Кіріспе
АҚШ-тың Ирак соғысының себептеріне қарсы пікірлер АҚШ-тың ішінде де, сыртында да көптеген ресми және халық арасында кеңінен таралған көздерден қатты сынға ұшырады. Осы дауды еске алмай, соғысқа жақтағандар да, қарсыластар да соғыс жүргізуді бірнеше бағыттан сынады. Ең маңыздысы, сыншылар АҚШ пен оның одақтастарын миссияға жеткілікті әскер жұмсамағаны, Иракты басып алғаннан кейінгі жағдайды тиісті деңгейде жоспарламағаны және кеңінен адам құқықтарын бұзуға рұқсат бергені үшін айыптады. Соғыс барысында сыншылар адам және қаржы шығындарының жоғары болуын да сынады. Кейбір ғалымдар АҚШ-тың сыртқы саясаты АҚШ-тың гегемониясын кеңейтуден бас тартқанша мұндай шығындардан қашу мүмкін емес деп санайды. Профессор Чип Питтс америкалық империяның бар екенін мәлімдейді, бірақ ол АҚШ азаматтары мен саясаткерлерінің жақсы қағидаларымен қайшы келеді деп санайды, және Ирак соғысында қолданылған әскери құралдармен неоколониализмді қабылдамау – императорлық билікпен бұзылған ішкі азаматтық бостандықтар мен адам құқықтарын қалпына келтірудің алғышарты болып табылады. Бұл, сонымен қатар, Таяу Шығыста және АҚШ-тың маңызды мүдделері бар басқа да аймақтарда бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайту үшін де маңызды. Қоғамдық адалдық орталығы президент Буш әкімшілігінің екі жыл ішінде Ирактың АҚШ-қа төндірген қауіп туралы 935 жалған мәлімдеме жасағанын хабарлады.
rationales against the Iraq War
The U. S. rationale for the Iraq War has faced heavy criticism from an array of popular and official sources both inside and outside the United States. Putting this controversy aside, both proponents and opponents of the invasion have also criticized the prosecution of the war effort along a number of lines. Most significantly, critics have assailed the U. S. and its allies for not devoting enough troops to the mission, not adequately planning for post invasion Iraq, and for permitting and perpetrating widespread human rights abuses. As the war has progressed, critics have also railed against the high human and financial costs. Some academics see such costs as inevitable until US foreign policy turns away from expanding US hegemony. Professor Chip Pitts asserts that an American empire exists, but argues that it is profoundly at odds with better instincts of US citizens and policymakers, and that rejecting neo colonialism by military means as employed in the Iraq War is a prerequisite to restoring domestic civil liberties and human rights that have been infringed upon by an imperial presidency – while crucial, as well, to promoting peace and stability in the Middle East and other places of vital US interest. The Center for Public Integrity alleges that President Bush's administration made a total of 935 false statements in a two year period about Iraq's alleged threat to the United States.
Мемлекеттік шығыстар
Британдық тергеу (Panorama, 9 маусым 2008) Иракта шамамен 23 миллиард доллар (£11.75 миллиард) жоғалған, ұрланған немесе тиісінше есепке алынбаған болуы мүмкін деп бағалайды. АҚШ Әділет министрлігі одан әрі тергеуді жүргізуге тыйым салатын бұйрықтар берді.
