Кіріспе

Перудің Хуанкайо қаласы (waŋˈkaʝo; , '(жер) (қасиетті) тас') – Перудің орталық таулы аймағындағы Хуанкайо провинциясының және Хунин аймағының астанасы, Мантаро аңғарында орналасқан. Шулкас, Чилька және Мантаро өзендері қаладан өтеді. 1 маусымда 1572 жылы испан конкистадоры Дон Херонимо де Сильва қалаға "Сантисима Тринидад де Хуанкайо" деген ат беріп, оны негіздеген. Хуанкайо Перудегі бесінші ірі қала болып табылады, халқы 500 000 адамды құрайды және теңіз деңгейінен 3256 метр (10 692 фут) биіктікте орналасқандықтан, Перудегі ең биік қалалардың біріне жатады. Қала Орталық Перудің экономикалық және әлеуметтік орталығы саналады.

Хуанка халқы б.з.т. 500 жылдарынан бастап, тіпті Инка империясынан бұрын осы аймақты мекендеген. Кейіннен олар Хуанка патшалығын құрды. Олар Инка империясына қосылып, қала арқылы өтетін Қапақ Нанның бір тоқталыс нүктесіне айналды, қазір бұл жер Реал көшесі деп аталады. Испан конкистадорлары, әсіресе Франсиско Писарро келген кезде, Хуанкалар адал және берік одақтастарға айналып, Кусконы басып алуға және Вилкабамба инкаларына қарсы шайқастарға қатысты.

Этимология

Ванкайук сөзі "ванка" ("тас") түбірінен және "юк" ("иесі бар" деген мағынадағы туынды жұрнақтан) құралған. Бұл Мантаро алқабындағы басқа топонимдерде де кездесетін жиі қолданылатын морфема. Осыған орай, атаудың аудармасы "Тастың жері" болар еді. Бұл теория қаланың ауызша дәстүрімен толықтырылады, ол Хуаманмарка алаңының орнында халық пайда болған кезде үлкен, сопақ тас болғанын көрсетеді. Қазіргі уақытта мұндай тас немесе оның болған жерінің кез келген белгісі табылмады.

Колумбқа дейінгі дәуір

Бұл аймақты бастапқыда хуанка тайпасы мекендеген. Шамамен 500 жылға дейін б.з., олар Вари империясына қосылды. Тәуелсіздігін қорғауға жасаған барлық күш-жігеріне қарамастан, хуанкалар 1460 жылы инка басшысы Пачакутек тарапынан бағындырылды және аймақ Инка империясының құрамына енді. Кейіннен бұл орын Инка Камино Реал жолындағы маңызды тоқтау орнына айналды. Қазіргі Аякучо департаментінде орналасқан негізгі орталығы бар Вари мәдениеті алғаш рет VI ғасырда солтүстікке қарай кеңейе бастады. Аңғардың орталық бөлігіндегі халықтар Вари империясы деп белгілі болған империяның бір бөлігін құрады. Сол кезден бастап Хуаривилькадағы Хуари ауылының қалдықтары сақталған. Бұл империяның құлауынан кейін тағы бір мәдениет – инка мәдениетінің өркендеуі келді. 1460 жылы инка императоры Пачакути билігінде инкалар аймақты бағындырып, өз империясына қосты. Хуанкалардың қарсылығы, сондай-ақ инкалардың мәдениетке сіңіру саясаты (олардың діні мен тілін енгізуге негізделген) осы аймақта бейбіт өмірдің орнына Куско халқының үнемі қысым мен қуғын-сүргінге ұшырауына себеп болды. Дегенмен, Ватури бекінісінің қарсылығына қарамастан, аңғардың құнарлылығы пайдаланылды және бұл аймақ Кахамарка мен Кито қалаларына қарай солтүстікке бағытталған Инка жолының маңызды өткелі ретінде қолданылды.

