Жаңа Зеландиядағы Роджер экономикасы: 1980-ші жылдардағы экономикалық реформалар

Кіріспе

1980 жылдардағы Жаңа Зеландиядағы экономикалық саясат

Роджерномика (Роджер және экономика сөздерінің қосындысы) – 1984-1988 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның Төртінші Еңбек үкіметінде Қаржы министрі болған Роджер Дуглас тарапынан жүргізілген неолибералдық экономикалық реформалар. Роджерномика нарыққа бағытталған құрылымдық өзгерістер мен дерегуляциялауды, сондай-ақ қатаң монетарлық саясат арқылы инфляцияны бақылауды, еркін валюта бағамын және бюджет тапшылығын азайтуды қамтыды. 1980 жылдардың басында Дуглас экономикалық араласуды жақтаған дәстүрлі Еңбек партиясы саясатшысынан неолибералдық экономиканың жақтауына айналды. 1984 жылы Еңбек партиясы үкіметке келгеннен кейін Дуглас және оның жақтастары доллардың құнын 20%-ға девальвациялау, мемлекеттік кәсіпорындарды корпоративтендіру, өнеркәсіптерге (әсіресе ауыл шаруашылығына) берілетін субсидияларды жою, тарифтік қорғауды азайту және салық жүйесін жаңғырту сияқты маңызды шараларды іске асырды. Салықтар төмендетілді және тауарлар мен қызметтер салығы (бастапқыда 10% деңгейінде) енгізілді. Роджерномика соғыстан кейінгі саяси келісімнен күрт өзгешелік құрады, ол күшті араласуға, протекционизмге және толық жұмыспен қамтуға баса назар аударды. Оның орнына, шағын үкімет, теңгерімді бюджет және Чикаго экономика мектебінің ықпалымен еркін нарық саясатын қабылдады. Дугластың көбінесе саяси оңшылдармен (немесе Жаңа оңшылдармен) байланысты саясатты қабылдауы және оны Төртінші Еңбек үкіметінің іске асыруы ұзаққа созылған пікір таласына себеп болды. Жақтаушылар Роджерномиканың бір таңбалы инфляция және салық ставкаларының төмендеуі сияқты оң өзгерістерге әкелгенін алға тартса, сыншылар кедейлік пен жұмыссыздықтың өсуі сияқты әлеуметтік мәселелерге назар салды. Роджерномиканың мұрасы Жаңа Зеландиядағы экономикалық саясат бойынша пікірсайыстарды қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда.

Этимология

1985 жылдың ақпан айында "New Zealand Listener" журналының журналистері Роджер есімі мен экономика сөзін біріктіріп, "Роджерномика" терминін жасады. Бұл 1980-ші жылдары АҚШ президенті Рональд Рейган ілгерілеткен "Рейгэномика" сияқты, ұқсас неолибералдық экономикалық саясатты еске түсіреді.

