Кіріспе
Томас Эдвард Бонд (18 шілде 1934 – 3 наурыз 2024) – ағылшын драматургі, театр режиссері, ақын, драмалық теоретик және сценарист. Ол 50-ге жуық пьесаның авторы, соның ішінде "Saved" (1965) пьесасы Ұлыбританияда театр цензурасын жоюға зор үлес қосты. Оның басқа да танымал туындылары: "Тынық солтүстікке қарай тар жол" (1968), "Лир" (1971), "Теңіз" (1973), "Ақымақ" (1975), "Қалпына келтіру" (1981) және "Соғыс" трилогиясы (1985). Бонд – қазіргі заманғы көрнекті драматургтердің бірі саналды, бірақ оның пьесаларындағы зорлық-зомбылық, қазіргі театр мен қоғам туралы радикалдық пікірлері және драма туралы теориялары салдарынан ол әрқашан даулы болды және солай болып қала береді.
Thomas Edward Bond (18 July 1934 – 3 March 2024) was an English playwright, theatre director, poet, dramatic theorist and screenwriter. He was the author of some 50 plays, among them Saved (1965), the production of which was instrumental in the abolition of theatre censorship in the UK. His other well received works include Narrow Road to the Deep North (1968), Lear (1971), The Sea (1973), The Fool (1975), Restoration (1981), and the War trilogy (1985). Bond was broadly considered among the major living dramatists but he has always been and remains highly controversial because of the violence shown in his plays, the radicalism of his statements about modern theatre and society, and his theories on drama.
Ерте өмір
Томас Эдвард Бонд 1934 жылғы 18 шілдеде Солтүстік Лондонның Холлоуэй қаласында қара жұмысшы отбасында дүниеге келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бала кезінде ол елді мекендерге эвакуацияланды, бірақ 1940 және 1944 жылдары Лондонға жасалған бомбалауды көрді. Театрмен алғашқы танысуы – музыкалық зал болды, онда оның әпкесі фокусшының қосымша көрсетілімінде екіге бөлінетін. Он төрт жасында ол сыныптастарымен бірге Дональд Вулфиттің қойған Шекспирдің "Макбет" пьесасын тамашалап, жаңа әлем ашты. Кейін ол бұл қойылымның өзінің басынан өткен ауыр тәжірибелермен салыстырылатын жағдайларды түсінуге және мағына беруге мүмкіндік берген алғашқы рет екенін айтты. Бонд содан кейін өздігінен білім алды, білімге деген үлкен құштарлықпен жетеледі. Зауыттар мен кеңселерде түрлі жұмыстардан кейін, 1953 және 1955 жылдар аралығында Венадағы британдық әскерлерде әскери қызметін өтеді. Әскерде ол қалыпты әлеуметтік мінез-құлықтың артында жасырылған қатыгездік зорлық-зомбылықты көріп, жазуға кірісуге шешім қабылдады.
1960 жылдар 1970 жылдардың ортасы: алғашқы пьесалар, Корольдік соттың қауымдастығы
Үш жыл бойы өз жасындағы, бірақ бұрыннан белгілі жазушылармен (Джон Арден, Арнольд Вескер және Энн Джеллико сияқты) оқығаннан кейін, Бонд өзінің алғашқы шынайы пьесасы – «Рим папасының үйлену тойы» 1962 жылы Корольдік сот театрында жексенбі күні кешке «декорациясыз қойылым» ретінде сахналандырылды. Бұл жалған натуралистік драма (тақырыбы «мүмкін емес рәсімді» білдіреді) Дженни С. Спенсер Эдвард Бондтың драмалық стратегияларында пьеса «жаңа драматург үшін сәтті бастама» деп мақталған деп жазды. 1980 жылы академик Фрэнсис Радемахер оны Бондтың негізгі пьесаларының қатарына енгізді. 2014 жылы Майкл Биллингтон «Папаның үйлену тойы» атты ертедегі пьесаны «шеберлікпен жазылған» деп бағалады. Бонд Францияның Ұлттық театры мен Big Brum білім беру театры үшін жазған пьесаларын өзінің ең маңызды шығармалары деп санады. Алайда, 2001 жылы The New York Times газетінің Бенедикт Найтингейл жазғандай, сыншылардың көпшілігі Бондтың ең жақсы шығармаларын 1965 және 1978 жылдар аралығында жазылған деп санайды. 2011 жылы The Guardian басылымының редакторлық мақаласында «оның кейінгі пьесалары марксистік мысалдар ретінде оңай жоққа шығарылды» деп мәлімделген. Грэхам Сондерс Британияда «Күбінесе Сау-саладан теңізге дейінгі кезеңде жасалған жұмыстармен байланысты» десе, кейінгі еңбектер одан әлсіз саналады, ал Францияда ол жаңа еңбектерімен бірдей танымал екенін айтты. 2005 жылы Лин Гарднер өзінің соңғы 20 жылдағы шығармашылығының «классикалық пьесаларымен қатар тұрғанын» жазды. 