Кіріспе

Окинавалық каратэка Мотобу Чоки (本部 朝基) – Окинавалық каратэ шебері және Мотобу рю мектебінің негізін қалаушы. Ол Рюкю корольдік отбасының бір тармағында дүниеге келді, ал 12 жасында оны және оның үлкен ағасы Мотобу Чоюды Анко Итосу каратэ үйренуге шақырды. Мотобу сондай-ақ Сакума, Мацумура Сокон және Косаку Мацуморадан каратэді үйренді. Ол әсіресе кумитеде өте жақсы өнер көрсетті және жиырма жасына жеткен кезде бүкіл Окинаваға танымал болды. Ол өскен сайын, практикалық каратэ техникалары бойынша Окинавадағы ең білікті деп есептелді. Ол өте епті болғандықтан, оған "Мотобуның маймылы" (Motobu no Saru) деген лақап ат қойылды. Кейін Мотобу Жапонияның құрлық бөлігіне көшіп, 52 жасында Киотода шетелдік боксшыны жеңіп, еліне танымал атанды. Ол каратэдегі жаңару үрдісінен алшақтап, тек Найханчи катасына назар аударып, кумите жаттығуларына ден қойды.

Ерте өмір және тәрбие

Мотобу Чоки 1870 жылы Рюкю корольдігінің астанасы Шури Акахира қаласында туған. Оның әкесі, принц Мотобу Чосин (Мотобу Ажи Чосин), Шо Кошиннің ұрпағы, яки принц Мотобу Чохей (1655–1687), Рюкю королі Шо Шицудың алтыншы ұлы (1629–1668) болған. Мотобу әулеті Рюкю корольдік әулетінің «Мотобу Удун» («Мотобу сарайы») деп аталатын тармақтарының бірі еді және Окинавадағы ең беделді әулеттердің бірі саналды. Ол негізінен Анко Итосу (1831–1915), Сокон Мацумура (1809–1899), Сакума және Косаку Мацумора (1829–1898) сияқты ұстаздардан, сондай-ақ кейде Куньян Печин мен Куниёси Шинкичиден каратэ өнерін үйренді. Итосудан жеті-сегіз жыл бойы білім алды. Рюкю корольдігі жойылғаннан кейін, бұл ұстаздар жұмысынан айырылып, жағдайы нашарлап кетті. Мотобу әулеті бұрынғы корольдік отбасының мүшесі болғандықтан, Жапон үкіметінен кіріс алып, байлыққа ие болды. Сондықтан Мотобу әулеті оларды каратэ ұстаздары ретінде жұмысқа алып, көмек көрсетті. Итосу Мотобуға Найханчи және Чаннанды (Пинанның бастапқы түрі) үйретті. Дегенмен, Итосудың жетекшілігімен Мотобу ағасы Мотобу Чоюды кумитте жеңуге қиындық тапты. Сондықтан ол Суриден Сокон Мацумура мен Сакумадан жасырын түрде жаттығуларын жалғастырды және 20 жасқа толған кезде бауырын кумитте жеңе алатынына сенімді болды. 19 немесе 20 жасынан бастап Мотобу, ағасы Чою және досы Кенцу Ябу Косаку Мацуморадан білім ала бастады. Мацумора оған, әсіресе ирикуми – кумиттің ежелгі түрін үйретті және оның жекпе-жек өнеріндегі дарынына жоғары баға берді. Ябу Мотобудың жақын досы болды және олар өмір бойы бірге каратэмен айналысты. Мотобу Найханчи катасына ерекше мән берді, сонымен қатар Сейсан, Пассаи және Широкума (Ақ аю) түрлерін де оқытты. Широкуманың Пинанға ұқсас болғандықтан Чаннан екені туралы теория бар. Бұдан өзге, ол Ваншу және Життеге де сабақ берді.

Бокс жекпе-жегі

1921 жылы Мотобу Жапонияның Осака қаласына көшіп барды. 1922 жылдың қарашасында бір досы Мотобуды "бокс пен дзюдо" арасындағы жекпе-жектің өтуіне қатысуға көндірді. Бұл сияқты жекпе-жектер сол кезде танымал болды, көбінесе шетелдік боксшыны джиу-джитсу немесе дзюдо шеберімен кездестіретін. 1925 жылы жарық көрген King журналындағы мақалаға сәйкес, Мотобу Джордж есімді ұзын бойлы, денелі шетелдік боксшымен сынға түскен. Ал Мотобу боксшының атын Джон "біреу" деп еске алады. Гавайи Каратэ музейінің директоры Чарльз Г. Гудиннің зерттеулеріне қарағанда, боксшы эстондық Жаан Кентел болған болуы мүмкін. Кездесудің алғашқы раундтарында кішкентай Мотобу қарсыласынан қашып жүрді. Мотобу боксшының өте баяу қимылдағанын еске алады. Осы мүмкіндікті пайдаланып, бірнеше раундтан кейін Мотобу ұзын бойлы, ірі боксшыға жақындап, бір қолмен басына соққы беріп, оны нокаутқа жіберді. Ол кезде Мотобу 52 жаста болды. King журналында Мотобуның күтпеген жеңісі туралы толыққанды мәлімет берілген, бірақ иллюстрацияларда Окинавалық жауынгер ретінде Фунакоши Гичин бейнеленген. Екеуінің арасында каратэні қалай үйрету және қолдану керек деген мәселелерде пікір қақтығыстары жиі болды.