Дуглас және экономикалық саясаттың дамуы, 1969-1983

Дуглас 1969 жылғы жалпы сайлауда Парламенттің Лейбористік партиясының мүшесі болды. Өзінің алғашқы сөзінде ол экономикалық саясатқа деген қызығушылығын көрсетті, онда отандық экономикаға шетелдік инвестицияларға қарсылық білдірді. Оның отандық экономиканы сыртқы қорғау және инвестицияларға мемлекеттік араласу қажеттігі сол кездегі Лейбористік партиясының ерекшелігі болды. 1972-1975 жылдары Дуглас үшінші Лейбористік үкіметте кіші министр болып қызмет етті, онда ол өзінің жаңашылдық қабілетімен көзге түсті. Бұл үкімет экономикалық басқаруға кеңінен кейнсиандық көзқарас ұстанды. Министр ретінде Дуглас мемлекеттік секторда жаңашыл болды. Телеарналар министрі ретінде ол екі мемлекеттік телеарнаның бір-бірімен бәсекелесетін әкімшілік құрылымын құрды. Ол зейнеткерлікке міндетті үнемдеуді үкіметтің басты жақтаушыларының бірі болды, оны зейнеткерлікке мемлекеттік қолдауға ғана емес, сонымен қатар экономикалық дамуға мемлекеттік инвестициялардың қаржыландыру көзі ретінде қарастырды. Ол жобалауға көмектескен зейнетақы схемасы 1974 жылы заң күшіне енді, бірақ Роберт Малдун 1975 жылғы сайлауда Ұлттық партия жеңіске жеткеннен кейін оны дереу жойды. Дуглас оппозицияда да экономикалық мәселелерге қызығушылық танытты. Оның басты алаңдаушылығы – экономика құрылымындағы терең проблемалар, олар экономикалық өнімнің нашарлауына және басқа дамыған елдермен салыстырғанда өмір сүру деңгейінің төмендеуіне әкелді. 1980 жылы ол Жаңа Зеландияны қарызға өмір сүретін ел деп сипаттады, экспорттаушылардың рекордтық күш-жігеріне қарамастан, әлемде өз жолын табуға қабілетсіз. Неолибералдық көзқарас тұрғысынан, кішкентай үкіметті, теңгерімді бюджетті және инфляцияны бақылауды қолдайтын, үкіметтердің экономикалық саясаты отандық экономиканы қорғалған және тұтынушыларға жауап бермейтін күйде қалдырды; 1970 жылдар бойы жылына он проценттен астамды құраған инфляция елдің негізгі сауда серіктестерінің стандарттарымен салыстырғанда жоғары болды; және бюджет тапшылығы тұрақты болды. Экономиканың үлкен бөлігі реттеу арқылы бақыланады, кейбіреулерінің реттеулері кездейсоқ немесе үйлесімсіз болды. Соғыстан кейінгі саяси келісім тұрақтылықты қамтамасыз етті, бірақ Дуглас бұл инновацияның құнына болғанын айтты. Екі ірі саяси партия да 1936 жылдан бастап Бірінші Лейбористік үкімет енгізген жоғары деңгейдегі қорғауды сақтап келді, ал 1945 жылдан бері екі партия да толық жұмыспен қамтуды сақтауға ұмтылды. Алайда, реттелген экономиканың иелері мемлекеттік және жеке секторларда да гүлденді. Дуглас тек радикалды шаралар ғана экономикалық жағдайды жақсартатынын мәлімдеді. 1980 жылы ол "Балама Бюджет" жариялады, ол Дуглас Малдун үкіметінің экономикамен "әрекетсіз ойын" ойына шабуыл жасады. Ол жиырма жыл бойы қалыптасқан мүдделерді қанағаттандыру өнімді инвестицияларды баяулатқанын жазды. Лейбористік партия басшылығы оның ұсыныстарын және олардың рұқсатсыз жариялануын Лейбористік партия саясатына қарсы пікір ретінде қарастырды. Лейбористік партия жетекшісі Билл Роулинг Дугласты ашық сынады. Содан кейін Дуглас өзінің ойларын кітап түрінде жариялады. Салық және мемлекеттік шығыстарды реформалауға бағытталған кең ауқымды ұсыныстармен қатар, ол экспорттың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін доллардың құнын 20 пайызға төмендетуді ұсынды. Радикалды болғанымен, ол эклектикалық көзқарас ұстанды және Лейбористік партияның кейнсиандық саясаттан бас тартуға ниеті жоқ екенін көрсетті. Дуглас Лейбористік партияның экономикалық саясаттың негізгі мәселелерін шешуге құлшынбайтынына наразы болды. Ол 1981 жылы Лейбористік партияның сайлауға үміткер болатындай бейнесі бар екенін мәлімдеді. Ол партияның басқа нәрселерге келісуден бұрын экономикалық саясаты туралы келісуі керек екенін және экономикалық шындықтың шешім қабылдауда рөл атқаруына мүмкіндік беруі керек екенін айтты. Роулингті өзінің ұсынысының дұрыстығына көндіре алмаған Дуглас көңілі толып, 1981 жылғы сайлауда Парламенттен кетуге шешім қабылдады. Оны Парламентте қалуға көндіргендердің бірі Лейбористік партияның вице-лидері Дэвид Лэнг болды, ол 1984 жылғы сайлаудан кейін Лэнг премьер-министр болған жағдайда Дугласты қаржы министрі етіп тағайындауға уәде берді.