Колониялық дәуір

1534 жылы испан отарлауынан кейін Хуанкайо Перудің уақытша астанасы Жаужаның көлеңкесінде қалды, бірақ Лима конкистадор Франсиско Писарро белгілегендей, бұл рөлді өз мойнына алды. 1570 жылы вице-король Франсиско де Толедо осы жерді өзінің Гуанкайо энкомиендасының орталығы ретінде бекітті. Қала 1 маусым 1572 жылы Сантисима Тринидад де Хуанкайо деген атаумен ресми түрде құрылды. 1813 жылы Хуанкайо Кадис конституциясының қабылдануын тойлады, соның нәтижесінде "Плаза дель Коммерсио" алаңының атауы "Плаза де ла Конституция" деп өзгертілді. Қазіргі Хуанкайо соборының орнындағы жер көрнекті тұрғындармен сыйға берілді. Оның құрылысы 18 наурыз 1799 жылы басталып, 18 наурыз 1831 жылы аяқталды. Собор орналасқан алаң бұрын Плаза дель Коммерсио деп аталып, қазір 1813 жылы Хуанкайода Кадис либералды конституциясына ант бергендігі құрметіне Плаза Конституция деп аталады. Перудің Жоғарғы диктаторы болған генерал Симон Боливар 1824 жылдың тамызында осы аңғарға келді. Ол болған кезінде көптеген батырларды марапаттап, Оңтүстік Американың түрлі мемлекеттерінің толық тәуелсіздігіне көмектескен патриоттарды құрметтеді. Сондай-ақ, ол Окопа монастырындағы францискан монахтарын "өз бетінше роялистер" деп санап, аймақтан қуды.

Республика дәуірі

Тәуелсіздік үшін соғыс кезінде Хуанкайо 1820 жылғы 20 қарашада азат етілді. Собордың құрылысы 1831 жылы басталды. Перу құлдықты ресми түрде жойған 1854 жылы Хуанкайода бұл келісім заң күшіне енді. Осы оқиғаға арналған ескерткіш Конституция алаңында орнатылған. 1980 жылдары Хуанкайо, елдің орталық аймағының баршасы сияқты, "Жарқын жол" және "Тупак Амару" революциялық қозғалысының террористік ұйымдарына қарсы күрес орталығы болды. Қалада Перу Ұлттық полициясы, Перу Қарулы күштері және осы екі топтың арасында үнемі қақтығыстар болып тұрды, олар тіпті бір-бірімен де кездесті. Қаланың шығысы "Жарқын жолдың", ал батысы MRTA-ның бақылауында болды. Осы кезеңдегі ең танымал шабуылдардың қатарында 1984 жылғы 24 шілдеде мэр міндетін атқарушы Сауль Муньос Менахоның бұрынғы мэр Феликс Ортега Арсе тарапынан өлтірілуі, 1987 жылғы 29 наурызда бұрынғы мэр Феликс Ортега Арсе тарапынан жасалған және 1989 жылғы 22 қаңтарда сол кездегі мэр міндетін атқарушы Рикардо Бооркес Эрнандеске жасалған қастандық болды. 1988 жылы MRTA жетекшісі Виктор Полай Кампос "Плаза Хуаманмарка" алаңында қолға түсті. 1992 жылдан бастап, елдің басқа бөліктеріндегідей, Перу Ұлттық полициясы мен Қарулы күштері бүлікші қозғалысты таратуға қол жеткізді. Соңында 1999 жылғы 14 шілдеде "Жарқын жолдың" соңғы жетекшісі Оскар Рамирес Дюран, ондағы аты Фелисиано, Эль-Тамбо ауданының шағын бөлігі Кохас қаласында қолға түсті.

