Кіріспе
1860 жылы наурыз айында Джон Уильям Паркер редакциялаған "Эсселер мен шолулар" (англ. Essays and Reviews) атты христиандық туралы жеті очерк жинағы жарық көрді. Онда неміс сыншыларының Киелі кітапты зерттеулері, христиандыққа дәлелдер, Англиядағы діни ой-пікір және "Жаратылыс кітабының" космологиясы сияқты тақырыптар қамтылған. "Эсселер мен шолулар" 19 ғасырда кең таралған кітап атауы болды: осы сияқты көптеген кітаптар бар, бірақ ешқайсысы осы кітаптай үлкен әсер етпеді.
Essays and Reviews, edited by John William Parker, published in March 1860, is a broad church volume of seven essays on Christianity. The topics covered the biblical research of the German critics, the evidence for Christianity, religious thought in England, and the cosmology of Genesis. Essays and Reviews was a popular book title in the 19th century: there are many similar books available, but none made the same impact.
Өмірбаян
Әр эссе Англия шіркеуінің алты дін қызметкері және бір мирянинмен жеке жазылған. Жалпы редакциялық саясат болған жоқ, әр автор өз тақырыбын өзі таңдады. Алты дін қызметкері жазған эсселердің авторлары: кейіннен Кентербери архиепискобы болған Фредерик Темпл; бұрын Кембриджде оқытушы болған, кейіннен профессор және Лампетердегі Сент-Дэвид университетінің колледжінің проректоры болған Роуленд Уильямс; Оксфордта дін қызметкері және геометрия профессоры Баден Пауэлл; Оксфордтағы Сент-Джон колледжінің мүшесі Генри Бристоу Уилсон; Оксфордтағы Линкольн колледжінің оқытушысы Марк Паттисон; және кейіннен Баллиол колледжінің магистрі болған, Оксфорд университетінің грек тілінен профессоры Бенджамин Джоуетт. Мирянин – бұрын Кембридждегі Сент-Катарина колледжінің мүшесі, египтолог, адвокат және кейін Қытай мен Жапония бойынша британдық Жоғарғы соттың судьясының көмекшісі болған Чарльз Уиклиф Гудвин.
"Киелі жазбаларды түсіндіру"
"Қасиетті кітапты түсіндіру туралы" эссесі Бенджамин Джоуетт жазған. Оған үлес қосу ұсынылғанда, Джоуетт дәстүршілдерге қарсы тұру мүмкіндігін көріп, қуанды. Ол рационалист болды және Киелі кітапты классикалық мәтіндерді зерттейтін ғалымдар сияқты қарау керек деп талап етті. Джоуетт прогрессивті аянды қолдады, онда кейінгі кітаптар Иса Мәсіхтің Іңжілдерде көрінісі арқылы Құдайдың толық аянына жақындау деп есептелді. Хабарламалар мен Жаңа өсиеттің басқа жазбалары бұрынғыға қарағанда кейінірек жазылған. Джоуетттің эссесі мен басқа жазбаларында аянның үздіксіз жалғасып жатқаны және әр буынмен кездескен сайын Қасиетті кітапты қайта түсіндіруге болатындығы туралы пікірлері дәстүршіл қарсыластарының шабуылына ұшырады. Джоуетт өзінің сенімдеріне қатысты адалдығы үшін жала жапқандарға ренжіді, бірақ Оксфордтағы Крайст-Черчтегі өте төмен жалақыдан басқа ешқандай жаза алмады. Дегенмен, 1863 жылы Джоуетт Англия шіркеуінің доктриналарына қайшы келетін ілімдерді оқығандығы үшін вице-канцлердің сотына шақырылды, бірақ іс ақыры тоқтатылды.
Қабылдау
Академиялық теологиялық шеңберлерден тыс жерде көбіне танылмаған «Эсселер» екі жылдың ішінде 22 000 дана сатылды, бұл «Тектес» кітабының алғашқы жиырма жылында сатылған көлемінен асып түсті. Ол бес жыл бойы күшейе түскен қарама-қарсы пікір-таластарды тудырды, кітаптар мен памфлеттер аталған мәселелерді қызу пікірге салды. Фредерик Харрисонның 1860 жылғы қазан айында «Вестминстер шолуында» жариялаған рецензиясы кітапқа шабуылды күшейтуге күтпеген әсер етті. Харрисон бұл эсселерді діни де, рационалды да емес деп есептеді, бұл эсселерді рационалды дінді жақтайтын жеті автор үшін қос соққы болды. 1861 жылдың қаңтарында «Quarterly Review» журналында анонимді рецензия жарияланды. Кейіннен оның авторы Оксфорд епискобы Самуил Уилберфорс екені белгілі болды. «Quarterly Review» журналынан кейін «Таймс» газетіне Кантерберий архиепискобы мен 25 епископтың бірлескен хаты жарияланды, онда теологтарды шіркеу сотымен қорқытуға әрекет жасалды. Дарвин «Епископтар кеңесі – шайтанның гүл бағы» деген мақал келтіріп, басқалармен бірге, соның ішінде көрнекті геолог Чарльз Лайеллмен және математик, королівтік баспагер Уильям Споттисвудпен бірге «Діни ұстанымдарды берік және кең негізге орнатуға» тырысқан «Эсселер мен шолуларды» қолдаған қарсы хатқа қол қойды. Бұл тақырыпта Льюис Кэрролл былай деп жазды: «Е = Эсселер, ал R = Шолулар: онда (E + R) локусы көп сызықты координаттарға қатысты бет (яғни ұзындығы және ені бар, бірақ тереңдігі жоқ) болып табылады».
Салдары
Эволюцияны қолдаған ғалымдар мен унитариандықтар либералды шіркеу өкілдерімен біріккеніне қарамастан, Уильямс пен Уилсон Арч сотында дінге қарсылық жасады деген айып тағылды. Олар Арч сотының деканы Стивен Лушингтонның кейбір айыптары бойынша кінәлі деп танылды, бірақ олар Сыртқы кеңестің сот комитетіне шағым жасады. Сот комитеті Кентербери архиепискобы, Йорк архиепискобы және Лондон епискобы қатысқан, діни істермен айналыспайтын судьялардан құралды. 1864 жылы сот комитеті бұрынғы үкімді жоққа шығарды, бірақ Кентербери мен Йорк архиепископтары оның бір бөлігімен келіспеді (ал Лондон епискобы шешімді қолдады). Осы оқиға туралы "Сыртқы кеңес тозақтың өзін ақы төлеп жойды" деген пікір айтылды. Бір жүз отыз жеті мың мирян Кентербери мен Йорк архиепископтарына комитетке қарсы дауыс бергені үшін алғыс білдіріп хат жазды, ал Оксфордта Киелі кітаптың құдіретті күші мен мәңгілік азаптарды қолдайтын декларация жасалып, 24 800 дін қызметкеріне таратылды, оған он бір мың адам қол қойды. Уилберфорс Кентербери жиналысына барып, маусым айында "Мақалалар мен шолуларға" қатысты "синодтық айыптау" алды. Бүгінде бұл мақалалардың тақырыптары мен қорытындылары зиянсыз көрінуі мүмкін, бірақ сол кезде олар қарсыластарынан дінге қарсылық жасайтын, ал авторлары "Христосқа қарсы жетілік" деп аталды.