Кіріспе
Экономист (1915–2002)
Питер Томас Бауэр, Барон Бауэр, FBA (6 қараша 1915 – 2 мамыр 2002) – венгрлік туған британдық даму экономисі. Бауэр ең көп дамушы елдерге көмектесудің ең тиімді жолы мемлекеттік басқарумен жоспарланған даму және сыртқы көмекпен қолдау деген кең тараған пікірге қарсы шығуымен танымал.
Өмір
Бауэр 1915 жылы Австрия-Мажарстанның Будапешт қаласында Петер Тамас Бауэр болып дүниеге келген. Оның отбасы еврейлерден еді. 1934 жылы Англияға аттанбас бұрын Будапештте заңды оқыды. Ол Кембридж университетінің Гонвилл және Каиус колледжінде экономиканы оқып, 1937 жылы бітірді. Жеке секторда, алыс Шығыста бизнес жүргізетін лондондық «Гатри және компания» сауда фирмасында қысқа мерзім жұмыс істегеннен кейін, Бауэр өмірінің көп бөлігін Лондон экономика мектебінде өткізді. 1960 жылы ол мұнда оқытушылық қызметін бастап, 1983 жылы экономика ғылымының құрметті профессоры болып зейнетке шықты. Досы және жанкүйері премьер-министр Маргарет Тэтчердің қолдауымен 1983 жылдың 15 ақпанында Кембридж қаласындағы Маркет-Уордта Бауэр бароны атағын алды. Лорд Бауэр Британ академиясының мүшесі және оның досы Фридрих Хайек құрған Монт-Пелерин қоғамының мүшесі болды. 1978 жылы Бауэр экономика ғылымына қосқан үлесі үшін Франсиско Маррокин университетінің құрметті докторлық дәрежесін алды. 2002 жылы ол «Азаттықты дамыту» үшін Фридман сыйлығын жеңіп алды. Сыйлықтың бір бөлігі ретінде Като институты оның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі халықаралық экономикалық ортада барлыққа қарсы болған көзқарасты қолдаған батылдығын атап өтті. Бауэр Лондонның «Дейли телеграф» газетіне: «Мен шынайы түрде құрметтімін. Мен Като институтын және Милтон Фридманды ұзақ жылдардан бері бағалаймын, және екеуінен де алған марапаттан артық ештеңе жоқ» деді. Ол 2002 жылдың 2 мамырында дүние салды.
Экономикаға қосқан үлесі
Бауэрдің барлық еңбектері даму экономикасы, халықаралық даму және сыртқы көмек саласына қатысты. Бауэр басқа даму сарапшыларын орталық жоспарлау, сыртқы көмек, бағаларды реттеу және протекционизм кедейлікті жоюдың орнына оны күшейтетініне, ал мемлекеттік араласудың артуы экономикалық өмірді саясаттандырып, жеке адамның бостандығын шектейтініне көндіруге тырысты. Бауэр экономикалық дамудың қозғаушы күштері туралы ой-пікірлерге әсер етті. Мысалы, 1997 жылғы Дүниежүзілік банктың Дүниежүзілік даму есебі Бауэр жылдар бойы қорғап келген тұжырымды бейнеледі, яғни "жақсы кеңесшілер мен техникалық сарапшылар жақсы саясатты әзірлейді, ал жақсы үкіметтер оны қоғамның игілігі үшін іске асырады" деген көзқарас ескіргенін мәлімдеді: осы көзқарасқа енгізілген институционалдық ұғымдар, бүгінде баршамыз мойындайтындай, тым қарапайым болды. Жеке инвесторлар мемлекеттік саясатқа немесе басшылардың тұрақтылығына сенімсіздікпен қарап, күшін жинады. Билік иелері өз қалауынша әрекет етті. Сыбайлас жемқорлық кеңінен таралды. Даму тоқтап, кедейлік жалғасты. Бауэр үшін дамудың мәні – жеке тұлғаның таңдау мүмкіндіктерін кеңейту, ал мемлекеттің рөлі – жеке адамдардың өз мақсаттары мен тілектерін іске асыруы үшін өмірді, бостандықты және мүлікті қорғау болды. Оның ұстанымы – шектеулі үкімет, емес орталық жоспарлау. Ол "Батыстың кінәсін мойындаушылар үшінші әлемді қамқорлыққа алып, оның экономикалық жағдайының өзінің басынан аяғына дейін Батыспен анықталатынын, өткендегі Батыстың қанаушылығы үшінші әлемнің артта қалуын түсіндіретінін және (олардың) экономикалық болашағы көбінесе Батыстың қайырымдылығына байланысты" дей келіп, оған қарсылық білдірді. Бауэр либертариандық дәстүрде өзін сезінді. Оның көптеген мақалалары мен кітаптарында, соның ішінде «Даму туралы наразылықта», даму экономикасының қалыптасқан көптеген сенімдерін жоққа шығарды. Ол кедейліктің өзін-өзі қайталайтыны туралы идеяны жоққа шығарды және орталық жоспарлау мен ірі мемлекеттік инвестициялар өсудің алғы шарты емес екенін көрсетті. Ол мүңкісіздердің болашаққа үнемдей алмайтынына, немесе жағдайларын жақсартуға ниеттері жоқ екеніне қатысты пікірлерді сынға алды. Ол «міндетті жинақтауға» қарсы болды, оны «арнайы салық салу» деп атады және қазіргі заманғы ұсыныс жағындағы экономистер сияқты, жоғары салықтардың экономикалық белсенділікке тигізетін зиянды әсерін атап өтті. Бауэр сондай-ақ «арнайы салық салу» арқылы қаржыландырылатын мемлекеттік инвестициялар «биліктің теңсіз бөлінуіне» әкелетінін көрді. Бауэрдің 1940 жылдардың соңында Малайяда (қазіргі Батыс