Douglas became a Labour member of Parliament at the 1969 general election. He showed his interest in economic policy in his maiden speech, in which he argued against foreign investment in the domestic economy. His case for external protection of the domestic economy and government involvement in investment was characteristic of the Labour Party of the time. From 1972 to 1975, Douglas was a junior minister in the Third Labour Government, where he won a reputation for his capacity for innovation. This government followed a broadly Keynesian approach to economic management. As a minister, Douglas was innovative in the context of the public sector. As Broadcasting Minister he devised an administrative structure in which two publicly owned television channels competed against each other. He was among the government’s leading advocates of compulsory saving for retirement, which he saw not only as a supplement to public provision for retirement but as a source of funding for public investment in economic development. The superannuation scheme he helped design became law in 1974, but was disestablished by Robert Muldoon almost as soon as the National Party won the 1975 election. Douglas maintained his interest in economic issues in opposition. He framed his chief concern as the deep seated problems in the structure of the economy that had contributed to deteriorating economic performance, and a standard of living that was slipping in comparison to that of other developed countries. In 1980, he described New Zealand as a country living on borrowed money, unable – in spite of the record efforts of its exporters – to pay its own way in the world. From a neoliberal point of view which promotes small government, balanced budgets and inflation targeting, the economic policy of successive governments had left the domestic economy sheltered and unresponsive to consumers; inflation, which was more than ten per cent a year throughout the 1970s, was high by the standards of the country's major trading partners; and there was a persistent fiscal deficit. It was thought a large part of the economy was controlled by regulation, some arbitrary or inconsistent. The post war political consensus had produced stability but Douglas viewed this as being at the cost of innovation. Both major political parties maintained the high levels of protection introduced by the First Labour Government from 1936 onwards, and since 1945 both parties had aimed at maintaining full employment. However, beneficiaries of the regulated economy had flourished in both public and private sectors. Douglas argued that only radical action would improve the economic outlook. In 1980, he published an "Alternative Budget" that attacked what Douglas called the Muldoon government's "tinkering" with the economy. He wrote that twenty years of pandering to entrenched interests had dampened productive investment. The Labour leadership saw his proposals and their unauthorised publication as unfavourable comment on Labour policy. The Labour leader Bill Rowling publicly rebuked Douglas. Douglas then published his thinking in the form of a book. Alongside far reaching proposals for reform of taxation and government spending, it advocated a twenty per cent devaluation of the dollar to increase the competitiveness of exports. Although radical, it took an eclectic approach and did not hint at the abandonment of Labour's Keynesian policy framework. Douglas became increasingly frustrated by what he saw as the Labour Party's reluctance to deal with fundamental issues of economic policy. He claimed in 1981 that Labour had an image as a party that would promise the public anything to be elected. He argued that the party should agree on its economic policy before it agreed on anything else, and allow economic reality to play a part in its decision making. Unable to convince Rowling of the merit of his case, a disillusioned Douglas decided to stand down from parliament at the 1981 election. One of those who persuaded him to stay was Labour’s deputy leader David Lange, who offered to make Douglas minister of finance if Lange was prime minister after the 1984 election.

1981 жылғы сайлаудан кейінгі оқиғалар

1981 жылғы сайлауда Лейбористер партиясының шамалы есебінен жеңіліске ұшырағаннан кейін Дуглас парламенттік партияда оның экономикалық саясатына қатысты көзқарастарына қолдау білдіретін тың тыңдарманды тапты. Оның әріптесі Майк Мур Лейбористер партиясының саясаты "еңбек етуден жалтарғандарды марапаттау және пайдасыз адамдарды қорғау" деген жалпы пікір қалыптасқанын айтты. Дугластың радикалды ұсыныстарын көптеген парламенттік әріптестері экономиканың терең проблемаларын тек кең ауқымды реформалар арқылы ғана шешуге болады деген сенім нығайтты. Австралиямен 1981 жылы қол қойылған, Австралия мен Жаңа Зеландия арасындағы сауда кедергілерін азайтатын, жақын экономикалық байланыс келісімінен кейін бірқатар реформалар қажеттігі түсінілді. Сонымен қатар, көптеген экономистер бәсекелестікті саяси құрал ретінде кеңінен қолдану қажеттігін айтып, экономиканы артық немесе тиімсіз реттеуден алаңдады. 1983 жылы Лэнг Роулингтің орнына Лейбористер партиясының төрағасы болды. Ол Дугласқа экономикалық саясатты жүктеді және экономикалық саясаттың басқа саясатты анықтайтынын мәлімдеді. Дуглас инновациялық тәсілдерді қолданғанымен, Роулингке деген сырттай қана қарауы оған ерекше тұлға ретінде танымал болды, бірақ ол парламенттік Лейбористер партиясының экономикалық ой-пікірінің бағытында қалды. 1982 жылы үкімет шағын бизнесті белсенді түрде қолдап, ірі бизнестің активтерін біріктіруіне тоқтату үшін араласуы керек екенін айтты. Оның пікірінше, үкімет салық жүйесін өнімді инвестицияларды ынталандыру және спекуляциялық инвестицияларды шектеу үшін пайдалануы керек. 1983 жылдың соңына дейін Дуглас валюта бағамы, салық және қорғау саясатын бизнес ортасын белсенді түрде қалыптастыру құралы ретінде қарастырды. 1982 жылдың тамызында ол өнеркәсіптік дамуды қаржыландыру мақсатында жарналық зейнетақы жүйесін қолдады, ал 1983 жылдың ақпанында "Инвестиция үшін жеңімпаздарды таңдау" деген мақала жазды, онда аймақтық дамуды бағыттап, жергілікті кеңесші топтар құру ұсынылды. 1983 жылдың мамырындағы мақаласында Дуглас реттелмеген нарықтың нарықтық биліктің денсаусыздануына әкелетінін айтты.