Мотобу-рю Каратэ

Бұл күтілмеген жеңістің арқасында Мотобу мен каратэнің танымалдылығы артты, бұрын Жапонияда мұндай даңққа ие болған емес. 1923 жылы Осакада каратэ додзёсын ашты. Сол кезде оның шәкірттерінің арасында Тацуо Ямада мен Санносуке Уэсима болды. 1926 жылы ол өзінің алғашқы кітабын – «Окинава Кенпо Каратэ дзюцу Кумите хен» (Окинава Кенпо Каратэ өнерінің Кумите нұсқасы) жариялады. Бұл кумите бойынша ең көне кітап. Осы кітапта ұсынылған 12 кумителік жаттығулар бүгінге дейін Мотобу-рюде сақталған. 1927 жыл шамасында Мотобу Токиоға көшіп, Дайдокан додзёсын құрды және Тойо университетінің каратэ клубының алғашқы Шиханы атанды. Сол кезде додзёда тұрақты оқушылар ретінде Хигаонна Камесуке мен Марукава Кендзи болды. Сонымен қатар, Ясухиро Кониси, Хиронори Оцука және бокс чемпионы «Пистон» Хоригучи де қонақ студенттер ретінде сабақ алды. Мотобу каратэ үйретуде тіл мәселесіне келіп тоқты. Ол 50 жасынан кейін Жапонияның құрлық бөлігіне көшіп келгендіктен, додзёда тек Окинава диалектісінде сабақ беруге мәжбүр болды. Оның жетістіктеріне қанағаттанбаған адамдар оның сауатсыздығы туралы қамыштау таратып, жала жапты. Алайда, Мотобудың анық әрі сауатты жазуының үлгілері табылып, бұл қамыштаудың дұрыс еместігі дәлелденді. Мотобу-рю туралы «Цунами» видео өндірісінде Мотобу Чосей әкесінің тілдік қиындықтарының себебі, Окинаваның жапондық аннексиясы салдарынан орын аударған Риукю аристократиясының мүшесі болуына наразылық білдіруден туындаған болуы мүмкін дейді. 1936 жылдың күзінде Мотобу Токиодағы Дайдокан додзёсын уақытша жабылып, Окинаваға оралды. Содан кейін 25 қазанда Нахада өткен каратэ шеберлерінің дөңгелек үстел жиынына қатысты. Біраз уақыт Окинавада болғаннан кейін, келесі жылы Осакаға қайтып келді. Мұнда ол ұлы Мотобу Чосейге каратэ сабақтарын бастады. Мотобу кейде Токиоға каратэ сабақтарын беру үшін барып тұратын, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты 1941 жылдың күзінде додзёсын жабып, Осакаға оралды. 1942 жылдың маусымында Тотори ауыл шаруашылығы орта мектебінде (қазіргі Тотори университетінің ауыл шаруашылығы факультеті) қысқа мерзімге каратэден сабақ берді.

Окинаваға оралу

Жапонияға көшіп келгеннен кейін Мотобу Окинаваға қысқа мерзімге қайта оралатын болды. 1926 және 1927 жылдардың соңында Мотобу Окинаваға қысқа уақытқа оралды. 1927 жылдың 7 қаңтарында Мотобу Окинаваға сапармен келген дзюдоның негізін қалаушы Кано Жигороның алдында ағаш тақтайларды сындырып, кумитені көрсетті. Ол кумитеде "Окинаваның біріншісі" деп таныстырылды және Кано оған үлкен құрмет көрсетті. 1936 жылдың соңында Мотобу Окинаваға тағы да қысқа уақытқа оралып, 25 қазанда Нахада өткен каратэ шеберлерінің дөңгелек үстел талқылауына қатысты. Қараша айында ол жас окинавалық каратэшілер ұйымдастырған дөңгелек үстелге де қатысты. Мотобу ең тәжірибелі каратэ шебері ретінде шақырылды. 1942 жылдың соңында Мотобу туған жерінде қайтыс болғысы келіп Окинаваға оралды. Ол 1944 жылдың сәуірінде дүниеден өтті.

Тарихи орындар

Отбасылық қабір – Гинован қаласының Ганеко ауданындағы Мотобу Удун қабірі. 2021 жылдың 25 ақпанында Мотобу Удун қабірі, Гинован ауданы мен сол кездегі патшалық ұрпақтар арасындағы байланысты ашып көрсететін материал ретіндегі жоғары құндылығын мойындап, Гинован қаласының мәдени ескерткіш тарихи орны деп танылды. Осыдан кейін ол бүкіл әлемнен келетін каратэ туристері үшін маңызды орынға айналды.