Кіріспе

Конституциялық теократия деген сөз тіркесі бір ғана дінге құқықтық және саяси жүйеде маңызды орталық рөл берілген, сайланған үкімет нысанын сипаттайды. Таза теократиядан өзгешесі, билік діни басшылыққа емес, конституция шегінде қызмет ететін саяси тұлғаларда болады. Бұл сөз тіркесін 1987 жылы Оливье Рой Иранның аятолла Хомейни үкіметіне қатысты қолданды. 1990 жылдардан бері Иран туралы, ал кейде басқа да үкіметтер туралы пікірсайыстарда қолданылып келеді. Профессор Махмуд Мамдани «Ирандағы мемлекеттік діни билік» контекстінде «конституциялық теократия» туралы айтқан. Торонто университетінің құқық мектебінің профессоры Ран Хиршл «конституциялық теократиялар» тақырыбында бірнеше мақала жазды, мысалы, «Ислам шариғатының қағидаларымен ресми басқарылатын қазіргі мемлекеттер» туралы қарастырды. «Конституциялық теократия» ұғымын Иран туралы немесе Иракта конституция жасау процесі туралы жазатын журналистер, сондай-ақ дін мен үкімет арасындағы қарым-қатынас туралы жалпы пікірсайыстарда да қолданады. Иранның Ислам революциясымен байланысты болғандықтан, бұл сөз тіркесі басқа тақырыптармен қатар, ХХ ғасырдың басындағы түрік саясаты мен қазіргі чечен саясатын талқылау үшін де пайдаланылды.

Хиршлдің пікірі

Профессор Хиршл өзінің «Конституциялық соттар және діни фундаментализм: Таяу Шығыстың үш хикаясы» атты мақаласында конституциялық теократия мен кәдімгі демократия арасындағы айырмашылықты кеңінен қарастырды. Онда ол былай дейді: 1971 жылғы Мысыр Конституциясының 2-бабының бастапқы мәтіні: «Ислам мемлекеттік дін, араб тілі – мемлекеттік тіл, ал ислам шариғатының қағидалары – заңнаманың маңызды көзі» деп жазылған. 1980 жылдың 22 мамырында 2-баптың мәтіні «Ислам мемлекеттік дін, араб тілі – мемлекеттік тіл, ал ислам шариғаты заң шығарудың басты көзі болып табылады» деп өзгертілді. Бұл түзету нәтижесінде Мысыр «конституциялық теократияға» айналды, онда ешбір заң ислам құқығының қағидаларына қайшы болмайды. Хиршл Мысыр мен Иранда мемлекеттік, үкімет тарапынан құрылған шариғат соттарының бар екенін конституциялық теократия екендігінің дәлелі ретінде келтіреді. Оның анықтамасы конституциялық теократияның бір дінді заңның жалғыз көзі ретінде пайдаланатын үкімет екендігімен сәйкес келеді, бірақ басқа авторлар Иранмен салыстырғанда Мысырды осы контексте жиі атамайды. Иракта мемлекеттік шариғат соттарының болмауы және Ирак Конституциясында «заңнаманың маңызды көзі» тіркесінің «заңнаманың басты көзі» деп аударылуы Ирактың конституциялық теократия емес екенін көрсетеді, кемінде Хиршлдің анықтамасына сәйкес.