Соңғы жағдай

Бүгінде Хуанкайо сауда орталығы ретінде ғана емес, сонымен қатар айналасындағы қалалардың қолөнерлерімен және көптеген мерекелерімен де танымал. Соңғы онжылдықтарда қарқынды дамығандықтан, колониялық құрылыстардың қалған саны азайып кетті. Қазіргі уақытта қаланың көрінісі заманауи құрылыстармен басым. Қаланың өркендеуі 1908 жылы Кальяо – Ла Ороя орталық темір жолының салынуымен басталды, ал 1930 жылдардың басында Лимадан Хуанкайоға дейін ұзартылды. Лима мен Хуанкайо арасындағы темір жол байланысы тауарларды тасымалдаудың жаңа әдістерін әкелді. Темір жолдың көлік саласындағы жаңа мүмкіндіктері қаланың экономикалық және халқының өсуіне үлкен үлес қосты. Халық санының өсуі көбінесе Тамбо және Чилика елді мекендерінде байқалды, олар негізгі тас жолдардың жанында орналасқан. Сонымен қатар, 1981-2007 жылдар аралығындағы халық санының өсуіне «Sendero Luminoso» террорлық ұйымының шабуылдарынан туындаған көші-қон себеп болды. Биік таулы аймақтар мен Амазонияның жазық жерлерінен келген адамдар Хуанкайо сияқты Анд таулы аймақтарындағы қалаларда баспана іздеді.

Орналасқан жері

Хуанкайо Хуанкайо провинциясында орналасқан және провинцияның астанасы болып табылады. 3271 метр биіктіктегі Мантаро аңғарында орналасқан бұл қала Кэчуа аймағына жатады. Шекаралауға байланысты, агломерацияның халқы 340 000 мен 380 000 аралығында, және ол елдегі халық саны бойынша бесінші қала. Хуанкайо – Перудің орталық Анд аймағының мәдени және сауда орталығы. Хуанкайо Метрополитано Юнин аймағының қалалық орталығын құрайтын жеті ауданнан тұрады. Бұл аймақ Перудің орталық экономикалық және әлеуметтік торабы болып саналады. Ауа райы жұмсақ күндіздермен, суық түндермен және жасырау мен құрғақшылықтың айқын маусымдарымен сипатталады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 660 миллиметрді құрайды. Хуанкайо жауын-шашынының көп бөлігі қарашадан наурызға дейінгі жаңбырлы маусымда түседі. Мамырдан қыркүйекке дейінгі құрғақ маусымда жауын-шашын күрт азаяды, маусым мен шілде айларында жауын-шашын мөлшері шамамен 5 мм-ге жетеді.

Демография

2007 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша, Хуанкайоның үш негізгі ауданында барлығы 340 000-ға жуық адам тұрады. Алайда, үздіріліссіз қоныстану аймағы қала маңындағы аудандарға жетіп, агломерация халқының саны кем дегенде 380 000 адамды құрайды. Америиндиандар мен метистер (америиндиан және испан тегінен) - қаладағы ең ірі екі этникалық топ. Азиялықтар (көбінесе жапон және қытай иммигранттарының ұрпақтары) және еуропалықтардың ұрпақтары маңызды азшылық топтары болып табылады. Қаланың муниципалитеттері Аймақ (км²) 2007 жылғы халық санағы бойынша халық саны 2007 жылғы халық санағы бойынша 1 жасқа дейінгі халық саны 2007 жылғы халық санағы бойынша үй шаруашылықтары Тығыздығы (адам/км²) Биіктігі (м) Chilca 8,3 км² 77 392* 1 358* 17 509 9 324,33 3 275 м El Tambo 73,56 км² 146 847* 2 365* 36 982 1 996,28 3 260 м Huancayo 237,55 км² 112 054* 1 789* 27 552 471,70 3 249 м Жалпы 319,41 км² 336 293* 5 512* 82 043 1 052,85 — *INEI жүргізген халық санағынан алынған деректер.

Облыстық үкімет

Қала, осы аттас провинцияның астанасы ретінде, провинцияның бүкіл аумағына билік жүргізу құқығы бар Хуанкайо провинциясымен басқарылады. Қалаға ғана арналған ешқандай билік органдары жоқ. Осыған байланысты, Эль-Тамбо, Пилькомайо, Уанкан, Сапалланга, Сан-Херонимо, Сан-Агустин, Сикая және Чилка округтерінің әкімдіктері де өздерінің округтеріне қатысты мәселелер бойынша құзыретті.

