Кіріспе

1942 жылы Агата Кристидің романы

"Қозғалмалы саусақ" – британдық жазушы Агата Кристидің детективтік романы. Алғаш рет АҚШ-та 1942 жылдың шілдесінде «Дод, Мид және Компания» баспасы, ал Ұлыбританияда 1943 жылдың маусымында «Коллинз Криминал Клубы» баспасы жариялаған. АҚШ-тағы басылымның бағасы 2 доллар болған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Джерри мен Джоанна Бартон, Лондоннан келген аға-қарындас, Джерридің апатты қонудан алған жарақатынан айығудың соңғы кезеңінде Лимсток қаласының жанындағы Эмили Бартонға тиесілі үйге көшіп келеді. Көшіп келгеннен кейін және көршілерімен танысқаннан соң, олар анонимді хат алады, онда олардың бауыр емес, махаббаттас екені туралы жалған айыптама бар. Бартон аға-қарындастар қалада көптеген адамдар мұндай жалақор хаттар алғанын біледі. Хаттардағы айыптамалар жалған болғанымен, көптеген адамдар олардан ашуланып, жағдай одан да нашарлап кетсе дейді. Жергілікті заңгердің әйелі, миссис Симмингтон, күйеуі Ричардтың оның екінші ұлының әкесі емес екенін жазған хат алғаннан кейін қайтыс табады. Оның денесі хатпен, калий цианиді бар шынымен және "Мен одан әрі өмір сүре алмаймын" деп жазылған жыртылған қағаз сынығымен табылады. Тергеу миссис Симмингтонның өлімі өзіне-өзі қол жұмсау деп шешім шығарса да, полиция анонимді хаттың авторын іздей бастайды. Тергеуге көмектесу үшін Шотландиялық полициядан инспектор келеді. Ол хат жазушының Лимстоктың көрнекті азаматтарының арасындағы орта жастағы әйел екеніне келеді. Миссис Симмингтонның бұрынғы некеден туған қызы Меган Хантер, 20 жастағы, тартымсыз, сұрғылт келген қыз, анасы қайтыс болғаннан кейін бірнеше күнге Бартон аға-қарындастармен бірге тұрады. Бартон аға-қарындастардың үй шаруашылығын жүргізушісі Партридж, Симмингтонның қызметшісі Агнес шалып, кеңес сұрайды. Агнес жоспарланған кездесуге келмейді, тіпті Джерри кешке оны тексеруге келгенде Симмингтон үйінде де табылмайды. Келесі күні Меган оның денесін Симмингтон үйінің баспалдағы астындағы шкафта табады. Қылмыстық іс баяу ілгерілеп келеді, бірақ пастордың әйелі, миссис Дейн Калтроп, мисс Марплді тергеуге шақырады. Джерри оған оқиға туралы көптеген фактілерді айтады және Агнес неге өлтірілгені туралы ойларын бөліседі. Сонымен қатар, Симмингтон ұлдарының тәлімгері Элси Холландқа анонимді хат келеді. Полиция жергілікті дәрігер Оуэн Гриффиттің қарындасы Эйми Гриффиттің барлық бұрынғы хаттарда қолданылған бір машинада адресті теріп жатқанын көріп, оны хат жазғаны үшін тұтқындайды. Дәрігерге көру үшін Лондонға бара жатқан Джерри Меганды өзімен бірге алып, оны Джоаннаның киім тігушісіне толыққанды өзгеріске жібереді. Ол Меганға ғашық болғанын түсінеді. Олар Лимстокке оралғанда, Джерри Меганға үйленуге ұсыныс жасайды, бірақ ол бас тартады. Ол Мистер Симмингтоннан Меганды іздеуге рұқсат сұрайды. Мисс Марпл Джерриге Меганды бір күнге жалғыз қалдыруды кеңес береді, өйткені оның орындауға міндеті бар. Меган сол түні өгей әкесінен шантаж жасап, оның миссис Симмингтонды өлтіргенін дәлелдейтін дәлелдері бар екенін айтады. Мистер Симмингтон оған кінәсін мойындамай, бастапқы төлемді төлейді. Кейінірек сол түні Меганға ұйықтауға арналған дәрі бергеннен кейін, ол оның басын газды пешке салып өлтіруге тырысады. Джерри мен полиция оны күтіп отыр. Джерри Меганды құтқарады, ал Симмингтон кінәсін мойындайды. Полиция оны әйелі мен Агнес өлтіргені үшін ұстайды. Мисс Марпл адам табиғатын білгендіктен, хаттардың жергілікті әйел емес, бұрып жібергенін білгенін айтады, өйткені олардың ешқайсысында жергілікті тұрғындар әңгімелейтін нақты айыптамалар жоқ еді. Миссис Симмингтонның өлімінен тек бір адам пайда тапты: оның күйеуі. Ол әдемі Элси Холландқа ғашық. Әйеліне қастандық жасауды жоспарлап, ол хаттарды заңгерлік тәжірибесінен белгілі болған бұрынғы оқиғалардың үлгісі бойынша жазған. Полицияның оларды кім жазғаны туралы теориясы мүлдем дұрыс емес еді. Симмингтон жазбаған жалғыз хат - Элсиге арналған хат; Симмингтонды жылдар бойы жақсы көрген Эйми Гриффит оны жазды. Симмингтонның кінәсін дәлелдеу қиын болатынын білген Мисс Марпл оны әшкерелеу үшін Меганды оған қарсы шабуыл жасауға шақырды. Тергеудің сәтті аяқталуынан кейін Меган Джерриді жақсы көретінін түсінеді. Джерри оларға Мисс Бартонның үйін сатып алады. Оның қарындасы Джоанна Оуэн Гриффитке үйленеді және Лимсток қаласында қалады. Осы уақытта Эмили Бартон мен Эйми Гриффит бірге круизге шығады.