2007 жылы Питер Биллингэм кейінгі шығармаларын – қайта қалпына келтіру, Соғыс трилогиясы, Кофе және Туылған – басты пьесалардың қатарына енгізді. Биллингтон «Бонд өзінің соңғы жылдары догматикалық сенімділік позициясынан бастаған сияқты көрінсе де, ол тұрақты бейнелер жасау қабілетін сақтайды» деп дәлелдеді. Пьеса зорлық-зомбылықтың әлеуметтік себептерін көрсетіп, оларға қарсы жеке адамның бостандығын қояды. Бұл Бондтың бүкіл шығармашылығында басты тақырып болып қала береді. Пьесаның режиссері Уильям Гаскилл болды, ол кезде Король сотының көркемдік директоры болды. 1843 жылғы Театрлар туралы заң әлі де күшінде болды және сценарийлерді бекіту үшін лорд Чемберленнің кеңсесіне тапсыруды талап етті. «Құтқарылған» пьесасында бала күштік көлікте таспен атқыланып өлтірілген сәбинің бейнесі де бар. Лорд-чемберлен оны цензуралауды талап етті, бірақ Бонд бұл маңызды сахнаны алып тастау пьесаның мәнін өзгертеді деп, бір сөзді де өзгерткісі келмеді. Ол Гаскилл мен Король сотының берік қолдауына ие болды, бірақ оған үлкен қиындықтар төнді. Театр клубының құрылуы әдетте өз тілдері немесе тақырыбы бойынша тыйым салынған пьесаларды «клуб» жағдайларында орындауға мүмкіндік берді, мысалы, Комедия театрында, алайда ағылшын сахналық қоғамы сотталды. Прокуратураның белсенді науқаны, Ұлттық театрдың сол кездегі көркемдік директоры Лоренс Оливье ұсынған құлшынысты қорғаныспен, айыптауды жоюға тырысты. Сот ағылшын сахналық қоғамын кінәлі деп тапты және оларға шартты түрде босатқышты берді. Бонд пен Король соты цензураға қарсы тұруды жалғастырды және 1967 жылы сюрреалистік «Ерте таң» пьесасын қойды. Бұл Виктория мен Флоренс Найтингейлдің лесбияндық қарым-қатынасын бейнелейді, корольдік принцтер сиамдық егіздер ретінде, Дизраэли мен принц Альберт төңкеріс жасауды ойлап табуда және бүкіл драма персонажы Бичи Хадтан құлағаннан кейін канибалистік көкке лайық. Патшалық соты пьесаны толық тыйым салғанға қарамастан шығарды және бір жыл ішінде заң ақыры жойылды. 1969 жылы Корольдік соттың Бондтың шығармаларын заңды түрде орындауға мүмкіндігі болғанда, ол үш пьесаны қойып, Еуропада гастрольге шықты, Белград халықаралық театр фестивалі сыйлығын жеңіп алды. Қылмыстық істі жүргізу және өзара қолдау тәжірибесі Бонд пен Король соты арасындағы байланысты бекітті, онда оның барлық пьесалары (сыртқы комиссияларды қоспағанда) 1976 жылға дейін премьера болады, олардың көпшілігін Гаскилл режиссерлік етті. Бондтың шығармаларына Ұлыбританияда тыйым салынған, бірақ «Құтқарылған» өз заманының ең үлкен халықаралық табысына айналды. 1966-1969 жылдар аралығында әлем бойынша отыздан астам түрлі қойылымдар, көбінесе Германиядағы Питер Штайн немесе Франциядағы Клод Реги сияқты атақты режиссерлер. Сол кезде бұл пьеса барлық жерде даулы болды, бірақ қазір 20-ғасыр классигі ретінде қарастырылады. «Ерте таң» бастапқыда сынға алынды, бірақ кейінгі жылдары бірқатар жазушылардан мақтау алды. Содан кейін Бонд бірнеше тапсырыс бойынша жазылған пьесалар жазды. «Британ империясының сатирасы «Теңізге тар жол» (1968), жалпы алғанда оңтайлы пікірлер алды, Ковентри халқы мен қала фестивалі үшін жазылды. Ол фестиваль өнерпаздары үшін екі агитпроп пьесасын жазды: Шарпвилл қырғынына арналған «Қара жұмыс» (1970) және CND-нің Пасха фестивалі үшін «Күш» (1971). Бір актілі пьеса, «Күш» пьесасының толық мәтіні алғашқы қойылымнан бір жыл өткен соң The New York Times газетінде жарияланды. Спенсер «Қара жұмыс» және «Күш» пьесаларын «күш пен юморға» толы шығармалар деп сипаттады. Бонд Шекспирдің «Король Лир» пьесасы негізінде «Лир» пьесасын жазды. Пьеса қартайған тиран корольдің құлдырауын көрсетеді. Екі циник қызының сатқындауынан зардап шегіп, әскери жеңілістен кейін саяси тәуекел ретінде қуылған, өмірін жойған және өлімін тудырған адамның күйреген шаңымен қуылған, түрмеге қамалып, көзінен айырылғаннан кейін, зорлық-зомбылыққа толы өмірден кейін ол билікке қарсы радикалды оппозицияда даналық пен тыныштық табады. Пьесаның соңында ол еңбек лагерінде күшпен жұмыс істейді, ол бір кезде салған қабырғаны саботаж жасау арқылы болашақ бүлікке үлгі көрсетеді, оны кейінгі режимдер жалғастыра береді. Дэвид Л. Хирст «Лир» сыншылар мен көрермендерді бөліп тастады десе, Рональд Брайден пьеса сыншылардан мақтау алғанын хабарлады. Патрис Шереудің 1975 жылғы қойылымы «Бондты Франциядағы маңызды заманауи тұлға ретінде орнатып берді». 