Кіріспе

Американдық теолог, философ және эколог (1925 жылы туған)

Джон Босуэлл Кобб-младший (9 ақпан 1925 жылы туған) – американдық теолог, философ және эколог. Ол көбінесе процестік философия мен процестік теология саласындағы көрнекті ғалым ретінде танылады, бұл Альфред Норт Уайтхедтің философиясымен байланысты ой мектебі. Кобб елуден астам кітаптың авторы. 2014 жылы Кобб беделді Америка өнер және ғылым академиясына сайланды. Коббтың жұмысының біріктіретін тақырыбы – экологиялық өзара тәуелділікке баса назар аудару, яғни экожүйенің әрбір бөлігі басқа бөліктерге тәуелді деген идея. Кобб адамзаттың ең шұғыл міндеті – өмір сүріп жатқан және оған тәуелді әлемді сақтау екенін айтады. Оның негізгі әсеріне ие болған Уайтхед бұл идеяны «әлемдік адалдық» деп сипаттаған. Кобб көптеген түрлі зерттеу салаларынан алынған түсініктерін біріктіретін және әртүрлі мамандандырылған пәндерді жемісті байланысқа түсіретін көпсалалы тәсілімен белгілі. Өзінің кең ойлы қызығушылығы мен көзқарасының арқасында Кобб теология, экология, экономика, биология және әлеуметтік этика сияқты көптеген салаларға ықпал етті. 1971 жылы ол қоршаған ортаны қорғау этикасы бойынша бірінші жеке авторлық кітабын жазды – «Тым кеш пе? Экологияның теологиясы», онда экологиялық дағдарысқа қатысты діни ойдың маңыздылығын дәлелдеді. 1989 жылы ол «Ортақ игілік үшін: экономиканы қоғамдыққа, қоршаған ортаға және тұрақты болашаққа бағыттау» атты кітаптың авторларының бірі болды, ол жаһандық экономиканы сынап, тұрақты, экологиялық негіздегі экономиканы қолдады. Ол діни плюрализм және дінаралық диалог, әсіресе буддизм мен христиандық арасындағы, сондай-ақ дін мен ғылымды үйлестіру қажеттілігі туралы кеңінен жазды. Кобб Калифорниядағы Клермонт қаласында Процесс зерттеулер орталығының негізін қалаушы және бірлескен директоры. Процесс зерттеулер орталығы Уайтхедпен байланысты жетекші институт болып табылады және әлемнің академиялық мекемелерінде отыздан астам байланысты орталықтардың ашылуына куә болды, оның ішінде Қытайда жиырма үш орталық бар.

Өмірбаян

Джон Кобб 1925 жылғы 9 ақпанда Жапонияның Кобе қаласында, методист миссионерлері болған ата-анасының отбасында дүниеге келді. 15 жасқа дейін ол негізінен Кобе мен Хиросимада өмір сүрді және алғашқы білімін Кобедегі көпұлтты Канада академиясында алды. 1940 жылы Кобб орта мектепті аяқтау үшін АҚШ-тың Джорджия штатына көшті. Ол өмір сүрген елге байланысты бірдей оқиғалардың әртүрліше бейнеленгенін көрген соң, Кобб шіркеулердегі, БАҚ-тағы, университеттердегі және үкіметтегі басым көзқарастарға қарсы мәдениетке қарсы және сыншыл болды. Орта мектепті бітіргеннен кейін Кобб 1943 жылы АҚШ армиясына қосылғанға дейін Оксфордтағы Эмори колледжінде оқыды. Ол жапон тілі бағдарламасына іріктелді, ол негізінен еврей және католик зиялыларымен толтырылды, олар оған Грузия протестантизмінің тар, провинциалдық сипатын түсінуге көмектесті. Кобб Жапонияны оккупациялау кезінде қызмет етті, содан кейін Америка Құрама Штаттарына оралды және көп ұзамай әскерден шықты. Содан кейін ол 1947 жылы Чикаго университетінің пәнаралық бағдарламасына қабылданды. Ол онда өзінің сенімін сынауға бел буды. Бірақ оның сенімі зардап шекті. «Мен өзімнің сенімімді осы әлем ұсына алатын ең жаман нәрсеге ұшыратуға шешім қабылдадым. Мұндай сынақтан кейін алты ай ішінде менің сенімім шайқалды, менің досым және Ием болған Құдайға деген сенімім құлдырады, ал дұғаларым жауапсыз қалды», – деді ол. Ол Ричард МакКеон, Дэниел Дей Уильямс және Чарльз Хартшорнның көмегімен жеке сенімін қайта жаңартуға қол жеткізді. Ол үш жыл бойы Солтүстік Джорджиядағы Янг Харрис колледжінде сабақ берді, сонымен қатар алты шіркеуге қызмет ететін жартылай штатты пастор болып жұмыс істеді және аймақта жетінші қауымдастықты құрды. Чикаго университетінің бұрынғы президенті Эрнест Кэдман Колвелл Коббты Грузиядағы Эмори университетіне либералды өнер институтында оқыту үшін шақырды. 1958 жылы Кобб Колвеллді Калифорниядағы Клермонтқа еріп барды, онда ол Клермонт теология мектебінің Инграхам теология профессоры және Клермонт аспирантурасының Авери дін профессоры болып тағайындалды. Мансабында Кобб Гарвард діни мектебінде, Чикаго университеті діни мектебінде, Вандербильт діни мектебінде, Илифф теология мектебінде, Жапониядағы Риккё университетінде және Германиядағы Майнц университетінде қонақ профессор болып қызмет етті.