Халықаралық құқық
БҰҰ Жарғысының 2(4)-бабы күш қолдануға тыйым салады. Ерекше жағдайлар – Қауіпсіздік Кеңесінің VII тарау бойынша санкциясы, ол алынбаған, немесе басқа мемлекеттің қарулы шабуылына қарсы өзін-өзі қорғау (51-бап). АҚШ үкіметі Ирактың АҚШ-қа және оның одақтастарына қарулы шабуыл жасағанын мәлімдеді, бұл 1993 жылы АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Бушқа жасалған қастандық әрекетімен, сондай-ақ 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейінгі атысты тоқтату келісімінен соң Солтүстік және Оңтүстік Ирак үстіндегі «ұшуға тыйым салынған аймақтарды» бақылауды жүзеге асырған одақтас ұшақтарға жасалған оқ жаудыру арқылы дәлелденді. БҰҰ Жарғысының 51-бабына сәйкес, АҚШ БҰҰ санкциясы болмаса да өзін-өзі қорғау құқығын сақтап қалды. Осыған байланысты 1993 жылғы маусымда Иракты бомбалау (бұрынғы президент Бушқа жасалған қастандық әрекетіне жауап ретінде) және 1996 жылы Солтүстік және Оңтүстік Ирактың «ұшуға тыйым салынған аймақтарында» патрульдеуші американдық ұшақтарға шабуыл жасау, сондай-ақ Ирактың Курдистан аймағындағы Эрбиль қаласына қарсы ірі шабуыл жасау (БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 688-қарарының бұзылуы, онда Ирактың этникалық азшылықтарына қарсы қуғын-сүргінге тыйым салынған) осының куәсі. 2004 жылдың 16 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы Кофи Аннан бұл шабуыл туралы: «Бұл БҰҰ Жарғысына сәйкес келмейді деп мәлімдедім. Біздің көзқарасымыздан, Жарғы тұрғысынан қарағанда, бұл заңсыз болды» деді. Бұған қоса, шабуылдан бұрын Ұлыбританияның сол кездегі Бас прокуроры Лорд Голдсмит соғыстың бірнеше себептермен, соның ішінде Қауіпсіздік Кеңесінің қарары болмауына байланысты заңсыз болады деп кеңес берген. Бірақ шабуыл сөзсіз жүзеге асырылатыны белгілі болғаннан кейін ол өз пікірін өзгертті. Соғысты қолдаған белгілі тұлғалар да оның заңсыз екенін мойындады. Пентагонның ықпалды мүшесі Ричард Перл: «Халықаралық құқық бізден Саддам Хусейнді жалғыз қалдыруды талап етер еді» деді. 1441-қарар қабылданған күні АҚШ-тың БҰҰ-дағы елшісі Джон Негропонте Қауіпсіздік Кеңесіне күш қолдануға қатысты «жасырын шарттардың» жоқ екенін және Ирактың «қайтадан бұзушылығы» жағдайында 1441-қарар «мәселені Кеңеске қайтаруды талап ететінін» (қарардың 12-тармағына сәйкес) жеткізді. Алайда ол былай деп қосты: «Егер Қауіпсіздік Кеңесі Ирактың келесі бұзушылықтарына тиісті жауап бермесе, бұл қарар кез келген мүше мемлекетке Ирактан туындаған қауіпке қарсы өзін қорғауға немесе БҰҰ-ның тиісті қарарларын орындауға және әлемдік бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауға әрекет етуге кедері келтірмейді».
Әскерлер саны
Иракқа алғашқы шабуылға жұмылдырылатын әскер саны соғысқа дейін, әсіресе АҚШ әскери қызметшілері арасында қызу талқылау тудырды. 1999 жылы АҚШ Орталық қолбасшылығының сол кездегі басшысы, теңіз жаяуы әскерінің генералы Энтони Зинни (зейнеткер), Саддам Хусейнді құлатуға бағытталған шабуылды бағалау мақсатында "Desert Crossing" деп аталатын әскери оқу-жаттығуларын ұйымдастырды. Оның жоспары, кейін шабуылдан кейін болатын зорлық-зомбылық пен тұрақсыздықтарды болжады және 400 000 әскерді қажет етті. "Desert Crossing" сценарийлерімен үйлесімді, АҚШ армиясының Иракқа шабуыл жасау жоспары 500 000-ға дейін әскер санын қарастырды, бірақ Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд бұл жоспарды "ескі ойлаудың нәтижесі және әскерилердегі барлық кемшіліктердің көрінісі" деп мәлімдеді және шамамен 130 000 адамнан тұратын шабуылдық күштерді, сондай-ақ 45 000 британдық әскермен және бірнеше басқа елдерден келген күштермен толықтыруға шешім қабылдады. Аз күшпен шабуыл жасау жоспарына сол кездегі Армия Бас штабының бастығы, генерал Эрик Шинсеки, 2003 жылдың 25 ақпанында Сенаттың Қарулы Күштер Комитетінің отырысында, шабуылдық күштердің "бірнеше жүз мың сарбаздан" тұратынын айтты. 2006 жылдың 15 қарашасында осы комитеттің тағы бір отырысында, сол кездегі АҚШ Орталық қолбасшылығының басшысы, генерал Джон Абизаид, "Генерал Шинсекинің халықаралық күштердің, АҚШ күштерінің және Ирак күштерінің үлкен үлесі негізгі әскери операциялардан кейін дереу қолжетімді болуы керек дегені дұрыс еді" деп растады.