After Labour's narrow loss in the 1981 election, Douglas found a growing audience in the parliamentary party for his view that Labour's established approach to economic policy was deficient. His colleague Mike Moore claimed that there was a public perception that Labour policy sought "to reward the lazy and defend bludgers". Douglas's case for a radical approach was strengthened by the belief among many of his parliamentary colleagues that the economy's deep seated problems could only be solved by extensive restructuring. It was understood that some restructuring must follow the Closer Economic Relations agreement with Australia, which took effect in 1981 and reduced barriers to trade between Australia and New Zealand. At the same time, many economists were arguing for the greater use of competition as a tool of policy, and expressing concern about excessive or inappropriate regulation of the economy. In 1983, Lange succeeded Rowling as Labour leader. He gave Douglas responsibility for economic policy and made it clear that economic policy would determine other policy. Although Douglas was innovative in his approach, and his open disregard for Rowling had earned him a reputation as a maverick, he remained within the mainstream of economic thinking in the parliamentary Labour Party. He argued in 1982 that the government should actively support small business, and intervene to stop the aggregation of assets by big business. In his view, the government should use the tax system to encourage productive investment and discourage speculative investment. Until the end of 1983, Douglas saw exchange rate, tax and protection policies as means of actively shaping the business environment. In August 1982 he supported a contributory superannuation scheme as a means of funding industrial development and in February 1983 he wrote a paper called "Picking Winners for Investment" which proposed the establishment of local consultative groups to guide regional development. In a paper dated May 1983, Douglas argued that an unregulated market led to unhealthy concentrations of market power.

Жаңа бағыт, 1983-1984

1983 жылдың соңында Дугластың ойлау жолы күрт өзгерді. Ол "Экономикалық саясат жиынтығы" деп аталған, экономиканы нарық бағытты қайта құруды көздейтін құжатты дайындады. Басты ұсыныс – доллардың құнын 20 пайызға төмендету, одан кейін өнеркәсіпке берілетін субсидияларды, шекаралық қорғауды және экспорттық жеңілдіктерді жою болды. Құжат "жеңімпаздарды таңдаудың" тиімділігіне күмән келтірді және экономикалық дамуды мемлекеттік қаржыландырудың мүмкіндіктерін шектеулі деп қарастырды. Оның әріптесі Стэн Роджер бұл құжатты "оңға қарайғы қабылдауға келмейтін секіріс" деп сипаттады. Бұл дереу Лейбористік партия ішінде пікірлердің қақтығысуына әкелді. Дуглас бұл саясатты тежеулі, жауапты және елдің экономикалық қиындықтарына лайықты жауап ретінде бағалады. Ол, басқалармен қатар, парламенттік оппозицияға тағайындалған Қаржы министрлігінің қызметкері Дуг Эндрюдің осы жиынтыққа қосқан үлесін мойындады. Ол бұл жиынтық пен Қаржы министрлігінің 2014 жылғы кіріс үкіметке берген баяндамасының ("Экономикалық басқару") өте жақын екенін атап өтті. Оның пікірінше, Дуглас Қаржы министрлігінің көзқарасына бейімделген, себебі оны іске асыру үшін шешуші шаралар қажет болды, ал нарыққа көбірек сену Дугластың саясат қабылдауға мүдделі топтардың араласуы мәселесін шешетіндей болды. Экономикалық саясат бойынша Лейбористер арасындағы дау-жанжал Лейбористік партияның Саяси кеңесіне балама ұсыныс ұсынған кезде айқындалды. Оның қолдаушылары Роулинг және оның басшылығына қарсылық көрсеткен басқалар кірді. Олар ақша-кредиттік және фискалдық саясатты кейнсиандық тұрғыдан қолдануды ұсынды. Жеке сектордың экономикалық дамуға ықпал ету қабілетіне күмән келтірді. Экономикалық қайта құруды консультативтік аяда әрекет ететін үкімет жүргізуге тиіс болды. Осылайша қайта құрудың әлеуметтік салдарынан сақтануға болады. Саяси кеңесте келіспеушілік орын алды. 1984 жылғы сайлау жақындаған сайын Лейбористердің жетекшісінің орынбасары Джеффри Палмер екі ұсыныстың элементтерін қамтитын компромистік құжатты дайындады. Палмердің құжаты кең ауқымды болды және құнсыздау туралы ештеңе айтылмады. Ол үкімет пен кәсіподақтар арасында жалақыны ұстау туралы келісімге қол жеткізілетінін күтті. Ол экономикалық саясат бойынша кеңінен консультациялар жүргізуге мүмкіндік берді және қажетті құрылымдық өзгерістер біртіндеп және келісіммен жүзеге асырылатынын мәлімдеді. Мулдун күтпеген жерден мерзімінен бұрынғы жалпы сайлауды жариялағанда, Лейбористік партия Палмердің құжатын өзінің экономикалық саясаты ретінде қабылдады. Ланге Лейбористер сайлауға аяқталмаған пікір-таластың негізінде, оны экономикалық саясаты ретінде пайдаланды деді.