Малайзия) және Батыс Африкада алған тәжірибесі шағын жер иелері мен саудагерлердің жеке күш-жігерінің маңыздылығына қатысты көзқарасына әсер етті. Бауэр бейресми сектордың маңыздылығын мойындады және халықаралық саудадан туындайтын «динамикалық пайданы» – яғни жаңа идеяларға, жаңа өндіріс әдістеріне, жаңа өнімдерге және жаңа адамдарға ұшырасудан туындайтын таза пайданы жақтады. Ол сауда кедергілері мен шектеулі иммиграциялық және демографиялық саясаттар елдерді осы пайдалардан айыратынын көрсетті. Бауэрдің пікірінше, мемлекеттен мемлекетке көмек даму үшін қажет емес, жеткіліксіз және тіпті оған кедергі келтіруі мүмкін. Бауэр көмектің қауіптілігі – ол үкімет билігін арттырады, сыбайлас жемқорлыққа әкеледі, ресурстарды дұрыс бөле алмайды және азаматтық қоғамды құлдыратады. Бауэр сонымен қатар Ральф Райконың тарихқа қатысты «уақытсыз тәсіл» деп атаған нәрсені жоққа шығарды. Адам осы қателікке оқиғаның алғышарттары мен оқиғаға дейін болған оқиғаларды ескермегенде тап болады. Райконың сөзімен айтқанда: «Экономикалық дамуға қатысты «уақытсыз тәсілді» қабылдамай, Бауэр Батыс әлемінде экономикалық өсу үшін қажетті көп ғасырларды және оның алғы шарты болған әртүрлі мәдени факторлардың өзара әрекеттесуін атап өтті».
the institutional assumptions implicit in this world view were, as we all realize today, too simplistic Governments embarked on fanciful schemes. Private investors, lacking confidence in public policies or in the steadfastness of leaders, held back. Powerful rulers acted arbitrarily. Corruption became endemic. Development faltered, and poverty endured. For Bauer, the essence of development was the expansion of individual choices, and the role of the state to protect life, liberty and property so that individuals can pursue their own goals and desires. Limited government, not central planning, was his mantra. He argued that "The exponents of Western guilt patronize the Third World by suggesting that its economic fortunes past, present, and prospective, are determined by the West; that past exploitation by the West explains Third World backwardness and that (their) economic future depends largely on Western donations." Bauer placed himself in the tradition of libertarians. In his many articles and books, including Dissent on Development, Bauer overturned many of the commonly held beliefs of development economics. He refuted the idea that poverty is self perpetuating and showed that central planning and large scale public investment are not preconditions for growth. He criticised the idea that the disadvantaged could not and would not save for the future, or that they had no motivation to improve their condition. He opposed "compulsory saving," which he preferred to call "special taxation," and, like modern supply side economists, stressed the detrimental effects of high taxes on economic activity. Bauer also saw that government directed investment funded by "special taxation" would increase "inequality in the distribution of power." Bauer's experiences in Malaya (now West Malaysia) in the late 1940s and in West Africa influenced his views on the importance of individual effort by small landowners and traders in moving from subsistence to a higher standard of living. Bauer recognised the importance of the informal sector and advocated the "dynamic gains" from international trade – that is, the net gains that result from exposure to new ideas, new methods of production, new products, and new people. He demonstrated that trade barriers, and restrictive immigration and population policies deprive countries of those gains. For Bauer, government to government aid was neither necessary nor sufficient for development, and may actually hinder it. The danger of aid, according to Bauer, is that it increases the power of government, leads to corruption, misallocates resources, and erodes civil society. Bauer also debunked what Ralph Raico has termed the "timeless approach" to history. A person commits this fallacy when he ignores the various events and preconditions which existed before and acted as prerequisites for the event or state of affairs being analysed. Quoting Raico: "Rejecting the 'timeless approach' to economic development, Bauer has accentuated the many centuries required for economic growth in the Western world, and the interplay of various cultural factors that were its precondition"