Шабуылдан кейінгі жоспарлар
Әскерлер саны туралы сұрақтар қоюмен қатар, Ирак соғысын сынағандар АҚШ-тың басып алудан кейінгі кезеңді жоспарлауы “өте нашар” болғанын айтты. Әсіресе, сыншылар АҚШ басып алудан кейін бірден басталған кең ауқымды тонаушылық пен зорлық-зомбылыққа дайын болмағанын мәлімдеді. Басып алудан кейін көп ұзамай, соғыстың негізгі ұйымдастырушысы, АҚШ қорғаныс министрінің орынбасары Пол Вулфовиц, АҚШ көтеріліс мәселесіне қатысты дұрыс болжамдар жасамағанын мойындады. Соғысқа дейінгі оккупация туралы көзқарастар тым оптимистік болды, вице-президент Чейни “Meet the Press” бағдарламасында АҚШ әскерлері “азат етушілер ретінде қарсы алынады” деді. Кейінгі есептерде, Юсуфиядағы Қақаа оқ-дәрі зауытына бақылауды жүзеге асырмау сияқты қателіктердің салдарынан көп мөлшерде оқ-дәрі әл-Қаиданың қолына өткені анықталды. АҚШ-тың Иракты қайта құру жоспарлары да қатты сынға ұшырады. 2006 жылғы ақпан айындағы есепте Иракты қайта құру жөніндегі арнайы инспектор Стюарт В. Боуэн былай деп жазды: “АҚШ жүргізген тұрақтандыру және қайта құру операцияларына дейін және олар кезінде Ирактағы адам капиталын басқару үшін жеткілікті жүйелі жоспарлау болған жоқ”. Сыншылар әсіресе Пентагонды, басып алудан кейінгі кезеңге дайындықпен айналысқан ведомствоны, АҚШ Мемлекеттік департаменті басып алуға бір жыл бұрын дайындаған 5 миллион долларлық “Ирактың болашағы” жобасын назарға алмағаны үшін айыптады. 2013 жылғы есепте Браун университетінің Уотсон институты, Рейтер агенттігіне берген Дэниел Троттаның сөзін келтіре отырып, “212 миллиард долларлық қайта құру жұмысы көбінесе сәтсіз аяқталды, өйткені ақшаның көп бөлігі қауіпсіздікке жұмсалды немесе ысырапқа түсіп, жемқорлыққа ұшырады” деген қорытынды жасады.