1972 жылы Чарльз Маровиц Бондты «өзінің буынының ең көрнекті жазушыларының бірі» деп мақтады, «бірақ сіз Англияда тұрсаңыз, олай ойламас едіңіз, континентте оған қарағанда еңбектің қандай да бір жеңіліспен қарастырылатын ел». «Континентте, саяси театрдың ұзақ дәстүрі бар жерде, бұл шығармалар инстинктивті түрде түсініледі». Сасқылықпен баяулайтын Эдуардтық кезеңдегі комедия «Теңіз» (1973) Англияның шығыс жағалауындағы теңіз жағалауындағы қауымдастықты Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі бірнеше жылда, диктатор әйелдің үстемдігінде және жас азаматының суға батып кетуінен құрылған күйде көрсетеді. Бала кезінде теңіз жағалауына эвакуацияланған тәжірибесімен күш алған пьеса «комедия» деп аталды және оның бұрынғы пьесаларының көңілсіз көңілінен кейін оңтайлы болып көрінуі керек еді. Бұл осы тар және қысымды қоғамнан жас және үміткер жас жұбайдың сәтті қашуымен бейнеленеді. Бұл пьеса Гаскилл режиссерлік еткен Бондтың соңғы пьесасы болды. 1974 жылы Бонд неміс драматургі Франк Ведекиндтің «Көктемгі ояну» (1891) пьесасын, жасөсперімдердің сексуалдық белсенділігін басу туралы пьесасын аударды. Пьеса жазылғаннан бері әрқашан цензураланып немесе маңызды кесілімдермен ұсынылған, ал Бондтың аудармасы Ведекиндтің түпнұсқа мәтінін, оның ең даулы көріністерін қамтиды. Бонд содан кейін қоғамдағы суретшінің орны туралы екі пьеса жазды. «Бинго» (1974) зейнеткер Шекспирді пайдалы жер иесі ретінде, әлеуметтік зорлық-зомбылықтың әлсіз, бірақ қайырымды куәсі ретінде бейнелейді, ол ақырында өзіне-өзі қолынан кешіп, қайта-қайта «Ештеңе жасалды ма?» деп сұрайды. «Ақылсыз» (1975) 19 ғасырдың ауылдық ақыны Джон Клэрдің өмірін қайта қарастырады. Ол Клэрді 1816 жылғы Литтлпорт бүлігіне қатыстырады, содан кейін оның поэзиясын осы ауылдық бүліктің қазіргі индустриалды капитализмнің өсуіне қарсы рухының сақтаушысы етеді. Бұл тарихи кластық соғыстың сәтсіздігі оны ақылсыздыққа жетелейді. 1976 жылы «Бинго» пьесасы «Бродвейден тыс ең үздік пьеса» сыйлығын жеңіп алды, ал «Ақылсыз» пьесасы Plays and Players журналының «жылдың үздік пьесасы» деп танылды.
1970 - 1980 жылдар: кең ауқымы, саяси тәжірибелер
Бонд 1970-жылдары Англияда драматург ретінде табысқа жетіп, шығармашылық шеңберін кеңейтті. Оның пьесаларын институттық және қоғамдық театрлар премьералар мен қайта қоюлар үшін сұрады, сондай-ақ оған танымал ұйымдар мен белсенді топтар пьеса жазуға тапсырыс берді. Мысалы, 1976 жылы ол бір жағынан "Stone" және "A A America" (айтылуы бұрынғыдай) екі "agit prop" стиліндегі пьеса жазды, сәйкесінше "Gay Sweatshop" және "Almost Free Theatre" үшін, ал екінші жағынан, Майкл Линдсей Хогг үшін Вебстердің "Ақ шайтан" пьесасының адаптациясын жасады, ол "Old Vic" театрын қайта ашуға және неміс композиторы Ханс Вернер Хенце үшін "Ковент-Гардендегі Корольдік опера үйінде ашылатын либретто: "Біз өзенге келеміз". (1982 жылы бұл екеуі тағы да жұмыс істеді, бірақ "Англиялық мысық" операсы бұрынғыдай сәтті болмады.) Энн Мари Демлинг "A A America!" пьесасы туралы: "Бонд американдық ертегілер мен халық аңыздарының карикатурасы мен диалектісін шеберлікпен және дағдымен қолданады" деп жазды. Ол "Stone" пьесасын "құрылысы жағынан қиындық тудырады, өйткені Бонд тақырыбын псевдо-библиялық аллегория аясында ұсынады. [ ] Пьесада көптеген күрделі мәселелер қарастырылады, оларды аллегорияның айқындығымен жеткізу қиын". Алайда, Бондтың Корольдік сотымен жұмыс қарым-қатынасы біртіндеп әлсіреп, 1970-жылдардың ортасында ол Корольдік Шекспир компаниясында (RSC) жаңа серіктес тапты. 1976 жылы "Bingo" қойылымынан бастап, RSC оның пьесаларын қайта қойып, 1990-жылдардың басына дейін тұрақты түрде гастрольдік сапарлар жасады. Бонд, көбінесе оның қойылымдарының эстетикалық таңдауларымен келіспей немесе жеткілікті кеңес алмағанына наразылық білдірді, бірақ компанияның оның жұмысына берген шынайы қолдауын мойындады. 1977 жылы RSC Лондонның жаңа театры, қойманың ашылуы үшін жаңа пьесаны тапсырды, ол "The Bundle" болады. Ойын қиялға салынған ортағасырлық Жапонияда және классикалық жапон ақыны Башоның анекдотына негізделген. Бұл пьеса соңында сәтті революцияны көрсетеді, оның көшбасшысы саяси өзгерістердің адам құнын үнемі сезінеді және жанашырлықтың идеологиясын пайдасыз деп санайды, ол (Бондтың пікірінше) саяси жағынан кері әсер етеді және реакциялық зорлық-зомбылықты қолдайды. Ричард Эдер "The Bundle" пьесасын сынға алып, оны "бұрын қолданылған ингредиенттерден жасалған жұқа саяси астарлы әңгіме" деп атады. "Бұл Брехт жылдамдығымен жылытылған. [ ] Тілдің түбі алынып тасталды, бірақ ол арық емес, бос". 