Пәндер аралық жұмыс

Кобб көбінесе дінтанушы ретінде сипатталғанымен, оның ойлаудың басты ерекшелігі – әртүрлі білім салаларын біріктіруге ұмтылыс жасауы, бұл тұрғыда Альфред Норт Уайтхедтің трансдисциплинарлық философиялық жүйесін басшылыққа алады. Осының нәтижесінде Кобб кең ауқымды салаларда еңбек еткен.

Білім беру философиясы

Кобб білім мен танымды жеке-жеке және оқшауланған пәндер мен факультеттерге бөлуге үнемі қарсы тұрады. Ол университет үлгісінің артық абстракцияға ұшқындырататынына сендіреді, себебі әр мамандық өз дереккөздік аясын анықтап, содан кейін басқаларын елемеуге бейімделеді, пәнаралық диалогты шектеуге және әлемді жан-жақты түсінуге кедерілді етеді. Теология этикалық мәселелермен және күнделікті практикалық қажеттіліктермен, сондай-ақ әлемді теориялық тұрғыдан түсінумен қайтадан байланыстырылуы керек. Осы көзқарасты іске асыру үшін Кобб өзінің теологиялық және философиялық еңбектеріне биология, физика, экономика және басқа да ғылымдардан алынған білімді интеграциялауға тырысып келеді.

Конструктивті постмодернисттік философия

Кобб Альфред Норт Уайтхедтің табиғатты да, адамзатты да мақсатсыз машиналардан артық деп қарастырғанына сенімді болды. Табиғатты таза механикалық және адам санасын түсіндіру қажет ерекшелік ретінде қарастырудың орнына, Уайтхедтің табиғаттануы әлемнің субъективті тәжірибесі табиғаттың қалған бөлігіне механикалықтан гөрі артық нәрсе ретінде қарауға негіз болу керек деп дәлелдеді. Қысқасы, табиғаттың субъективті және мақсатты жағы бар, ол назар аударуға лайық. Кейін деконструкционистер өз ойларын «постмодерн» деп сипаттағанда, Уайтхедшілер өз атауын «конструктивті постмодернизм» деп өзгертті. Деконструкционистік бағыты сияқты, конструктивті постмодернизм де материяны инертті машина ретінде қарастыратын және адам санасын одан мүлдем бөлек деп есептейтін картезиандық сана-материя дуализміне наразылық білдіру нәтижесінде туындады. Қазіргі ғылым осы идеяға қарсы көптеген дәлелдер тапқанмен, Кобб дуалистік көзқарастар әлі де сақталып қалғанын айтады:

> Жалпы алғанда, дуализм кеңінен қабылданды. Бүгінгі күнге дейін ол университет құрылымын анықтайды, ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың арасындағы бөлініс осыдан туындайды. Көптеген адамдар, оны айта білсе де, айтпаса да, көздерімен және қолдарымен сезінетін әлемді материалдық деп санайды, ал өздерін осы материалдық шеңберден асып түсетін жандар деп есептейді. Олар, әсіресе, заттар емес, оқиғаларға негізделген жаңа Уайтхедтің метафизикасын жақтады. Бұл тұжырымдама бойынша, адамның немесе нәрсенің («заттың») өзгермейтін негізгі бірегейлігі бар екенін айту дұрыс емес, ал оның өзгеруі оның мәніне қарағанда екіншілік болып табылады. Керісінше, адам өміріндегі әрбір сәт («оқиға») жаңа шындық ретінде қарастырылады, осылайша үнемі болатын өзгерістер мен трансформациялар маңызды, ал тұрақты сәйкестіктер одан әлдеқайда кем маңызды. Бұл көзқарас эволюция және толқын-бөлшектік дуализм сияқты қазіргі ғылымның кейбір тұжырымдарымен оңай үйлеседі.

Экологиялық этика

Коббтың шығармаларында 1969 жылдан бері экологиялық тақырыптар үстемдік танытып келеді, ол осы кезде экологиялық дағдарысқа назар аударған. Кітапта ол адам мен басқа тірі жандар арасындағы байланысты және олардың бір-біріне тәуелділігін мойындайтын экологиялық көзқарасты қорғады. Сондай-ақ, христиандық нақты түрде антропоцентризмді (адамды бағалау орталық ретінде қарау) және адам емес әлемді кемсітуді жою үшін биологиялық ғылымдардан білім алуы керек екенін айтты.

Өсуге бағытталған экономиканы сынға алу

Коббтың экономикалық сын-пікірлері оның экологиялық мәселелерге деген қызығушылығының табиғи жалғасы болды. Ол экологиялық, тұрақты және әділ қоғам туралы экономиканы талқыламастан жазу мүмкін емес екенін түсінді. Экономикалық саясаттың экологиялық жағдайды жиі нашарлату себебін зерттеу барысында 1980 жылдары Кобб экономикалық прогрестің өлшемдері ретінде жалпы ұлттық өнім мен ішкі жалпы өнімді қайта қарауды жөн көрді. Ұлы Клиффорд Коббпен бірлесіп, ол балама модель – Тұрақты Экономикалық Әл-ауқат Индексін жасады. Метриканың атауы кейін Шынайы Прогресс Көрсеткішіне өзгертілді. Жақында жарияланған (2013) мақалада жан басына шаққандағы жаһандық Шынайы Прогресс Көрсеткіші 1978 жылы ең жоғары деңгейге жеткені, яғни экономикалық өсімнің әлеуметтік және экологиялық салдары сол уақыттан бері оның пайдасын басып озғаны көрсетілді. Кобб 1989 жылы Герман Дейлимен бірге «Ортақ игілік үшін: экономиканы қоғамдыққа, қоршаған ортаға және тұрақты болашаққа бағыттау» атты кітап жазды. 1992 жылы «Ортақ игілік» кітабы үшін Кобб пен Дейли әлемдік тәртіпті жақсарту идеялары үшін Граумейер сыйлығына ие болды. Соңғы жылдары Кобб өсуге бағытталған экономикалық жүйелерді американдық мәдениет пен діндегі «сыбайлас жемқорлықтың басты мысалы» деп сипаттады: «Қазіргі заманғы экономиканың дамуынан бері христиандар ашкөздікті сынаудан бас тартуға мәжбүр болды, себебі экономистер «ашкөздік – жақсы қасиет, егер сіз адамдарға көмектескіңіз келсе, мүмкіндігінше ашкөз болыңыз» деді». Кобб мұндай құндылықтарды Исаның үгітіне тікелей қайшы келетінін көреді, ол көптеген жерлерде байлық жинауды тікелей сынап көрсеткен. Христиан дінінің мұндай экономикалық құндылықтарды кеңінен қабылдауына байланысты, Кобб христиандардың Исаның құндылықтарын жариялауға бұрынғыдан гөрі әлдеқайда аз сенімді екенін байқады. Дін және биология саласында ол 1981 жылы австралиялық генетик Чарльз Бирчпен бірлесіп «Тұрмыстың азаттығы: жасушадан қоғамға дейін» атты еңбегін жазды. Кітапта механизмнің үстем биологиялық моделі сынға алынып, ол организмдерді олардың ортасынан ажыратып зерттеуге алып келетіні дәлелденді. Кобб пен Бирч оның орнына «экологиялық модельді» ұсынады, ол тірі және тірі емес арасында немесе организм мен оның ортасы арасында ешқандай қатаң шекаралар қоймайды. Кітапта эволюция идеясы да қарастырылады, онда бейімделу мінез-құлқы генетикалық өзгерістерге әкелуі мүмкін. Кобб пен Бирч бір түрдің «өзінің ортасымен бірге дамуы» және осылайша эволюцияда ақылды мақсаттың рөл атқаратынын атап көрсетеді: Эволюция – бұл күштілік пен күрделілікті әрқашан арттыруға бағытталған аяусыз бәсекелестік процесі емес. Мұндай көзқарас, бейімделуге қабілетсіздігіне байланысты, эволюциялық табысқа жеткізбейді. Бір түр өзінің ортасымен бірге дамиды. Сонымен қатар, адамзаттың даналығына жай ғана мойынсұнуға тиіс тұрақты, үйлесімді табиғат жоқ. Ақылды мақсат бейімделу мінез-құлқында рөл атқарады, ал орта өзгерген сайын оның рөлі арта түседі. «Тұрмыстың азаттығы» барлық өмірдің (тек адам өмірінің ғана емес) мақсатты екенін және ол байып толы тәжірибеге қол жеткізуге бағытталғанын баса көрсетеді. Кобб пен Бирч «өмірге сену» идеясын діни құштарлық ретінде дамытады, өзгеріске және эволюцияға жол бермейтін тұрақты, кемелденген әлеуметтік құрылымға қол жеткізуге тырысудың орнына.

