183 тұтқынға дейін сыйымдылығы бар. Тұтқынға алынғандарға: жеткілікті мөлшерде қажетті жеке құжаттары жоқ пана іздеушілер, визасының мерзімі өткен шетелдік жұмысшылар және депортацияны күтіп отырған адамдар жатуы мүмкін. 2019 жылдың сәуірінен 2020 жылдың наурызына дейін CBSA 8825 адамды ұстады, оның ішінде 138 кәмелетке толмаған бала (көбінесе ұсталған ата-анасымен бірге) – олардың шамамен 2000-ы провинциялық түрмелерде ұсталды. Алайда, 2020 жылдың қараша айында, COVID-19 пандемиясының кезеңінде провинциялық түрмелерде 94 иммиграциялық тұтқын, Лаваль IHC-де 12, Торонто IHC-де 18, Британдық Колумбия IHC-де 11 адам болды.

Азия-Тынық мұхит аймағы

Азия елдерінің көпшілігі иммигранттарды виза талаптарын бұзғаны үшін немесе адам саудасы жасады деген күдікпен, оның ішінде адам саудасы мен контрабанданың құрбандарын түрмеге қамауда. Мұндай елдердің қатарында Сингапур, Малайзия және Индонезия бар.

Австралия

Австралияда 1992 жылы визасыз келген барлық шетел азаматтарына міндетті түрде қамауға алу шарасы қабылданды. Тек "шекаралық өтініш берушілерді" ғана қамауға алу сынға ұшырады, себебі бұл кейбір мигранттарды әділетсіз кемсітеді деп есептеледі. Виза мерзімі өткендер сияқты басқа да заңсыз шетел азаматтарына, әдетте, олардың өтініші қарастырылып жатқан кезде көпірлік виза беріледі, сондықтан олар қоғамда еркін жүріп-тұра алады. Иммигрант балаларын ұзақ мерзімге қамауда ұстау да ChilOut және адам құқықтары ұйымдары сияқты азаматтар тобының бұл практиканы сынауына себеп болды. Дегенмен, Австралияның Жоғарғы соты шетелдіктерді белгісіз мерзімге міндетті түрде қамауға алудың конституциялық заңдылығын көпшілік дауыспен бекітті. Бұл және осымен байланысты шешімдерге академиялық сын көп болды. Австралия басқа елдермен де келісімшарт жасасып, Индонезия, Папуа-Жаңа Гвинея және Науру сияқты елдерде иммиграцияға тырысатын адамдарды қамауға алуды жүзеге асырып келеді. Сондай-ақ, Австралия Рождество аралында шетелдік қамау орталығын ұстап тұрады. 2008 жылдың шілдесінде Австралия үкіметі елге визасыз келген пана іздеушілерді автоматты түрде қамауға алу саясатын тоқтатуды жариялады. Бірақ 2012 жылдың қыркүйегінде шетелдік қамауға алу қайта жаңартылды. 2013 жылғы Австралиядағы федералды сайлаудан кейін саясат қатаңдатылып, "Егемен шекара" операциясы басталды.

Үндістан

Ассам штатындағы алғашқы иммиграциялық ұстау орталығы 2008 жылы Үндістан Ұлттық Конгресінің (ҮҰК) билікте болған кезде ашылды. 2011 жылы Конгресс үкіметі тағы үш лагерь құрды. 2018 жылдан бастап Бхаратия Жаната партиясы (БЖП) үкіметі бүкіл Үндістан бойынша қосымша лагерьлер салуды жоспарлап отыр.