1996 жылы Д. Ж. Р. Брукнер "Irondale Ensemble Project" қойылымын "толыққанды көңіл көшірмейтін" деп бағалады. Хореография мен режиссураны мақтаған Брукнер "бұл не туралы екенін айту мүмкін емес" деді және соңғы сағаттың философиясын "өрескел" деп сипаттады. Алайда, 1998 жылы Бонд пьесаларының бесінші жинағын қарастырғанда Ричард Бун "The Bundle" пьесасын "сатып алу құнын өтейтін шынайы және ұятқа қалдырылған шедевр" деп атады. Бонд өзінің келесі пьесасына, Троя соғысына негізделген және Еврипидтің "Троя әйелдеріне" негізделген "The Woman" пьесасына да осындай саяси алаңдаушылықты жүктеді. "Лирмен" салыстырғанда, ол афиналық империяға қарсы күйреген Троя патшайымы Геккубаның күресін көрсетеді, ол аристократия мен мемлекеттің мүддесін тастап, пролетариатпен физикалық кездесуге және халық ісіне қосылуға мүмкіндік берген кезде ғана табысқа жетеді. 1977 жылы Бонд Йель университетінен хаттар бойынша құрметті докторлық дәрежесін алды (егерде отыз жыл бұрын оған он бір плюс емтиханына қатысуға рұқсат етілмеген болса да) және Ньюкасл, Дарем және Бирмингем қалаларында студенттердің семинарларын бастады, ол үшін бірнеше пьеса жазды. Олардың ішіндегі ең жетістіктері "The Worlds" болды, ол Ньюкасл университетінің театр қоғамы үшін жазылған, Ұлыбританиядағы соңғы оқиғаларға негізделген, Солтүстік Ирландиядағы жанжал және Қанағатсыздық қысындағы әлеуметтік дағдарыс. Қабылдау аралас болды. Демлинг "Saved" фильміндегі ең даулы сахнаға көрермендердің реакциясы, оның стильінің алдыңғы эпизодтардың отандық реализмінен бөлінуінен туындағанын атап өтіп, "The Worlds" пьесасын Бондтың "гротескті сюжетке сәтті кіріктіретін" жұмысының үлгісі ретінде келтірді. Сондықтан ол өзінің жеке пьесаларын шығара бастады және біртіндеп бұл пьесаларды алғашқы қойылымдарына шығаруға шарт жасады. 1973 жылы Венадағы Бургтеатрда неміс тілінде "Лир" пьесасын сахналағаннан кейін, Бонд 1978 және 1982 жылдар аралығында Лондонда өзінің соңғы төрт пьесасын: Корольдік сотында "The Worlds" және "Restoration", ал Ұлттық театрда "The Woman" және "Summer" пьесаларын режиссерлік етті. Бұл соңғы екеуі Оңтүстік Африка актрисасы Ивонна Брайселандты таныстырды, оны Бонд өте бағалап, оны әйел рөлін орындаудың идеалды түрі деп есептеді. 2002 жылы Кристофер Иннес "Summer", сондай-ақ "Human Cannon" және "Jackets II" пьесаларын Бондтың кейінгі пьесаларындағы кейіпкерлердің ізгі немесе жаман болуынан туындаған мәселенің мысалдары ретінде сынға алды, олар күрделілікке ие емес. Иннес "Restoration" пьесасын "Бондтың мансабының соңғы кезеңінде осы қарапайымдылықтан жоғары көтерілген жалғыз пьеса" деп атады. Фрэнк Рич "The New York Times" газетінде 1983 жылы "Summer" пьесасын "соқпақ және нашар" деп сынап, "жарқынсыз [ ] Ксения мен Марта кейіпкерлерінің тереңдігі жоқ, бұл кейбір жалықтыруды жеңілдетуі мүмкін. Бондтың қоғам туралы детерминистік көзқарасы оларды символдарға дейін төмендетіп жібереді". "The Woman" пьесасы жақында ашылған Оливье аудиториясында қойылған алғашқы заманауи пьеса болды, ал қойылым эстетикалық табысқа ие болды, әсіресе үлкен ашық сахнаны жаңашылдықпен пайдаланғаны үшін. Дэвид Л. Хирст "The Woman" пьесасында Бондтың "Троя әйелдерін шеберлікпен қайта жазады, осы қоғамның бейнесін қазіргі заманға бейімдейді және қазіргі заманғы саяси пікірге әсер етеді" деп жазды. Адам Торп 2006 жылы пьесаны "керемет" деп атады. Алайда, Бондтың Ұлттық театр және Корольдік сотпен режиссерлік қарым-қатынасы өте шиеленісті болды. Театрлар мен актерлары оны авторитарлық және абстрактілі режиссура жасады деп айыптады және кейбір тартыншақ актерлермен және театр менеджерлерімен қатыгез дауларға түсті. Ол британдық театрдың қазіргі драманы жандандыру ниетін түсінбегенін және оның өнер талаптарын қанағаттандыра алмайтынын сезінді. Өзінің әйгілі келісімсіздік көзқарасымен Бонд "қиын автор" репутациясын қалыптастырды, бұл оны Англияның негізгі сахналарынан алыс ұстауға көмектесті. 