Діни плюрализм және дінаралық диалог

Кобб дінаралық және дінаралық диалогқа кеңінен қатысты, әсіресе Киото философия мектебінің жапон буддисі Масао Абэмен. Коббтың нақты мақсаты – христиан дінін кеңейту және «жалпыға жария ету» үшін басқа діндерден идеялар мен түсініктер алу болды. Кобб былай деп жазады: христиан дінінің міндеті – өзгелер ұғынған бөтен ақиқаттарды өз алдына алу арқылы жалпыға ортақ дін болу. Бұл жай ғана қосу мәселесі емес, керісінше, шығармашылық түрлену мәселесі. Өзгермеген христиандық, яғни өзінің тар дәстүрлерімен шектелген христиандық, Иса Мәсіхтің жалпы мағынасын түсіну міндетін орындай алмайды. Қысқаша айтқанда, Кобб диалогты негізінен өзара түрлендіру үшін пайдалы деп есептейді, бұл идеялардың кеңеюіне және әр сенімнің қайта қаралуына мүмкіндік береді, осы арқылы олар қазіргі заманғы әлемнің қиындықтарына жақсырақ төтеп беруі мүмкін. Кобб діни плюрализм туралы өз теориясын қалыптастыруда белсенді болды, ішінара басқа Клермонт университетінің профессоры Джон Хикке жауап ретінде. Коббтың плюрализмі кейде «терең» плюрализм немесе, баламалы түрде, «толықтыратын» плюрализм ретінде анықталады. Оның ойынша, діннің үш ерекше түпкі мәні бар: 1) Құдай, 2) Жаратылыс/Бос/Ешнәрсе/Өмірдің өзі, 3) Космос/Әлем. Кобб бұл элементтердің барлығы әр дінде қажет және белгілі бір түрде бар деп санайды, бірақ әр түрлі сенімдер бірін екіншісінен жоғары қояды. Осы тұрғыдан қарасақ, әр түрлі діндер бір-бірін толықтырып, әр түрлі діни түпкі мәндерге түсінік береді. Коббтың плюрализмі шын мәнінде өте әртүрлі діндерді (мысалы, буддизм мен христиандықты) біріктіру туралы сынға жол бермейді, сонымен бірге екеуінің де мүмкін шындықтарын растайды. 1950 жылдардың соңында Кобб пен Клермонт профессоры Джеймс Робинсон осы бір жақтылықты тоқтатып, американдық және еуропалық теологтар арасындағы шынайы диалогқа көшудің уақыты келді деп шешті. Шынайы өзара қарым-қатынас орнату үшін олар Германия мен АҚШ-тағы жетекші теологтардың бірқатар конференциясын ұйымдастырды және «Теологиядағы жаңа шекаралар» деп аталатын томдар сериясын шығарды. Протестантизмнің қазіргі заманғы формаларын зерттеуге арналған бірнеше кітап жазғаннан кейін Кобб 1960 жылдардың ортасында Альфред Норт Уайтхедтің идеяларын қазіргі американдық протестанттық ортаға енгізуге тырысқан түпнұсқалық жұмыстарға бет бұрды. Кобб қазіргі заманғы