At the end of 1983 there was a marked change in Douglas's thinking. He prepared a caucus paper called the "Economic Policy Package" which called for a market led restructuring of the economy. The key proposal was a 20 per cent devaluation of the dollar, to be followed by the removal of subsidies to industry, border protection and export incentives. The paper doubted the value of "picking winners" and saw only a limited place for government funding of economic development. His colleague Stan Rodger described the paper as a "quite unacceptable leap to the right". It immediately polarised opinion in the Labour Party. Douglas characterised the policy package as restrained and responsible, and an appropriate response to the country's economic difficulties. He acknowledged the contribution to the package of Doug Andrew, a Treasury officer on secondment to the parliamentary opposition, among others. W H Oliver noted the close alignment of the package and Economic Management, Treasury's 1984 briefing to the incoming government. His assessment was that Douglas was predisposed towards the Treasury view because its implementation required decisive action and because greater reliance on the market solved what Douglas saw as the problem of interest group participation in policy making. Division in Labour over economic policy crystallised when a competing proposal was submitted to the Labour Party's Policy Council. Its proponents included Rowling and others who had resisted his replacement as leader. It argued for a Keynesian use of monetary and fiscal policy. It was sceptical about the ability of the private sector to promote economic development. Economic restructuring was to be led by the government, which would act within a consultative framework. In this way, the social costs of restructuring would be avoided. There was stalemate in the Policy Council. As the 1984 election drew closer, Labour's deputy leader Geoffrey Palmer drafted a compromise that contained elements of both proposals. The Palmer paper was broadly worded, and it made no mention of devaluation. It anticipated some form of understanding between government and unions about wage restraint. It allowed for extensive consultation about economic policy and stated that necessary structural change would be gradual and agreed. When Muldoon unexpectedly called an early general election, the Labour Party adopted Palmer's paper as its economic policy. Lange said that Labour went into the election with an unfinished argument doing duty as its economic policy.

Қаржы министрі, 1984-1988

1984 жылы Роджер Дуглас қаржы министрі болып тағайындалды, оның орынбасарлары Дэвид Кейгилл мен Ричард Преббл болды. Олар «Қаржылық Үштік» немесе «Үштік» деп белгілі болды және Кабинеттегі ең ықпалды топқа айналды. Дуглас – стратегия жасаушы, Преббл – тактиканы қолданушы, ал Кейгилл бұл мәселенің барлық егжей-тегжейін меңгерді. Кейгилл «жақсы полицей», ал Преббл «жаман полицей» болғандықтан, Дуглас кейде салмақты орталық бағытты ұстап тұрғандай көрінетін. Кейін Тревор де Клин Дугластың ішкі кіріс жөніндегі орынбасары болып тағайындалды, оның міндетіне кіріс саласының мәселелері кірді. Дугластың экономикалық ойлауының негізгі қағидасы 1984 жылғы сайлауда Лейбористер жеңіске жеткеннен кейін, бірақ ресми түрде қызметке кіргенге дейін іске асырылды. Бұл – Жаңа Зеландия долларының 20 пайызға құнсыздануы болды. Алдын ала сайлау жарияланғаннан кейін, үкімет алмасу доллардың құнына елеулі әсер етеді деп күткен делдалдар долларды сатуға көшті. Нәтижесінде валюталық дағдарыс туды, ол жалпы сайлаудан екі күн өткен соң ғана көпшілікке белгілі болды. Малдун валюталық дағдарысты тоқтатудың жалғыз жолы – девальвация екенін көрсететін ресми кеңеске құлақ аспады және жаңа үкіметтің долларды құнсыздату туралы талабын орындаудан бастапқыда бас тартқан кезде қысқа конституциялық дағдарыс тудырды. Екі дағдарыс та тез шешілді, өйткені Малдунның Ұлттық партиясының өкілдері оны қызметтен босату үшін генерал-губернаторға жүгінуге әрекеттенгеннен кейін, құнсыздатудан басқа амалы жоқ екенін мойындады. Девальвация Лейбористік партиядағы даулы мәселе болды және Лейбористік партияның сайлау бағдарламасына енбеді, бірақ жаңа үкіметтің шешімді әрекеттері халықтың қолдауын жеңіп алды және Дугластың жаңа кабинеттегі беделін арттырды. Реформаторлар реформалардың жылдамдығы Жаңа Зеландияның Ұлыбританияның империядан бас тартуына бейімделмегендігіне байланысты екенін, және әлемнің қалған бөлігіне «жете» алу үшін жылдам әрекет етуге тура келгенін айтты. Дуглас 1993 жылы жарық көрген «Аяқталмаған іс» атты кітабында жылдамдық радикалды экономикалық өзгерістерге жетудің маңызды стратегиясы екенін мәлімдеді: «Мақсаттарыңызды нақты анықтаңыз және оларға кванттық секірістер арқылы жылжуға тырысыңыз, әйтпесе мүдделі топтар сізді жұмылдырып, төмен тартуға уақыт алады». Саяси комментатор Брюс Джессон Дугластың екінші мүмкіндік болмаған жағдайда бір парламенттік мерзім ішінде толық экономикалық революцияға қол жеткізу үшін жылдам әрекет еткенін айтты. Реформалардың мәні – соңғы 90 жыл бойы қалыптасқан Австралазиялық мемлекеттік даму ортодоксальдығын жою және оны Милтон Фридман мен Чикаго мектебінің монетаристтік саясатына негізделген ағылшын-американдық неоклассикалық модельмен алмастыру болды. Өтемақы ретінде, бұрын қолданылып келген өзгермелі сату салығы бастапқыда 10% құраған тауарлар мен қызметтерге бірыңғай салықпен алмастырылды.