1980-жылдардың ортасында Питер Холл Ұлттық театрда оның жаңа пьесасы "Human Cannon" пьесасын, Ивонна Брайселанд үшін және Оливье сахнасының кеңдігі үшін режиссерлік етуге бірнеше рет рұқсат бермеді. Ричард Бун "Human Cannon" пьесасын "өте жақсы" деп сипаттады. Макс Стаффорд Кларк "The War Plays" пьесасының Барбикан қойылымымен Бондтың "дарынды актерлерді құлап, ұсақ-түйекке толы жаралылардың шатасқан тобына айналдырғанын" жазды. "Эдуард Бонд - мен 40 жыл ішінде жұмыс істеген ең қиын адам". Содан кейін ол өз пьесаларының институционалдық театрлармен Лондонда дұрыс жұмыс жағдайлары болмаса, премьерасы өткізілмеуіне келісті. Ол 1996 жылы ғана RSC-ге оралды, ол "In the Company of Men" пьесасын режиссерлік етті, бірақ бұл қойылымды сәтсіздікке ұшырады деп есептеді. Дегенмен, ол қайта қоюларды үнемі қабылдады және кейде оларға қатысты, бірақ көбінесе қанағаттанбады және RSC актерлерімен Сисили Берримен бірге семинарлар өткізді. 1990-жылдардың басында BBC үшін жазылған екі пьесадан басқа ("Olly's Prison" және "Tuesday"), Бонд пьесаларын жазуын жалғастырды, олар Ұлыбританияда тек әуесқойлар компанияларымен ғана қойылатынын білді. Бұл қақтығыстар әлі де өте даулы болып табылады, ал Бонд және оған қарсы шыққандар хаттарда, кітаптарда және сұхбаттарда есеп айырысуды жалғастырды.
1980 жылдардағы өзгеріс
Дегенмен, 1980 жылдардың ортасында Бондтың жұмысы "Соғыс пьесалары" трилогиясымен жаңа бастама алды. Салқын соғыстың соңғы жылдарындағы қауіп-қатерлер мен Ұлыбритания мен Еуропада туғызған саяси белсенділікпен ынталандырылған Бонд 1980 жылдардың басынан бастап ядролық соғыс туралы жазуды жоспарлаған болатын. Ол Палермодағы сицилиялық студенттермен оқиға желісін сынақтан өткізгеннен кейін мұны жүзеге асырудың жолын тапты. Өздерін қорғау үшін жау балаларын өлтіруді жоспарлаған қоғамның қасқырлығын көрсету үшін (бұл ядролық қорқыныштың логикасын қалай көргенін көрсетті) ол жауынгерге өз қауымының баласын өлтіруді бұйырған импровизацияны ұсынды. Бондтың айтуынша, әр оқушы жауынгер ретінде импровизацияланған шетелдік баланы өлтіруден бас тартты және парадоксальды түрде өз бауырларын өлтіру үшін үйіне оралды. Ол бұл жерде адамның бойындағы терең тамырланған күшті, оның "радикалды кінәсіздік" деп теореттік түрде атаған әділдік сезімін сақтап тұрғанын көрді. Кейіннен ол осы ұғымға негіздеп, драманың антропологиялық және әлеуметтік рөлін жан-жақты түсіндіріп, Брехттің саяси драма туралы теориясынан асып түсетінін ойлады. Бұл жаңалық оған ядролық соғыс туралы жазуға мүмкіндік берді. Ол соғыс зұлымдықтарын жалпылап қана айыптап қоймай, сонымен қатар саяси тұрғыдан қарапайым азаматтардың оны қабылдауына және онымен ынтымақтасуына күмән келтірді. 1984-1985 жылдары ол әртүрлі өтініштерді қанағаттандыру үшін үш пьеса жазды, оларды "Соғыс пьесалары" деп біріктірді. Біріншісі, "Қызыл, қара және надан" (Джордж Оруэллге арналған фестиваль үшін жазылған) - бұл қысқаша агитпроптық пьеса, онда ядролық жаһандық бомбалау кезінде құрсақта қалып, жанған бала болашақтан келіп, көрермендерді қоғамды оның қазасына кінәлайды. Екіншісі, "Тендік адамдар" (жас белсенділер компаниясына арналған), капиталистік қоғамның өлім идеологиясын айыптайды. Онда аман қалғандардың бір қауымы консерваланған тағамның шексіз қорымен өмір сүреді, олар бейтаныс адамнан қауіп төнгенін сезінгенде, ашуланып, барлығын ядролық соғыс сияқты жояды. Үшіншісі, "Ұлы бейбітшілік" (РСК үшін жазылған) ядролық бомбалаудан кейін едәуір аман қалған қаладағы Палермо импровизациясын қайталайды. Бұл оқиға өзінің кішкентай әпкесін өлтірген солдат пен өз баласын құтқару үшін көршісінің баласын өлтіруге тырысқан ана туралы. Кейін пьесада ол 20 жылдан кейін ядролық соғыс әлемді құрғақ далаға айналдырды, онда ол басқа тірі қалғандармен кездесіп, адамгершілігін біртіндеп қалпына келтіреді. Манган 1995 жылы Одеон Театры Еуропаның "Соғыс пьесалары" қойылымының сәтті болғанын және Францияда бұл шығарма "Екінші дүниежүзілік соғыстан бері жазылған ең маңызды пьеса ретінде сипатталған" деп түсіндірді. Алайда 1996 жылы Жанелл Г. Рейнелт бұл кездесуді "салқын" деп сипаттады. Адамдық емес жағдайда адам болып қалу немесе қайтадан адам болу үшін осы үмітсіз күш-жігер Бондтың кейінгі пьесаларындағы кейіпкерлердің көпшілігінің мақсаты болады, оның аясы адамзаттың шектері мен мүмкіндіктерін зерттеу болады. Оның келесі пьесасы "Жакеттер" тағы да Палермо импровизациясын қолданады және әскери қастандықтармен манипуляцияланған екі жас жігіттің арасындағы қарама-қарсылықты, алдымен ортағасырлық Жапонияда, содан кейін қазіргі қалалық тәртіпсіздіктерде жасайды. Кейде ортағасырлық Жапониядағы бөлік пен Британиядағы бөлік тиісінше I және II жакеттер деп аталады. The Guardians театрының сыншысы Робин Торнбер "Жакетті" "саяси, полемикалық поэзияның таңғажайып күшті туындысы" деп мақтады. 