Адамдық және қаржылық шығындар
Ирак соғысы салыстырмалы түрде қысқа шабуыл кезеңінен әлдеқайда ұзақ және қымбатқа созылатын оккупацияға қарай дамыған сайын, көптеген сыншылар соғыстың АҚШ сарбаздары мен ирактық азаматтар арасындағы өсіп келе жатқан қазаларға тұрарлық емес екенін айтты. Мысалы, АҚШ-тың "Бейбітшілік үшін Алтын жұлдыз отбасылары" ұйымы, соғысқа қарсы белсенді Синди Шихан және Иракта және басқа да соғыстарда қаза тапқан сарбаздардың басқа ата-аналары "АҚШ-та Иракты басып алудың/оккупациялаудың нағыз адамдық құны туралы хабардар ету арқылы" Ирак оккупациясын тоқтатуға ұмтылды. Адамдық құнның өсуімен қатар, жалпы қаржылық шығындар да бастапқыда Бұш әкімшілігі бағалаған 50 миллиард доллардан 400 миллиард доллардан асып, оның көп бөлігі АҚШ-тан, ал Ұлыбританиядан кем дегенде 4 миллиард фунт стерлингтен жұмсалды. Соғысқа кеткен шығын өскен сайын, көптеген АҚШ саясаткерлері, тіпті басып алуды қолдағандардың арасында да, оның салдары шығындарынан асып түседі және АҚШ әскерінің жайғастырылуына қауіп төндіреді деген пікірлер айтыла бастады. Мысалы, 2007 жылдың 29 наурызында Небраска штатының сенаторлары және ұзақ жылдар бойы бәсекелес болған Чак Хейгел (R-NE) және Бен Нельсон (D-NE) бірлескен мәлімдеме жасап, "қазір АҚШ әскерінің жаңадан туындаған дағдарысқа жауап бере алмайтынына 'қатты' қауіп бар" деді.
Терроризмге қарсы жаһандық соғысқа әсері
Шабуылға дейін 33 халықаралық қатынастар ғалымы "Нью-Йорк Таймс" газетінде толық беттік жарнама жариялап, басқа да мәселелермен қатар, Иракқа шабуыл жасау АҚШ-ты «Әл-Қаидаға» қарсы күрестен ығыстырып, Таяу Шығысты одан әрі тұрақсыздандырады деген пікір білдірді. Бұрынғы британ премьер-министрі Тони Блэрге шабуылға дейін «Батыс мүдделеріне ең үлкен террористік қауіп – «Әл-Қаида» және оған байланысты топтардан келеді, ал бұл қауіп Иракқа қарсы әскери әрекет арқылы күшейе түседі» деп ескертті. Халықаралық стратегиялық зерттеулер институты 2003 жылдың соңында соғыс «Әл-Қаиданың» қатарын көбейтті және мұсылмандар арасындағы радикалдық сезімдерді күшейте отырып, оның ықпалын арттырғанымен келісті. Он жыл өткен соң, Уотсон институтының баяндамасында «АҚШ соғыстан көп пайда көре алмады, ал Ирак ауыр зардаптарға ұшырады. Соғыс аймақтағы радикалды исламшылдарды қайта жандандырды, әйелдер құқықтарын керіге тартты және бұрыннан әлсіз болған денсаулық сақтау жүйесін одан әрі әлсіретті» деп қорытынды жасалды. 2004 жылдың қаңтар айында Армия соғыс колледжінің баяндамасында соғыс «Әл-Қаида» тарапынан туындаған қауіптен назарды аударып, ресурстарды бұрып жібергені айтылды. Армия соғыс колледжінің стратегиялық зерттеулер институтының қонақ зерттеу профессоры Джеффри Рекордтың баяндамасында «терроризмге қарсы соғыс» деп нақты айқындалмаған «соғыстың» ауқымын тарылту және «Әл-Қаида» қаупіне көбірек назар аудару қажеттігі туралы ұсыныс жасалды.
Исраилге әсері
2004 жылдың қазан айында Еврей телеграф агенттігі еврейлердің соғысқа қолдауының төмендегенін хабарлады, себебі Израилдағы жағдайға оның теріс әсер ететінінен қаушады, сондай-ақ жалпы пікір қақтығыстары күшейді.
Діни азшылықтарға әсері
Иракты басып алғаннан кейін Иракта толық тәртіпсіздік орнады, бұл тікелей басып алудың салдары болды. Бұл кейбір ислам экстремистеріне елде бекініп, өздері дінсіз деп санайтын діни азшылықтарға шабуыл жасауға жағдай жасады. Осы діни азшылықтардың ішінде халдейлер мен мандайлар бар.