In 1984, Roger Douglas was made Minister of Finance, with two associate ministers of finance, David Caygill and Richard Prebble. They became known as the "Treasury Troika" or the "Troika", and became the most powerful group in Cabinet. Douglas was the strategist, Prebble the tactician, while Caygill mastered the details. With Caygill the "nice cop" and Prebble the "nasty cop", Douglas could sometimes appear as steering a considered middle course. Later Trevor de Cleene was made undersecretary to Douglas, with special responsibility for Inland Revenue. The key element of Douglas's economic thinking was implemented after Labour won the 1984 election but before it was formally sworn into office. This was the 20 per cent devaluation of the New Zealand dollar. The announcement of the snap election immediately provoked selling of the dollar by dealers who anticipated that a change of government would lead to a substantial devaluation. The result was a currency crisis that became a matter of public knowledge two days after the general election. Muldoon refused to accept official advice that devaluation was the only way to stop the currency crisis and provoked a brief constitutional crisis when he initially refused to implement the incoming government’s instruction that he devalue. Both crises were soon settled when accepted that he had no choice but to devalue after Muldoon's National Party colleagues threatened to approach the Governor General to dismiss him. Although devaluation was a contentious issue in the Labour Party and was not part of Labour's election policy, the decisiveness with which the incoming government acted won it popular acclaim and enhanced Douglas's standing in the new cabinet. The reformers argued that the speed with which the reforms were made was due to the fact that New Zealand had not adjusted to Britain's abandonment of the empire, and had to move quickly to "catch up" with the rest of the world. Douglas claimed in his 1993 book Unfinished Business that speed was a key strategy for achieving radical economic change: "Define your objectives clearly, and move towards them in quantum leaps, otherwise the interest groups will have time to mobilise and drag you down". Political commentator Bruce Jesson argued that Douglas acted fast to achieve a complete economic revolution within one parliamentary term, in case he did not get a second chance. The reforms can be summarised as the dismantling of the Australasian orthodoxy of state development that had existed for the previous 90 years, and its replacement by the Anglo American neo classical model based on the monetarist policies of Milton Friedman and the Chicago School. To compensate, the variable sales taxes that had been in effect until then were replaced by a single Goods and Services Tax, initially set at 10%,

Жедел нәтижелер

Жаңа Зеландияның неолибералдық жаһандық экономикаға енуі бизнесті де, жұмыс күшін де жеке капиталдың реттелмеген тәжірибелеріне ұшыратты. Бұл он жылдыққа созылған маңызсыз (кейде теріс) өсуге алып келді, ал «экономикалық керемет» халықтың салыстырмалы түрде шағын бөлігі ғана сезінді. Елге шетел ақшасының келуіне ешқандай шектеу қойылмағандықтан, экономиканың басты назары өндірістік сектордан қаржы секторына ауысты. 1987 жылғы қазан айындағы қор нарығының күйреуінің салдары қаржы капиталының өнеркәсіптік капиталдан басып өтуімен күшейді. 1986 және 1987 жылдары жалақы келісімдері кезінде жұмыс берушілер күштірек ұстанымдар таныта бастады. Лок-ауттар жиі кездесті, ең ірісі Флетчер Челленджге тиесілі целлюлоза-қағаз комбинатында болды, бұл жұмыс тәжірибесінде өзгерістерге және кәсіподақтың ереуілге бармау міндеттемесіне әкелді. Келесі келісімдер кәсіподақтардан қосымша жеңілдіктер алды, оның ішінде инфляция деңгейінен төмен жалақы өсімі және нақты жалақының тиімді кемуі. Экономикадағы өнеркәсіптен қызмет көрсету саласына қарай құрылымдық өзгерістер болды, сонымен қатар транс-Тасман сауда желілерінің пайда болуы және қонақжайлылық индустриясының дамуы жаңа «кафе мәдениетіне» жол ашты, одан ең әулетті жаңа зеландиялықтар ләззат алды. Кейбір сарапшылар Рогерномика халықтың қалған бөлігі үшін оның жақтастары уәделеген жоғары тұрмыс деңгейін қамтамасыз ете алмады деп санайды. 15 жыл ішінде Жаңа Зеландияның экономикасы мен әлеуметтік капиталы күрделі проблемаларға тап болды: азық-түлік банкілерінің саны күрт өсіп, 1994 жылы шамамен 365-ке жетті; 1989 мен 1992 жылдар аралығында кедейлікте өмір сүретін жаңа зеландиялықтардың саны кем дегенде 35%-ға өсті, ал балалардың кедейлігі 1982 жылы 14%-дан 1994 жылы 29%-ға дейін екі есеге артты. Төмен кірісті азаматтар 1984 жылғы тұрмыс деңгейіне 1996 жылға дейін қайта оралмады, ал ең төменгі 30%-ы 1980-ші жылдардағы өмірлік деңгейін жиырма жыл бойы қалпына келтіре алмады. Жаңа Зеландия халқының денсаулығы да ауыр зардап шекті, нәтижесінде жұмысшы және орта таптың денсаулық көрсеткіштері нашарлады. Сонымен қатар, эксперименттен күтілген экономикалық пайда көптеген жағдайларда іске аспады. 1985-1992 жылдар аралығында Жаңа Зеландия экономикасы 4,7%-ға өсті, ал дәл осы кезеңде Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің орташа өсімі 28,2%-ды құрады. 1984-1993 жылдар аралығында инфляцияның орташа жылдық деңгейі 9%-ды көрсетті, ал Жаңа Зеландияның кредиттік рейтингі екі рет төмендеді. 1986-1992 жылдар аралығында жұмыссыздық деңгейі 3,6%-дан 11%-ға дейін өсті. Дегенмен, Рогерномика Жаңа Зеландия экономикасына бірқатар оң әсер еткені де айтылады: 1980 жылы 17,15%-ға жеткен инфляция Дугластың қаржы министрі лауазымынан кеткеннен бері жыл сайын бір санды көрсетіп келеді; сондай-ақ табыс салығы мөлшерлемелері екі есеге төмендетілді. Рогерномиканың басқа да жақтастары көптеген статистикалар оның тұтыну тауарларын жақсартуын ескермейтінін, соның арқасында Жаңа Зеландия шетелден журналдар сатып алу үшін рұқсат алу қажет болмайтын, бағалары жоғары және таңдауы шектеулі елден, басқа дамыған елдердегідей тұтыну тауарларының кең ассортименті бар елге айналды деп мәлімдейді. Дуглас өзінің реформаларын келешектегі үкіметтердің өзгертпеуі олардың сапасын көрсетеді деп санайды.