1993 жылы Кристин Шейд "Соғыс пьесалары мен жакеттерін" Бондтың "ең танымал шығармалары" ретінде санады. 1998 жылы Ричард Бун "Жакетті" "өте жақсы" пьеса деп атады (Ол "Адамдық қаңқамен" істегендей). "Ерлердің компаниясында" қару-жарақ фабрикасының басқарушысының асырап алған ұлының циникалық, интригаға толы неолибералды бизнес әлемінде кім болғаны үшін жан-жақтан күресуін көрсетеді, ол Бонд біздің пост-заманауи заманның айнасы деп санайды. "Ерлер компаниясында" Франциядағы сын және коммерциялық табысты болғанымен, "Олли түрмесінде" өз қызын өлтірген және қылмысын ұмытқан адам өмірінің мағынасын табуға тырысады. "Оллидің түрмесі" сыншыларды екіге бөлді. Сейсенбіде жас дезертир соғысқа қатысты шындықты айтуға тырысады, бірақ қоғам оны жояды. Құрылымы жағынан жаңашыл, "Көке" зорлық-зомбылықтың мәдени тамырларын ашады. Бұл фильмде анасы баласын өлтіріп, оны тамақтандыра алмай қалған қыздың кейіпкері бар, ал екінші, реалистік бөлімі тарихи Баби Яр қырғынын көрсетеді, онда осы кейіпкерлер құрбан болған. Палермо импровизациясындағыдай, жауынгер құрбандарды көбірек атуға шамасы келмейтінін түсінеді және ақырында офицерін атып, қызбен қашып кетеді. Соундерс "Көкені" Бондтың Францияда жақсы танылған кейінгі туындыларының бірі деп атады. Адриан Турпин "ойындағы бірінші бөлімді құрайтын үлкен бөліктеріне" жеңіліп қалғанын хабарлады. Турпин Бондтың гуманизмi кейде "онымен қақтығысып, мәтіннің түсініксіздігіне нұр шашыратынын" айтты, бірақ пьесаны түсінуге болмайды деп санады. Бенедикт Найтгейл Бондтың "Дүниелерден" бастап көптеген пьесалары "көрікті байқаулармен және кейде өте қатал формаларға айналатын уағыздық радикализммен біріктірілетінін" айтты, бірақ "Көке" (және "21 ғасырдың қылмысы") көбірек жанды туындылар екенін мақтады. "Бар ма емес пе", "Орындық" және "Астыңғы бөлме" қалалардың монотонды өмірін көрсетеді, онда әлеуметтік қарым-қатынастар мен естелік жойылған, тұтыну мен иелену стандартизацияланған және адамдар өз қиялының қарсылығымен мазаланып, бейтаныс адамдардан қорқып жүреді. "Туған және Кінәсіздік" милитаризацияланған полицейлердің, "Вапостардың" әрекеттерін көрсетеді, олар жаппай депортация кезінде қарсылық көрсететін азаматтарға зұлымдық жасайды, бірақ олардың кейбіреулері өміріне адамдық өлшемді табуға тырысып, тұтқындалған және қылмыстық жағдайдан қашуға асығысқан. Британдық институттық театрлардан оқшауланған Бонд 90 жылдардың ортасында оның жазуға деген құлшынысын сақтайтын екі жаңа серіктес тапты. Бірі - Бирмингемдегі білім беру театры компаниясы Big Brum, ол оның серіктес суретшісі болды. 1995 жылдан 2009 жылға дейін ол осы компания үшін жас көрермендерге арналған жеті әртүрлі пьеса жазды: "Ішкі теңізде" (1995), онда жас Холокост мұрасын қабылдайды; "Он бір жилет" (1997), мектептік және әскери авторитарлық туралы; "Бар ма емес пе" (2000), "Тепе-теңдік" (2003), "Астыңғы бөлме" (2005), "Әуен" (2007) және "Терезе" (2009). Big Brum Бондтың Англияда ашық түрде жазып, пьесаларын премьераға шығарған жалғыз кәсіби компания болып көрінді. Бұл ынтымақтастық Бондтың драма туралы теорияларын Англияда кеңірек танысуға мүмкіндік берді, онда олар қазіргі уақытта Драманы оқыту жөніндегі Ұлттық қауымдастық арқылы таратылуда. 1999 жылы ол Кембридждегі Манор Колледжінің оқушыларымен ойналатын "Балалар" пьесасын жазды. Жастарға арналған драмаға жасаған осы басқа үлес Англияда және шетелде көптеген мектептер мен театрларда ойналған және Бондтың халықаралық табыстарының бірі саналады. Сара Рэтлифф Бондтың "Он бір жилетте" "біз өз әрекеттерімізге жауаптымыз" деп дәлелдеуге тырысып жатқанын айтты. "[ ] Кейіпкерлерді одан әрі дамытуға болады; Студенттің қандай екенін білу қиын, сондықтан онымен бірге сезіну қиын. Біз оның әрекеттерін білеміз және олар қорқынышты, бірақ біз оны түсінбейміз. Бұл драматургтің ниеті болуы мүмкін. Біз әлі де студент өзгереді, жақсарады деп үміттенеміз, бірақ ол олай болмағанда, біз өзімізге қарап, сұрақтарды қоюды бастауымыз керек. Эдвард Бонд бізді осы нүктеге жеткізуде жақсы жұмыс жасайды." Керісінше, Савитрибай Фуле Пуне университетінің веб-сайтында жарияланған мәтінде "Бонд мектеп пен отбасының - балалық шақты мейірімді түрде күтуге тиіс институттардың, балалық шақты жегішпен үлкейтуді бастайтынын көрсетуді қалайды" делінген.