Кейіпкерлер

Джерри Бертон: апатта жарақат алған ұшқыш. Ауруханада ұзақ емделгеннен кейін, ол сауығудың соңғы кезеңін тыныш жерде өткізуді қалайды. Бай. Оқиғаны баяндайды. Джоанна Бертон: Джерридің әпкесі, жас және өте тартымды, ағасымен бірге Лондоннан Лимстокке келеді. Эмили Бартон: үлкен, әдепті әпкелер отбасының кіші қызы, қазір алпыс жаста. Оның "Кішкентай Фурз" деген үйі бар, оны Бертондарға жалға береді. Лимсток тұрғындарының көптегені сияқты, ол да анонимді хат алған, бірақ оны мойындағысы келмейді. Флоренс Элфорд: Бартон отбасының бұрынғы қызметшісі, қазір үйленген, Эмили Бартонды өзімен бірге тұруға шақырады, ал ол "Кішкентай Фурз" үйін Бертондарға жалға береді. Партридж: "Кішкентай Фурз" үйінің қызметшісі, Бертондарға қызмет етуге келіседі. Агнесті оқытқан. Беатрис Бейкер: "Кішкентай Фурз" үйіндегі қызметші, анонимді хат алғаннан кейін жұмыстан кетеді. Бейкер ханым: Беатристің анасы, Беатристің жас жігіті Беатрис басқа біреумен жүр деген айыптама бар хат алғанда Джерриден көмек сұрайды, бірақ бұл жалған. Инспектор Грейвс: Скотланд-Ярдтан келген детектив. Суперинтендант Нэш: округтік детектив-суперинтендант. Ричард Симмингтон: Лимсток қаласының адвокаты, Монаның екінші күйеуі, екі ұлының әкесі және Меган Хантердің әкесі. Мона Симмингтон ханым: Меган Хантердің және Ричард Симмингтонның екі ұлының анасы. Ол – алғашқы құрбан, бірақ оның өлімін өзіне-өзі қол жұмған деп көрсетіп, полицияны ұзақ уақытқа адастырады. Меган Хантер: жиырма жастағы бойжеткен, интернаттан бір жылға үйде, ұяң, көбінесе ұялшақ, бірақ Джерри мен Джоанна Бертонмен бірге көңілді. Олардың назарында гүлдейді. Мисс Марплдің тапсырмасымен қауіпті тәуекелге барады, соның арқасында кісі өлтірушінің беті ашылады. Эльзи Холланд: Симмингтонның екі кішкентай ұлының әдемі күтімшісі. Джерри Бертон бастапқыда қызығушылық танытса да, оның дауысының сапасы оны кері қайтарады, бірақ Мистер Симмингтон оның сұлулығын ғана көреді. Доктор Оуэн Гриффит: Лимсток қаласының жергілікті дәрігері, Джоанна Бертонға ғашық болады. Айм Гриффит: Оуэннің қарындасы, ол Лимсток қаласында онымен бірге тұрады, қалалық өмірге белсенді қатысады және көп жылдар бойы Ричард Симмингтонға ғашық болған. Мисс Джейн Марпл: адам табиғатын жақсы білетін, Сент-Мэри Мид ауылының тұрғыны және миссис Дейн Калтроптың досы, ол одан тергеуге көмектесуді сұрайды. Агнес Водделл: Симмингтон үйінің қонақүй қызметшісі, екінші құрбан. Роза: Симмингтон отбасының аспазы, көп сөйлейді және драматизмге бейім. Гинч ханым: Симмингтонның хатшысы, анонимді хат алғаннан кейін жұмысынан кетеді. Джерри Бертон оның хатты алудан ләззат алғанын байқайды. Қадірлі Кэлеб Дэн Калтроп: жергілікті пастор, ғылыми стильде сөйлейді, латын тілінде цитата келтіреді, бірақ оны ешкім түсінбейді. Мот Дэн Калтроп: пастордың әйелі, жағдайды қадағалайды. Қаланың жағдайы нашарлағанда, кісі өлтірулер мен анонимді хаттардың салдарынан ол досы Мисс Марплден көмек сұрайды. Мистер Пай: Лимсток тұрғыны, анонимді хаттардың тудырған жанжалдан ләззат алады. Ол антиквариаттарды жинайды және көршілері оны әйелдей сезімтал деп сипаттайды. Полковник Апплтон: Лимстоктан шамамен 7 миль қашықтықтағы Комбикре ауылының тұрғыны. Ол Джоанна Бертонға қызығады және әдемі Эльзи Холландқа таңғалады. Клеат ханым: Лимсток тұрғыны, жергілікті колдовствомен айналысады деп есептеледі. Бастапқыда қала тұрғындары оны анонимді хаттардың авторы деп ойлайды, бірақ ол кінәлі емес.

