Фиджи парламентінің спикері және бас басшысы

Кіріспе

Парламент спикері Рату Найкама Таваке Лалабалаву MBE (23 желтоқсан 1953 жылы туған) – фиджилік жоғары дәрежелі басшы және қазіргі парламент спикері. Ол бұрын оппозиция жетекшісі қызметін атқарған.

Туи Какао

1999 жылы Лалабалаву өзінің қайтыс болған әкесі Рату Гланвилл Лалабалавудан кейін Какаудровтың және Фиджи тайпаларының барлығына тиесілі үш конфедерацияның бірі – Товата конфедерациясының Тюи Какау, яғни ең басты басшысы атанды. 1993 жылы қайтыс болғанға дейін Тюи Какау лауазымын атқарған Фиджидің бұрынғы президенті Рату Сэр Пеная Ганилаудың ұлы Рату Эпели Ганилау оған сот арқылы қарсы шықты, бірақ 2001 жылы Жоғарғы Сот Лалабалавудың пайдасына шешім шығарды. Ол Рим-католик дініне кірді. Лалабалаву – Соделпа парламентінің депутаты доктор Рату Атонио Лалабалавудың әкесі.

Саяси мансап

Лалабалаву 1999 жылы Лау Тавеуни Ротума ашық сайлау округін өкілдік ету үшін сайланды. Ол биліктегі Сокуку ни Вакавулева ни Таукей (СВТ) партиясының үміткері ретінде, СВТ-ның жеңіс однына жеткен 8 үміткерінің бірі болды. Ол өзінің басты қарсыласы, христиан-демократиялық альянстың Рату Эпели Ганилауын 58 пайызға 32 пайызбен жеңді. Лалабалаву 2000 жылғы Фиджи төңкерісі кезінде Джордж Спейт тарапынан Фиджи істері министрі етіп тағайындалды. 2001 жылы демократияны қалпына келтіру мақсатында өткізілген сайлауларға дейін бірқатар маңызды саяси өзгерістер орын алды. Қазір консервативті альянстың жетекші мүшесі, ұлтшыл партия, оның құрамында Джордж Спейттің көптеген жақтастары мен байланысты адамдары бар, 2000 жылғы төңкерістің басты ұйымдастырушысы Лалабалаву Какаудров Шығыс Фиджилік қауымдық сайлау округінен (Фиджиде этникалық фиджиліктер үшін арналған 23 округтің бірі) жеңіс однына жетті. Кейіннен құрылған коалициялық үкіметте Лалабалаву Жер және минералды ресурстар министрі болып тағайындалды. Бұл тағайындауды кейіннен төңкеріс кезінде құлатылған бұрынғы президент Рату Сэр Камисесе Мараның қызы, сенатор Ади Коила Найлатикау қатаң сынады. Ол оны 2000 жылдың 29 шілдесінде Лабасадағы Суканаиву казармасындағы әскери бүлік кезінде Сиакакадағы Матайлакеба қамырфермасын (Рату Мараға тиесілі) өртеп жіберуге бұйрық берген деп айыптады. 2003 жылдың 6 сәуірінде Лалабалаву елдің конституциялық институттарын қайта қарау қажеттігін мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, саяси билік Фиджи басшыларына қайтарылуы керек. Ол, 1874 жылы аралдарды Ұлыбританияға бергендер басшылар болғандықтан, 1970 жылы тәуелсіздік алғанда оларға ең жоғары билік қайтарылуы керек еді деді. Бірінші қадам ретінде ол Сенатты таратуды ұсынды, оның функцияларын Басшылар кеңесі атқаруы мүмкін еді. Ол басшылардың билігін қалпына келтіру Фиджидегі нәсілдік кедергілерді жоюға көмектеседі деп ойлады, өйткені басшылар енді тек жергілікті халықтың ғана емес, барлық нәсілдердің басшылары болар еді. Оның ұсынысын сол кезде Басшылар кеңесінің төрағасы болған Рату Эпели Ганилау қабылдамады. Ол премьер-министр Лайсения Каррасе кабинетінде Жер және минералды ресурстар министрі болды, бірақ заңсыз жиынға қатысқандығы үшін айыпталып, төңкеріс кезінде жасаған әрекеттері үшін түрмеге қамалғаннан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Ол сегіз айлық жазасының 11 күнін ғана өтегеннен кейін міндетті бақылау ордерімен босатылды. Фиджи ауылының жаңалықтар қызметі 2006 жылғы 23 ақпанда кейбір басшылар Лалабалавуды 2006 жылғы президенттік сайлауда президент немесе вице-президент лауазымына ұсынуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Алайда, 8 наурызда Басшылар кеңесі жиналғанда, ол президенттікке және вице-президенттікке қарсылықсыз Рату Джозефа Илоило мен Рату Джони Мадраививиді қайта сайлады. 2006 жылғы 6-13 мамырда өткен парламенттік сайлаудан кейін ол Фиджи істері министрі, сондай-ақ Жер және провинциялық даму министрі болды. Ол 2006 жылғы Фиджи төңкерісі кезінде 2006 жылдың желтоқсанында биліктен алынды.