біліммен үйлесімді және бүгінгі плюралистік әлеммен айналысуға дайын христиандық көзқарасты қайта құруды мақсат етті. Бұл «субстанциалистік» ойлау тәсілі ақыл-ой материялық дуализмді қажет етеді, онда материя мен ақыл-ой – екі түрлі түрдегі нәрселер. Сонымен қатар, ол субъектілер арасындағы қатынастарды «өзінде» болып табылатын нәрсеге маңызды емес деп қарауға шақырады. Осы көзқараспен салыстырғанда, Кобб Уайтхедтің ізімен заттардан гөрі оқиғалар мен процестерге басымдық береді, сондай-ақ басқа да пәндерге, биология, физика және экономикаға. Кобб тіпті «дәстүрлі» христиандық Құдай туралы түсінікті қайтадан ойлап табудан да тартынбады. Ол Құдай барлық оқиғаларды біржақты бақылауға алатындай құдіретті деп сенбейді, өйткені Кобб жалпы мәжбүрлеуші билікті сүйіспеншілікпен және ізгілікпен үйлестіру мүмкін емес деп санайды. Кобб зұлымдық проблемасын Құдайдың құдіреттілігін жоққа шығару арқылы шешеді, оның орнына Құдайдың күші мәжбүрлеу емес, сендіруші екенін, Құдай жаратылыстарға әсер ете алады, бірақ олардың не болатынын немесе не істейтінін анықтай алмайды. Кобб үшін Құдайдың рөлі – азат ету және күш беру. Дәстүрлі теизмге қарсы Кобб Құдай өзгермейтін (өзгермейтін) және сезімсіз (сезімсіз) деген идеяны да жоққа шығарды. Керісінше, ол Құдайға жаратылыстардың, яғни адамдардың да, басқалардың да іс-әрекеттері әсер ететінін және оны өзгертетінін айтады. Кобб Құдай туралы бұл түсінік Киелі кітаппен үйлесімді екенін айтады, онда Исаның азап шегіп өлгені жазылған. Сонымен қатар, Коббтың теологиясы құтқарылу идеясына қарсы, ол бірегей, екілік оқиға ретінде, онда адам әрқашан құтқарылады немесе құтқарылмайды. Адамның осы дүниеде өмір сүруін көктегі өмірге түсу үшін адамгершілікті тексеру деп қарастырмайды, Кобб құтқарылуды осы дүниедегі тәжірибесін өзгертуге және жетілдіруге ұдайы ұмтылу деп санайды. Ол оның ой-пікірлер комитетінің төрағасы болды және оның бірқатар кітаптарын редакциялады. Америка үкіметінің саясаты мен христиандық үйретім арасындағы қарым-қатынастың кеңдегеніне байланысты, бұл кітаптар жай ғана реформалық ұсыныстардан асып түсті. Соңғысы «Қарсылық: Прогрессивті христиандардың жаңа рөлі» деп аталды. 2010 жылғы «Рухани банкроттық: Әрекетке шақыру» кітабында Кобб дінилікке де, секуляризмге де қарсы шықты, қазіргі қажеттілік – даналық дәстүрлерінің секуляризациясы екенін мәлімдеді.