Әдеби мәні және қабылдануы

Морис Уилсон Дишер 1943 жылғы 19 маусымдағы «Таймс» газетінің әдеби қосымшасында негізінен оң пікір білдірді, «Көшпенді саусақтың жұмбағы сарапшыларға лайықты, күмән жоқ» деп бастады және «Автор өте жомарт түрде меңзеулер береді. Кез келген адам оның құпиясын жарты көзбен оқи алады, егер қалған бір жартысы кедергі келтірмесе. Детективтік әңгімелерде өзін-өзі бақыттандыру жиі кездеседі». Бірақ кейбір ескертулер де айтылды: «Автор жұмбақтың шешуіне сонша күш жұмсағандықтан, оның әңгімесінің екінші жағына көңіл бөлмегені үшін кінәлауға болмайды. Джерри Бертон, оқиғаны баяндаушы, сенімдірек болса, бұл оқиға одан да қызықтырақ болар еді. Ол - апатқа ұшырап, екі таяқпен жүретін ұшқыш. Оның тез арада қалпына келуі жақсы, бірақ неге, бірден екі қабаттан төмен түсіп, қызды теміржол вагонына күшпен сүйреп әкелген соң, машина жүргізудің қиын екеніне шағымданады? Ал ол дене бітімі жағынан патша Гаманың ұлдарындай еркек болса, неге «шай қытайлық және дәмді, сэндвичтер, жұқа нан мен май, және түрлі кішкентай торттар бар» деген стильде ойлайды? Сонымен қатар, жас бойжеткеннің бір күнде әдемі сұлуға айналуы да шындыққа сәйкес келмейді». Морис Ричардсон «The Observer» газетінде былай деп жазды: «Таңғы астан кейін мұңсыздық атмосферасы; ешкімнің өзінен-өзі ерекшеленбейтін ауылдағы шарап тойлары; сырттан қарағанда тартымды, бірақ іштей жасырын қыздар; әрине, ақылсыз бойжеткендер; және адал заңгерлер. Агата Кристи тағы да дельфиниумдердің қақпағын ашып, пастельді пуфтың үстінен қызыл жіптер тоқып жатыр». Ол былай деп қорытындылады: «Сіздер, мүмкін, миссис Кристинің қос ойынды әшкерелейтін шығарсыздар, бірақ бұл сіздердің ләззатыңызды арттырады». «Торонто Дэйли Стар» газетінің 1942 жылғы 7 қарашадағы анонимді рецензенты былай деді: «Көшпенді саусақтың» мұқабасында бірден бір күдіктіге нұсқау көрсетіп тұрған саусақтың суреті бейнеленген, және осылайша оқырман құпия оқиғаның тарауынан тарауға қарай ілеседі. Бұл [Кристидің] әйгілі француз детективі Геркуле Пуаро туралы әңгіме емес, оның орнына Мисс Марпл – көп нәрсе жасамайтын, бірақ кісі өлтірушінің соңғы ашылуына жағдай жасайтын кішкентай қарт әйел детектив». Жазушы