Мальта

2002 жылы және одан кейінгі жылдары Мальтаға мигранттардың көптеп келуі басталды. Үкімет 1970 жылғы Мальта заңдарының 217-тарауында (Көші-қон заңы) қарастырылған ережелерді қолдана бастады, бұл иммиграциялық органдар ұстағаннан кейін барлық "тыйым салынған мигранттарды", соның ішінде баспана іздеуге ниеттенгендерді де ұстауға мүмкіндік берді. 2003 жылы Мальта үкіметі мерзімсіз ұстау саясатын 18 айлық ұстау мерзімімен (ЕО заңнамасы бойынша ең жоғары шек) алмастырды, одан кейін өтініш берушінің өтініші қарастырылмаған жағдайда ашық орталыққа ауыстырылады. Еуропадағы ең қатаң саясат саналатын Мальтаның ұстау саясаты БҰҰ-ның қашқын агенттігі тарапынан ұстаудың ұзақ мерзіміне байланысты қатты сынға ұшырады, ал 2004 жылы Еуропа Кеңесінің Адам құқықтары жөніндегі комиссары Альваро Гил Роблес та бұл саясатты сынға алды, себебі халықаралық стандарттар әрбір жағдайды сақтықпен және жеке қарастыруды, сондай-ақ қамауға алу алдында тиісті құқықтық тексерулерді талап етеді, бірақ Мальта заңнамасында мұндай шаралар қарастырылмаған. Еуропа Кеңесі сонымен қатар әкімшілік ұстау орталықтарының төртеуін "қабылдауға жарамсыз жағдайда" және халықаралық заңмен міндеттелген стандарттарға сай келмейтіндігі үшін сынға алды. 2008 жылы EP OIM жүргізген салыстырмалы зерттеуде "ұзақ уақыт ұстауда болғаннан кейін [заңсыз көшіп келушілер] босатылып, қоғамға араласып, көлеңке экономикасына қатысып, жұмыс жағдайларына қатысты зорлық-зомбылыққа ұшырайды" деп көрсетілді. Ұстау саясаты келесі жылдары Human Rights Watch, иезуиттер және БҰҰ-ның қашқын агенттігі сияқты үкіметтік емес ұйымдар мен халықаралық ұйымдар тарапынан сынға алынды. 2012 жылы Еуропа Кеңесі мұндай саясаттың Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясында (АҚК) кез келген еркіндіктен айыруға тыйым салатын ережеге қайшы екенін мәлімдеді.

Нидерланды

Нидерландыда тұру құқығын алмай қалған шетелдіктер депортацияға дейін ұстауға алынуы мүмкін, осылайша олардың депортациядан қашуына жол беруге болмайды. Ұстау орталықтары Заандам, Зейст және Альфен-ан-ден-Райнда орналасқан. Бұл ұстау орталықтарынан басқа, Схипхол мен Роттердамда (Роттердам әуежайында) депортация орталықтары да бар. Нидерландыдағы иммигранттарды ұстау жағдайлары жиі қылмыстық тұтқындарға қарағанда нашаррақ, әсіресе сынақ мерзімінде босатудың, оңалтуға көмектесудің, заңдық көмектің, ұстау мерзімін шектеуші заңдардың және судья тарапынан сот қарауының мерзімін ұзарту мүмкіндігінің болмауы себепті сынға ұшырайды.

Португалия

Португалияда иммиграциялық мәселелер Ішкі істер министрлігінің құзыретінде. Елде қазіргі таңда ресми түрде белгіленген бір ғана иммиграциялық ұстау орталығы бар, ол Порту қаласында орналасқан Unidade Habitacional de Santo António. 2006 жылы ашылған орталықты Шетелдіктер және шекара қызметі (Serviço de Estrangeiros e Fronteiras, SEF) басқарады. Сонымен қатар, Порту, Лиссабон, Фаро, Фуншал және Понта-Делгада сияқты ірі әуежайлардың әрқайсысында бес уақытша орналастыру орталығы (Centros de Instalação Temporária, CIT) бар. Бұдан басқа, Лиссабонда Португалия босқындар кеңесі (Conselho Português para os Refugiados, CPR) басқаратын босқындарды қабылдау орталығы және иезуиттік босқындар қызметі басқаратын Педро Арупе қабылдау орталығы бар.

Украина

Украинада Президентке бағынышты Украинаның Мемлекеттік шекара күзет қызметі "уақытша ұстау орталықтарын" (оның ішінде Павшинодағысын) басқарады.