Lalabalavu was elected to represent the Lau Taveuni Rotuma Open Constituency in the House of Representatives in 1999 as a candidate of the ruling Soqosoqo ni Vakavulewa ni Taukei (SVT), one of only 8 SVT candidates to win seats. He defeated his chiefly rival, Ratu Epeli Ganilau of the Christian Democratic Alliance, by a margin of 58 percent to 32 percent. Lalabalavu was appointed Minister for Fijian Affairs by George Speight during the 2000 Fijian coup d'état. By the time the 2001 election was held to restore democracy, some major political realignments had taken place. Now a leading member of the Conservative Alliance, a nationalistic party which included many supporters and associates of George Speight, the chief instigator of the 2000 coup, Lalabalavu won the Cakaudrove East Fijian Communal Constituency), one of 23 reserved for ethnic Fijians in the House of Representatives. In the coalition government that was subsequently formed, Lalabalavu was appointed Minister of Lands and Mineral Resources. The appointment was later harshly criticized by Senator Adi Koila Nailatikau, daughter of former President Ratu Sir Kamisese Mara, who had been deposed in the coup. She accused him of having ordered the burning of the Matailakeba Cane Farm in Seaqaqa (owned by Ratu Mara) in the midst of an army mutiny at Sukanaivalu Barracks in Labasa on July 29, 2000. On 6 April 2003, it was reported that Lalabalavu had called for an overhaul of the country's constitutional institutions. Political authority, he said, should be returned to Fiji's chiefs. He said that as it was the chiefs who ceded the islands to the United Kingdom in 1874, paramount authority should have been returned to them when independence was granted in 1970. As a first step, he proposed the abolition of the Senate, the functions of which could be taken over by the Great Council of Chiefs, he said. He opined that restoring the authority of the chiefs would lead to a breaking down of Fiji's race barriers, as the chiefs would then be the leaders not only of the indigenous people, but of all races. His proposal was rejected by Ratu Epeli Ganilau, who was then the Chairman of the Great Council. He was the Minister for Lands and Minister for Mineral Resources in the Cabinet of Prime Minister Laisenia Qarase, but was forced to resign after being convicted of unlawful assembly and jailed for his actions during the coup. He was subsequently released under a compulsory supervision order, having served only 11 days of his eight month sentence. The Fiji Village news service reported on 23 February 2006 that some chiefs wished to nominate Lalabalavu for the office of President or Vice President at the 2006 presidential election. When Great Council of Chiefs met on 8 March, however, it reelected unopposed Ratu Josefa Iloilo and Ratu Joni Madraiwiwi as President and Vice President, respectively. Following the parliamentary election held on 6–13 May 2006, he became Minister for Fijian Affairs again, as well as Minister for Lands and Provincial Development. He was deposed in December 2006 by the 2006 Fijian coup d'état.

Төңкерістен кейінгі мансап

Лалабалаву 2014 жылғы сайлауда Социал-демократиялық либералдық партиясынан кандидат ретінде қатысып, 6668 дауыс жинады, бұл ең көп дауыс жинаған кандидаттардың арасында 6-шы орынды иеленді. Сайлаудан кейін ол Жер және минералдық ресурстар саласының көлеңке министрі болып тағайындалды. 2015 жылдың мамыр айында Лалабалаву сайлау округінде Парламент спикері доктор Жико Лувени туралы қарапайым емес пікірлер білдіргені үшін артықшылықтар комитетіне жолданды. Ол парламенттен екі жылға шеттетілді. 2015 жылдың 15 шілдесінде Рату Наикама спикер Жико Лувени мен Бас прокурор Айяз Сайед Хайюмға қарсы оның шеттетілуіне қатысты конституциялық шағымдануды бастады, оны Бас сот судьясы Энтони Гейтс қарады. Аталған іс 2015 жылдың қыркүйегінде сотта қарастырылды, бірақ шешім шығарылмас бұрын шеттетілу мерзімі аяқталды. 2015 жылдың маусым айында Лалабалаву SODELPA президенті болып сайланды. 2017 жылдың маусым айында ол қайта сайланды. Лалабалаву саясаттан шығуды жоспарлаған еді, бірақ шешімінен қайтып, 2018 жылғы сайлауда қайта сайлануға түсті, нәтижесінде 2165 дауыс жинап жеңіске жетті.