Өңірлік үкімет

Қала, департамент астанасы ретінде, Хунин облыстық әкімдігінің орны болып табылады. Сондай-ақ, департамент деңгейінде саяси құқықтары бар префект те бар. Ақырында, ол мемлекеттік басқару құрамына кіретін министрліктердің түрлі аймақтық басқармаларының бас кеңсесі де болып табылады.

Сот қызметі

Хуанкайо – Юнин облысының Жоғары Әділет сотының, Юнин сот округінің басқару органы. Елдің сот жүйесіне сәйкес, сегіз судьялық сот бар (Эль Тамбо ауданында екі, Сан-Жеронимода біреу, Хуанкайо ауданында төртеу және Чилькада біреу), он жеті мамандандырылған сот (төрт отбасылық, бес азаматтық, жеті қылмыстық және бір еңбек соты) және алты жоғары сот (үш қылмыстық және үш аралас).

Білім

Қалада барлығы 248 ерте білім беру орталығы бар, оның ішінде 121-і Эль Тамбо ауданында (34 мемлекеттік және 87 жеке), 96-сы Хуанкайо ауданында және 31-і Чилька ауданында (10 мемлекеттік және 21 жеке). Алғашқы білім беру деңгейінде қалада 234 білім беру орталығы бар, оның ішінде 107-сі Эль Тамбо ауданында (32 мемлекеттік және 75 жеке), 100-і Хуанкайо ауданында (28 мемлекеттік және 72 жеке) және 27-сі Чилька ауданында (9 мемлекеттік және 18 жеке).

Өнер

Хуанкайнолық суретші Гильермо Гусман Манзанеданың туындылары қалада ең көп танылып, әйгілі.

Ас мәзірі

Папа а ла уанкаина – Уанкайо қаласының ең танымал тағамы және бүкіл елдегі ең әйгілі тағамдардың бірі. Бұл – жас ірімшік немесе қайнатылған картоптың үстіне құйылған сары крем, сондай-ақ қайнатылған жұмыртқа, қара май және ащы бұрышпен беріледі. Тағы бір танымал тағам – куи (теңіз шошқасы) және форельдің севичесі.

Спорт

Футбол (су алаңы), волейбол және ұзақ қашықтыққа жүгіру Хуанкайодағы ең танымал спорт түрлері. "Спорт Хуанкайо" – Перудің бірінші лигасына қатысатын қаланың ең ірі клубы. Хуанкайодағы ең үлкен стадион – "Estadio Huancayo", ол 20 000 адамға арналған және түрлі спорт клубтарының үйі. Стадион жыл сайын "Марафон де лос Анд" марафонын қабылдайды. Олимпиада ойындарына қатысатын бірнеше перуаниялық спортшы Хуанкайодан шыққан. Волейбол да танымал спорт түрі. Хуанкайодағы ең үлкен арена – "Колизей Ванка".

Көлік

Хуанкайо автомобиль және теміржол арқылы байланысқа ие. Жаужадағы Франсиско Карле әуежайы Лимаға күнделікті рейстер ұсынады және Хуанкайодан көлікпен 45 минуттық қашықтықта орналасқан. Қазіргі әуе компаниялары LATAM Peru, LC Peru және Peruvian Airlines. Жолмен саяхаттау үшін Карретера Централь Хуанкайоны Ла Ороя және Лимамен байланыстырады, бұл әдетте жеті-сегіз сағатқа созылады. Лима мен Хуанкайо арасында күн сайын көптеген автобус операторлары жұмыс істейді. Ferrocarril Central Andino теміржолмен жүк тасымалдауға мүмкіндік береді. Хуанкайо – Хуанкавеликаға дейінгі жолдың 914 мм рельстен 1435 мм рельске ауысу нүктесі болған. 2009 жылы бұл желі стандартталуда болды. Теміржолды жергілікті метро ретінде пайдалану жоспары (Метро Ванка) болған, бірақ ол іске аспады.