Кіріспе
Ежелгі Римдегі жер құқығы. Аграрлық заңдар (латын тілінен алынған ager сөзі, яғни "жер") – римдіктер арасында мемлекеттік жерлерді, немесе ager publicus-ты бөлуді реттейтін заңдар. Көбірек мағынасында, ол шаруалар мен егіншілерге, немесе кез келген қоғамдағы жалпы шаруашылықпен айналысатын топқа қатысты ауыл шаруашылығы заңдарын да қамтуы мүмкін. Аграрлық заңдарды реформалауға жасалған әртүрлі тырастықтар, патрицийлер мен плебейлер арасындағы таптық күрестің – Таптардың қақтығысының бір бөлігі болды. Германия және Нидерланды сияқты басқа елдерде аграрлық құқық – шаруашылық және ауыл шаруашылығы саласын қамтитын құқық жүйесін атау үшін қолданылады.
Agrarian laws (from the Latin ager, meaning "land") were laws among the Romans regulating the division of the public lands, or ager publicus. In its broader definition, it can also refer to the agricultural laws relating to peasants and husbandmen, or to the general farming class of people of any society. Various attempts to reform agrarian laws were part of the socio political struggle between the patricians and plebeians known as the Conflict of the Orders. In other countries like Germany and the Netherlands, agrarian law is the name used to describe the terrain of law relating to farming and agriculture.
Кіріспе
Ежелгі Римде екі түрлі жер болған: жеке және мемлекеттік жер (ager publicus), оның ішінде ортақ жайылымдар да болған. Б.з.б. II ғасырға қарай, бай жер иелері республиканың аграрлық аймақтарында үлкен мемлекеттік жерлерді "жалдау" арқылы басымдыққа ие бола бастады және оларды өздерінікідей қарастырды. Бұл шағын жеке шаруаларды бәсекеге ұшыратып, оларды қоныс аударуға мәжбүр етті. Шаруалар осы және басқа да көптеген факторлардың, соның ішінде соғыстардың салдарынан ауылдық жерлерде өмір сүру қауіпті болғандықтан қалаларға көшіп кетуге мәжбүр болды. Рим қалалары жұмыс іздеуге қолайлы орын емес еді, олар қауіпті, тығыз және лас болған.
486 жылы жерді бөлу ұсынысы
Бәлкім, ең алғашқы аграрлық заңға қол жеткізуге тырысу б.з.д. 486 жылы болған. Герниктермен бейбіт келісімге келіп, олар өздерінің жерлерінің үштен екісін беруге келісті. Спурий Кассий Вецеллин, үшінші рет Рим консулы, бұл жерді және басқа римдік жерлерді латын одақтастары мен плебб арасында бөлуді ұсынды. Кассий өз ұсынысын жүзеге асыру үшін заң әзірледі. Аталған заңға сенаторлар (кейбіреулері мемлекеттік жерлерді заңсыз иеленген сияқты) және екінші консул Прокул Вергиний Трикост Рутилий қарсылық көрсетті. Олардың қарсылығының себебі Кассиус тым көп танымал болуға тырысып жатыр деген алаңдаушылық болды. Кейбіреулер Кассиус ұлдарын жазалауды талап еткен, бірақ Дионисийдің сөзіне сүйенсек, сенат оларды сақтап қалған. Кассий Дио консулдың кінәсіздігіне сенім білдірді. Б.з.д. 159 жылы цензорлар Кассиустың үйі орналасқан жерде орнатылған мүсінін балқытып тастады. Б.з.д. 481 және 480 жылдары трибундар Спурий Лициний және Тит Понтифиций плеббке аграрлық реформаны қолдау мақсатымен әскери қызметке тіркелуден бас тартуға шақырды, бірақ консулдар мен басқа трибундар плеббті көндіріп, бас тартудан қайтарды. Б.