Коббтың Қытайдағы әсері

Альфред Норт Уайтхедтің дәстүріндегі процесс философиясы көбінесе американдық философиялық қозғалыс ретінде қарастырылады, бірақ ол жаһандық сипат алды және әсіресе қытай ойшылдарының қызығушылығын тудырды. Процесс философиясының маңызды тұлғаларының бірі Кобб, осы ой-пікірді Шығысқа, атап айтқанда Қытайда экологиялық өркениетті дамытуға көмектесу үшін – қазіргі Қытай үкіметі конституциясына енгізген мақсатқа – жеткізуде жетекші рөл атқарды. 2005 жылы Чжихе Ванмен бірлесіп Кобб Қытайдың постмодерндік даму институтын (IPDC) құрды және қазіргі таңда оның директорлар кеңесінде қызмет етеді. IPDC арқылы Кобб Қытайдағы жиырма үш ынтымақтастық орталықтың жұмысын үйлестіреді және экологиялық өркениет тақырыбында жыл сайынғы конференцияларды ұйымдастырады. Процесс зерттеулері орталығы – Альфред Норт Уайтхед, Чарльз Хартшорн және басқалар шабыттанған процесс философиясы мен процесстік теологияның жетекші институты. 1996 жылы Кобб Джордж Регаспен бірге прогрессивті христиан қауымдастықтарын ұйымдастыру және біріктіру мақсатымен Клермонт консультациясын құрды. 2003 жылы ұйымның атауы «Прогрессивті христиандар бірігі» деп өзгертілді. PCU бүгінде өзін «әлеуметтік әділдік пен иманға берілген ұйым ретінде сипаттайды, ол үмітті арттыруға және адамдардың мейірімді және әділ әлемге жетелейтін іс-қимылдарын күшейтуге бағытталған». 2005 жылы Кобб Қытайдың постмодерндік даму институтының алғашқы президенті болды. 2014 жылы Кобб Лос-Анджелес аймағында экологиялық теңгерімді өмір салтын қалыптастыруға бағытталған коммерциялық емес ұйым «Pando Populus» басқармасының алғашқы төрағасы болды. Кобб «Pando Populus» директорлар кеңесінде қызметін жалғастыруда. 2015 жылы Кобб «айналасындағы экожүйелер мен тіршілік қауымдастықтарымен үйлесімде толықтай тұрақты адам қоғамын» құруға ұмтылған коммерциялық емес ұйым «Экологиялық өркениет институты» (EcoCiv) кеңесінің мүшесі болды. Кобб EcoCiv директорлар кеңесінде қалады. 2019 жылы Кобб құрылуына жетекшілік етті және «процесс қарым-қатынастық дүниетанымын ілгерілету арқылы даналықты, үйлесімділікті және жалпы игілікті арттыруға» бағытталған коммерциялық емес ұйым «Клермонт процессті зерттеу институты» кеңесінің мүшесі болды. Бір жыл өткен соң, ұйым оның өміріне, басшылығына және ықпалына құрмет ретінде және оның жұмысы мен миссиясын атауымен үйлестіру үшін «Кобб институты» деп аталды. Кобб кеңес мүшесі және жетекші ықпал етуші болып қала береді. 2021 жылы Коббтың қоршаған орта мәселелеріндегі еңбектерін қолдайтын бірнеше адам оның 97 жасқа толуын «Жанды Жер қозғалысын» құру арқылы атап өтті. Коммерциялық емес ұйымның екі мақсаты – АҚШ пен Қытайды осы планетадағы барлық тіршілік үшін ынтымақтасуға шақыру және адамдардың экосфераның қалған бөлігін бағалауды және онымен ынтымақтасуды үйренетін жаңа экологиялық өркениеттің негізін қалауға көмектесу.

Мақалалар

Коббтың 2010 жылға дейінгі жарияланған мақалаларының тізімін Процесс зерттеулер орталығында қараңыз.