In Olly's Prison, a man who has killed his daughter and forgotten his crime tries to find meaning in his life. Olly's Prison divided critics. In Tuesday, a young deserter tries to tell the truth about the war but is destroyed by society. More innovative in structure, Coffee exposes the cultural roots of violence. It contrasts an initial, imaginary section resembling a gloomy fairy tale, in which a mother kills her child because she can no longer feed her, with a second, realistic part reproducing the historical Babi Yar massacre, where the same characters are among the victims. As in the Palermo improvisation, a soldier realises he cannot shoot the victims any more, and eventually decides instead to shoot his officer and escape with the girl. Saunders listed Coffee as one of the later works for which Bond is well known in France. Adrian Turpin reported being "defeated by large chunks of [the scene that] dominates the play's first half". Turpin said that Bond's humanism at times "breaks through his rhetoric, shedding a ray of light on the text's opacity", but deemed the play impenetrable. Benedict Nightingale said that most Bond plays from The Worlds onward "tended to combine vivid observation with a preachy radicalism that could take disconcertingly hardline forms" but praised Coffee (and The Crime of the 21st Century) as much livelier works. Have I None, Chair and The Under Room show the monotonous life of the cities, where social relationships and memory have been abolished, consumption and possession standardized, and where people are harassed by the resistance of their imagination and panicked by strangers. Born and Innocence follow the actions of militarized policemen, the 'Wapos', who perpetrate atrocities on reluctant civilians during mass deportations, but some of whom try to find a human dimension to their lives and desperately attempt to escape the alienated and criminal conditions they are trapped in. Though isolated from the institutional British theatres, Bond found two new partners in the mid 90s who would keep alive his impulse for writing. One was the Birmingham based theatre in education company Big Brum, of which he remained an associate artist. From 1995 to 2009 he wrote seven very different plays dedicated to young audiences for this company: At the Inland Sea (1995), in which a youth confronts the legacy of the holocaust; Eleven Vests (1997), on scholastic and military authoritarianism; Have I None (2000), The Balancing Act (2003), The Under Room (2005) Tune (2007) and A Window (2009). Big Brum appeared to be the only professional company in England for more than two decades that Bond openly wrote for and allowed to premiere his plays. This collaboration has brought Bond's theories on drama to broader attention in England, where they are now relayed by the National Association for Teaching of Drama. In 1999, he wrote The Children to be played by pupils at Manor Community College in Cambridge. This other contribution to drama intended for young audiences has been performed ever since in many schools and theatres in England and abroad and counts as one of Bond's international successes. Sarah Ratliff said that Bond is trying to argue in Eleven Vests that "we are responsible for our actions. [ ] The characters could be developed more; it is very hard to empathize with the Student because the audience doesn't really know him. We know his actions, and they are deplorable, but we don't really understand him. Perhaps this was the playwright's intent. We still hope that the Student will change, will become better, but when he doesn't, we then have to look inward to ourselves and begin the questioning process. Edward Bond does a good job of pushing us toward this point." Conversely, it was claimed in a text released on the Savitribai Phule Pune University website that "Bond wants to bring out how school and family – the very institutions which are supposed to benevolently nurture childhood – start corrosively exercising repressive ownership and control of the child self and yet the society is so ideologically blinded towards such occurrences that we talk endlessly about adolescent crimes and the problem of the irresponsible youth." Bond's other partnership during his final years was with French director Alain Françon who premiered In the Company of Men in 1992 and produced an acclaimed version of The War Plays at the Festival d'Avignon in 1994, re introducing Bond's work to France where his plays and theory have since become highly influential. Françon continued to promote Bond's work when he was head of the Théâtre national de la Colline in Paris from 1997 to 2010 and, with strong support and involvement from Bond, staged Coffee, The Crime of the 21st Century, Have I None, Born and Chair. To Françon and his actors Bond dedicated People and Innocence, which, with Have I None, Coffee and The Crime of the 21st Century, he called The Colline Pentad and considered his major project of that decade. Chair was praised in Exeunt, Variety, TheaterMania, and The Guardian, but criticized in Financial Times and The New York Times. Of A Window, Lyn Gardner wrote, "This is a knotty and uncomfortable play of austere poetry and vision, written by a playwright who is like a latter day Tiresias: sometimes gnomic, but seldom wrong". Gardner described the