з.д. 476 жылы трибундар Квинт Консидий мен Тит Генуций Тит Менений Ланатусқа қарсы айып тақты, ал келесі жылы трибундар Луций Каедиций мен Тит Статий Спурий Сервилийге қарсы айып тақты, бірақ ол ақталды. Ливийдің айтуынша, айыптаулар аграрлық реформа талаптарынан туындаған. Б.з.д. 473 жылы трибун Гней Генуций өткен жылғы консулдарды, Луций Фурий Медуллин мен Гней Манлий Вулсоны, мемлекеттік жерлерді бөлу үшін десемвирлерді тағайындамағаны үшін сотқа шақырды. Алайда сот күні Генуцийдің денесі табылды, сондықтан айыптаулар тоқтатылды. Б.з.д. 470 жылы трибундар Марк Дуилий мен Гней Сикций халықтың жек көретін өткен жылғы консулын, Апий Клавдийді сотқа шақырды. Оған аграрлық заңға қарсылық көрсеткені үшін айып тағылды. Бірақ ол сотқа дейін қайтыс болды. Б.з.д. 469 жылы аграрлық заңға байланысты шиеленіс қайтадан туындады, бірақ шетелдік соғыстар осы процесті тоқтатты. Соғыстар аяқталғаннан кейін шиеленіс күшейді, нәтижесінде плебейлер б.з.д. 468 жылғы консулдық сайлауға қатысудан бас тартты. Римдегі шиеленіс тағы да шетелдік соғыспен үзілісті, нәтижесінде консул Тит Квинкций Капитолин Барбатус Римнің оңтүстігіндегі Антиум қаласын басып алды. Б.з.д. 467 жылы Тиберий Эмилий Квинт Фабий Вибуланмен бірге екінші рет консул болып сайланды. Эмилий бұрын б.з.д. 470 жылы Клавдийдің соты кезінде консул болған және ол кезде плебейлердің аграрлық талаптарын қолдаған. Плебейлер мәселені қайта көтеруді үміттене отырып, Эмилийдің олардың мүддесін қорғайтынына сенді. Шындығында, Эмилий аграрлық реформаны жақтады және осылайша патрицистердің наразылығына ұшырады. Алайда, шиеленісті Эмилийдің әріптесі Фабий шешті, ол Антиумда римдік колония құру және жерді плебейлерге бөлу туралы заң ұсынды. Заң қабылданды және үш комиссар (triumviri coloniae deducendae) тағайындалды: бұрынғы жылы Антиумды вольстерден басып алған консул Тит Квинкций, б.з.д. 469 жылы консул болған Аул Вергиний Трикост Келиомонтан және б.з.д. 472 жылы консул болған Публий Фурий Медуллин Фусус. Ливийдің мәліметінше, Антиумда жер алуға өтініш білдірген плебейлердің саны аз болды, бірақ аграрлық реформаларға байланысты қақтығыстар туралы көп жылдар бойы хабарламалар түспеді.
Б. з. б. II ғасырдың аяғындағы Гракхан реформалары
Б.з.д. 133 жылы плебстің трибуны Тиберий Гракх аграрлық жер заңдарын реформалауға бағытталған бірқатар заңдар қабылдады; бұл заңдар бір адамның иелене алатын мемлекеттік жердің көлемін шектеді, осы шектен артық ұсталған мемлекеттік жерлерді қайтарып алды және осы жерді қалаларда тұрып жатқан шаруаларға шағын төлеммен қайта бөлуге тырысты. 122 жылы Тиберийдің інісі Гай Гракх заңдардың ықпал ету аймағын Италиядағы барлық колонияларға кеңейтуді қоса, одан әрі реформалар жасауға тырысты. Алайда, бұл реформалар Италия провинцияларында кең қолдау таппағандықтан, толыққанды жүзеге аспады. Б.з.д. 118 жылы сату лимиттері мен қайта бөлу шаралары жойылды, ал б.з.д. 111 жылы заңдар біркелкілендіріліп, Италиядағы көптеген жер иелерінің үлкен жерлерге ие болу құқығы расталды.