New Zealand's leap into the neoliberalist global economy exposed both businesses and the wider workforce to the unregulated practices of private capital – this led to a decade of insignificant (and sometimes negative) growth with the "economic miracle" being experienced by only a relatively small proportion of the population. With no restrictions on overseas money coming into the country the focus in the economy shifted from the productive sector to finance. Finance capital outstripped industrial capital exacerbating the effects of the October 1987 stock market crash. During wage bargaining in 1986 and 1987, employers started to bargain harder. Lock outs were not uncommon; the most spectacular occurred at a pulp and paper mill owned by Fletcher Challenge and led to changes to work practices and a no strike commitment from the union. Later settlements drew further concessions from unions, including below inflation wage increases, and an effective real wage cut. There was a structural change in the economy from industry to services, which, along with the arrival of trans Tasman retail chains and an increasingly cosmopolitan hospitality industry, led to a new ‘café culture’ enjoyed by more affluent New Zealanders. Some argue that for the rest of the population, Rogernomics failed to deliver the higher standard of living promised by its advocates. Over 15 years, New Zealand's economy and social capital faced serious problems: the proliferation of food banks increased dramatically to an estimated 365 in 1994; the number of New Zealanders estimated to be living in poverty grew by at least 35% between 1989 and 1992 while child poverty doubled from 14% in 1982 to 29% in 1994. Those on low incomes failed to return to the 1984 standard of living until 1996; the lowest 30% did not recover their own 1980s living standards for twenty years. The health of the New Zealand population was also especially hard hit, leading to a significant deterioration in health standards among working and middle class people. In addition, many of the promised economic benefits of the experiment never materialised. Between 1985 and 1992, New Zealand's economy grew by 4.7% during the same period in which the average OECD nation grew by 28.2%. From 1984 to 1993 inflation averaged 9% per year and New Zealand's credit rating dropped twice. Between 1986 and 1992, the unemployment rate rose from 3.6% to 11%. Rogernomics, however, has been credited with a number of other positive impacts on the New Zealand economy: inflation, which had reached a high of 17.15% in 1980, has been in single digits every year since the end of Douglas' tenure as finance minister; and income tax rates were halved, Other supporters of Rogernomics have argued that many statistics don't take into account the improvements in consumer goods it brought, transforming New Zealand from a country where permits were needed to buy overseas magazines, and where prices were high and choice was limited, into a country with a range of consumer goods available similar to those enjoyed by other western democracies. Douglas himself has claimed that the unwillingness of subsequent governments to alter any of his reforms is a testament to their quality.