play as having "understated power". In 2002, Arthur Smith said of Existence, "It was all so powerful and demanding that at the end of it I fell into a disturbed sleep for an hour and a half." In 2005, David Davis lauded Born as "perhaps his greatest play to date". During the early years of the 21st century, there was renewed worldwide interest in Bond's work and ideas on drama. In France, he held several conferences with participants drawn from a wide audience, directed many workshops in Paris and elsewhere, and was the most performed playwright after Molière (according to Lynne Walker in 2005). He was invited to take part in conferences and workshops all over Europe and America. In the United States, Robert Woodruff and the American Repertory Theatre produced Olly's Prison in 2005; Woodruff also directed Saved (2001) and Chair (2008) at Theatre for a New Audience in New York City. In Germany, interest in his plays has remained high since the 1970s. In Britain his plays are now regularly revived in community theatre and in 2008, he enjoyed his first West End production in a career of almost fifty years with Jonathan Kent's revival of The Sea at the Theatre Royal Haymarket, with David Haig and Eileen Atkins. Among recent productions of his work have been revivals of Lear at the Crucible Theatre Sheffield featuring Ian McDiarmid and Restoration with added songs, toured in early 2006 by the Oxford Stage Company. During the autumn of 2010 The Cock Tavern Theatre in London produced six of his plays simultaneously (one chosen from each decade), including a new one, provisionally entitled There Will Be More, commissioned for this occasion and performed although unfinished. Notably, Bond himself directed a revival of The Fool and took over the direction of There Will Be More. The Guardian Lyn Gardner wrote, "There is some hard, unflinching writing here, but uncertain performances and an awkward, often unintentionally comic production make this seem perilously close to a parody of an Edward Bond play." Conversely, Mark Taylor of The Independent wrote that "as its plot takes the path of least resistance between one primal convulsion after another, this starkly eloquent, theatrically knowing play stretches credulity to snapping point. [ ] It's no wonder that the tone of Adam Spreadbury Maher's unsparing, production teeters uncertainly at times between seriousness and melodramatic spoof." Also, Ian Shuttleworth of Financial Times panned the first 20 minutes of the latter play as "a parody of the work of Edward Bond" and the rest of the play as "more of the same [ ] this is apparently part of a much longer work (be afraid, be very afraid) examining the inadequacy of modern drama. But it does not examine this; nor does it act as a moral conscience, indict our complacency or anything of that ilk." The Lyric Hammersmith presented the first London production of Bond's Saved for 27 years in autumn 2011 in a production by the venue's Artistic Director Sean Holmes. 2012 saw two new plays performed by Big Brum Theatre in Education Company; The Broken Bowl and The Edge. Both of these plays were filmed and made available online. In 2014 Big Brum Theatre in Education Company presented its tenth new Bond play, The Angry Roads. His 2016 play Dea was panned in The Stage and The Times, with Dominic Maxwell of the latter publication referring to it as "awful". Conversely, Tom Bolton of Londonist argued, "Dea is not just a shock fest — the play is a deep, poetic, complex investigation of the condition of 21st century society." In 2013 he accepted an honorary doctorate in letters from Newman University, Birmingham. He was an honorary associate of the National Secular Society.
Жеке өмір және өлім
Бонд 1971 жылдан Элизабет Паблемен некеде тұрды, ол 2017 жылы қайтыс болды. Бонд 2024 жылдың 3 наурызында 89 жасында Лондонда дүние салды.
Жарияланымдар
1970-ші жылдардың басынан бері Бонд, Джордж Бернард Шоудан кейін пьесаларына ұзақ, мазмұнды прозалық алғы сөздер жазған тұңғыш драматург ретінде ерекше көзге түседі. Онда автор капитализм, зорлық, технология, постмодернизм және қиял туралы ойларын жеткізеді, сонымен қатар драманың қолданылуы мен құралдары туралы толыққанды теорияны дамытады. Оның жинақталған пьесаларының тоғыз томы, алғы сөздерімен бірге, Ұлыбританияның Methuen баспасынан қолжетімді. 1999 жылы ол театр және драманың мәні туралы жазбалар жинағын "Жасырын сюжет" деп баптады. Ол өзінің күнделіктерінен екі томдық, ал хаттарынан төрт томдық жинақ жариялады. 1987 жылы оның жинақталған өлеңдері жарық көрді.
Киноға қосқан үлесі
1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Бонд кино саласына да үлес қосты. Ол Микеланджело Антонионидің (1966) «Blowup» фильмі үшін ағылшын тіліндегі диалогтарды жазды, бұл жұмысы үшін «Оскар» сыйлығының «Ең үздік түпнұсқа сценарий» номинациясына ие болды. Сонымен қатар, ол Владимир Набоковтың «Қараңғыдағы күлкі» (1968, режиссер Тони Ричардсон) романының бейімделуін және австралиялық аборигендердің «Walkabout» (1971, режиссер Николас Рог) драмасының сценарийін жазды; ал «Николас пен Александра» (1971, режиссер Франклин Дж. Шаффнер) фильміне қосымша диалогтар енгізді. Антонионидің «Blowup» фильмін есептемегенде, Бонд бұл туындыларын тек қарапайым коммерциялық жұмыстар деп санады және кино жобаларына одан әрі тартылғанда көбінесе көңілі тоймады.