және сыншы Роберт Барнард «Mayhem Parva-дағы улы қалам, сөзсіз, кісі өлтіруге алып келеді. Жақсы және әртүрлі актерлік құрам, әзіл-қалжың, және әдеттегіден гөрі романтикалық қызығушылық – иттің аққуға айналуы. Кристи сирек жағдайда аз көлемдегі мазмұн береді, бірақ ол үшін жаман емес». «Entertainment Weekly» журналының 2014 жылғы желтоқсан – 2015 жылғы қаңтардағы «Бинги!» мақаласында жазушылар «Көшпенді саусақты» «Тоғыз Ұлы Кристи романдары» тізімінен Кристидің сүйікті романы ретінде таңдады.

Теледидар

"Көшіп тұрған саусақ" алғаш рет BBC телеарнасымен "Мисс Марпл" сериалында Джоан Хиксонның қатысуымен екі бөлімде бейімделді. Ол 1985 жылдың 21 және 22 ақпанында алғаш рет көрсетілді. Адаптация, атауларды өзгертуден басқа, романға көбінесе адал: Лимсток ауылы Лимстонға, Мона мен Ричард Симмингтон Анджела мен Эдвард Симмингтонға, ал олардың ұлдары Колин мен Брайан Роберт пен Джеймиге айналды. Эйми Гриффит Эрил Гриффитке айналды және оның мінезі әлдеқайда жұмсақ болды, Агнес пен Беатрис кейіпкерлері біріктірілді және Мисс Марпл романнан ертерек оқиғаға енгізілді. Екінші телеадаптация Джеральдин МакЭванның "Агата Кристинің Марпл" телесериалындағы Мисс Марпл рөлінде Чилхемде, Кентте түсірілді. Ол 2006 жылдың 12 ақпанында алғаш рет көрсетілді. Бұл адаптация Джерридің мінезін өзгертеді. Оқиға романнан сәл кейінірек орын алады, бұл туралы эпизодтың шолуында айтылған: "Мисс Марпл, осы хаттардың қарым-қатынастар мен беделге тигізген трагикалық әсерін байқап, осы оқиғада іс жүзінде фондық рөлде, циникке толы, алкогольге тәуелді жас жігіт (Джеймс Д'Арси) осындай қайғының себебін анықтау үшін өзінің шаршаңқы күйінен шығып келе жатқанда мұқият бақылайды". Сондай-ақ, "оқиға Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін орын алады" делінген. Үшінші адаптация француз телесериалы "Агата Кристидің кішкентай қылмыстарының" бөлігі ретінде жасалды. Эпизод 2009 жылы көрсетілді. Төртінші адаптация 2018 жылғы "Мисс Ма, Немезис" телесериалының бөлігі ретінде Кореяда жасалды.

Радио

2001 жылдың мамыр айында BBC Radio 4 арнасында "Saturday Play" бағдарламасы кезінде Джун Уитфилдтің Мисс Марпл рөлінде ойнаған радиоқою көрсетілді.