Мұра

Рут Ричардсонның саясаты, кейде «Рутаназия» деп аталады, Рожерномиканың жалғасы болды. Ричардсон 1990 жылдан 1993 жылға дейін Ұлттық партия үкіметінде қаржы министрі қызметін атқарды. «Барлық бюджеттердің анасы» аталған бюджеттен бастап, Ұлттық үкімет бұл саясатты шығындарды күрт қысқарту, еңбек нарығын либералдау және активтерді одан әрі сату арқылы кеңейтті. 1990 жылы Дэвид Ланге үкімет туралы былай деді: «Оның міндеті – өзінің азаматтарының әл-ауқатын қамтамасыз ету. Нарық жақсы жұмыс істеген жағдайда, оған еркіндік беру керек. Егер нарық айқын теңсіздікке немесе нашар экономикалық көрсеткіштерге әкелсе, үкімет араласуға тиіс». Рожерномикадан кейін Жаңа Зеландияның Еңбек партиясы көптеген жылдар бойы оппозицияда ішкі тартыстарға ұшырады, бастапқыда Майк Мур оппозиция жетекшісі (1990–1993) болды. Мурдан кейін Хелен Кларк келді, оның оппозиция жетекшісі ретіндегі алғашқы мерзімі оның басшылығына қарсы болғандардың әрекеттерімен қиындыққа тап болды. Кейіннен олардың кейбіреуі өздерінің саяси партияларын – ACT, Альянс және Біріккен (кейін Біріккен болашақ) құрды. Кларк бұл ішкі басшылық күрестерінен аман қалды және оның басшылығымен Еңбек партиясы Джим Болгер мен Дженни Шипли үкіметтерінің үшінші және соңғы мерзімінде тұрақтанды. Ұлыбританиядағы Тони Блэр сияқты, Кларк әлеуметтік оқшаулану мен кедейлік мәселелерін шешу үшін ұсынылған компромистік шешімді қабылдады, ашық экономика мен еркін сауданы қолдауды неолибералды саясаттың салдарымен күресуге баса назар аударумен үйлестірді. 1999–2008 жылдар аралығында Еңбек партиясы «Үшінші жолмен» жақындасты. 1993 жылы Роджер Дуглас 1996 жылғы аралас сайлау жүйесіне (MMP) қатысу үшін құрған ACT партиясы Рожерномиканың мұрагері болып табылады және еркін нарық саясатын ілгерілетуді жалғастыруда. 1990 жылдардағы Жаңа Зеландияда радикалды экономикалық саясатты жақтағандарды қарсыластары жиі «рогергномалар» деп атады, олардың көзқарастарын Дугласқа және «Цюрих гномдары» деп сипатталған халықаралық банкирлердің зиянды ықпалына байланыстырды. 2015 жылғы Қаржы министрлігінің есебінде Жаңа Зеландиядағы теңсіздік 1980 және 1990 жылдары артқан, бірақ соңғы 20 жылда тұрақталды деп көрсетілген. Алайда, 2015 жылғы басқа мақалада Жаңа Зеландияның теңсіздік деңгейінің өсу қарқыны Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдері арасында ең жоғары болғаны және Жаңа Зеландиядағы теңсіздік бұрын ЭЫДҰ стандарттары бойынша төмен болғаны хабарланды.

The policies of Ruth Richardson, sometimes called "Ruthanasia", were a continuation of Rogernomics. Richardson served as Finance Minister in the National Party government from 1990 to 1993. Beginning with the Mother of all Budgets, the National Government expanded these policies by drastically cutting spending, deregulating labour markets, and further asset sales. In 1990 David Lange said of the Government: "It is there to be the securer of its citizen[s'] welfare. Where the market works well, it should be given its head. Where the market results in manifest inequity, or poor economic performance, the Government must get involved." After Rogernomics, the New Zealand Labour Party was paralysed by infighting for much of their time in opposition, initially led by Mike Moore as leader of the Opposition (1990–1993). Moore was then followed by Helen Clark, whose first term as leader of the Opposition was undermined by those who opposed her leadership. Some later left to form their own political parties ACT, the Alliance, and United (later United Future). Clark for her part survived these internal leadership scuffles and Labour stabilised under her leadership during the third and final term of the Jim Bolger and Jenny Shipley ministries. Much like Tony Blair in the United Kingdom, Clark assumed a compromise solution to social exclusion and poverty, combining advocacy of the open economy and of free trade with greater emphasis on fighting the consequences of neoliberal policies. Labour became loosely aligned with the Third Way between 1999 and 2008. The ACT Party, co founded by Roger Douglas in 1993 to participate in the 1996 MMP election, is the heir to Rogernomics and continues to advance free market policies. In 1990s New Zealand, advocates of radical economic policies were often branded as "rogergnomes" by their opponents, linking their views to Douglas's and to the supposed baleful influence of international bankers, characterised as the "Gnomes of Zurich". A 2015 Treasury report said that inequality in New Zealand increased in the 1980s and 1990s but has been stable for the last 20 years. However, another 2015 article reported that New Zealand's rate of rise of inequality had been the highest in the OECD, and that New Zealand's inequality had previously been low by OECD standards.