Кіріспе

Жапон және Окинава жекпе-жегі, жекпе-жегі өнері

Рюкю корольдігі 1609 жылдан бастап жапондық Сацума әкімдігінің вассалдық мемлекетіне айналды, бірақ 1879 жылы Окинава префектурасы ретінде Жапон империясына ресми түрде қосылды. Каратэ өнерін дамытқан Рюкю самурайлары (окинава: samurē) өзінің жеңілдіктерiн жоғалтты, соның салдарынан каратэ бiлiмдерiн тарату қауiп төңкерiлді. Алайда, 1905 жылдан кейін Окинава мектептерінде каратэ оқытыла бастағаннан кейін, оның танымалдылығы қайта жаңғырды. Тайшо дәуірінде (1912–1926) Гичин Фунакоши және Мотобу Чоки каратэні материктік Жапонияға әкелді. Каратэнің бастапқыда танымалдылығы төмен болды, бірақ бір журнал Мотобудың Киотода шетелдік боксшыны жеңгені туралы хабарлағаннан кейін, каратэ Жапония бойынша жылдам танымал болды. Жапон милитаризмінің күшею кезеңінде атауы ("қытай қолы" немесе "Тан қолы") ("бос қол") деп өзгертілді – екеуі де жапон тілінде "каратэ" деп айтылады – жапондықтар осы жауынгерлік өнерді жапон стилінде дамытқысы келгенін көрсету үшін. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Окинава (1945) АҚШ-тың маңызды әскери базасына айналды және каратэ сол жердегі әскерилер арасында кең таралды. 1960 және 1970 жылдардағы жекпе-жегі туралы фильмдер әлемде жекпе-жегі өнерiнiң танымалдылығын арттырды, ал ағылшын тілінде сөйлейтіндер "каратэ" сөзін барлық соққыға негізделген азиялық жекпе-жегі өнерiн атау үшін қолдана бастады. Әлемде каратэ мектептерi (додзё) ашыла бастады, олар кездейсоқ қызығушылық танытқандарға да, осы өнерді терең зерттеуге ниеттенгендерге де қызмет етеді. Каратэ, басқа жапон жекпе-жегі өнерлері сияқты, тек жауынгерлік техникалар ғана емес, сонымен қатар рухани жетілу туралы да қарастырылады. Көптеген каратэ мектептері мен додзёларда "додзё кун" деп аталатын қағидалар бар, олар мінез-құлықты жетілдіруді, еңбектің маңыздылығын және сыпайылықты құрметтеуді баса көрсетеді. Каратэ 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының бағдарламасына қосылды, бұл шешім Халықаралық Олимпиада комитеті тарапынан қолдау тапты. Web Japan (Жапон сыртқы істер министрлігінің демеушілігімен) каратэмен әлемде 50 миллион адам айналысады деп мәлімдейді, ал Әлемдік каратэ федерациясы әлемде 100 миллион адам осы өнерді меңгереді деп хабарлайды.

Шығу тегі

Каратэнің пайда болуына қатысты бірнеше теория бар, бірақ ең бастылары төмендегідей.

Мэкатадан даму теориясы

Окинавада ежелгі соғыс биі меката (舞方) болған. Бишілер әндер мен саншин музыкасының ырғағымен билеген, бұл каратэ катасына ұқсас еді. Окинаваның ауылдық жерлерінде меката 20-шы ғасырдың басына дейін сақталды. Соғыс элементтері бар осы мекатадан те (окинава: тi, қол) пайда болып, каратэге дамыған деген теория бар. Бұл теорияны Ано Асато және оның шәкірті Гичин Фунакоши қолдайды.

36 Мин отбасыларының әкелу теориясы

1392 жылы "Миңнің отыз алты отбасы" деп аталатын білікті мамандық иелерінің тобы Мин әулетінің Фуцзянь провинциясынан Нахадағы Куме ауылына (қазіргі Куме, Наха қаласы) көшіп келді. Олар Рюкюға жоғары білім мен шеберліктерін әкелді, және осы кезде каратенің бастауы саналатын қытай кенпосы да Рюкюге әкелінді деген пікір бар. Сонымен қатар, "Кейчо импорт теориясы" бойынша, каратэ Сатсума доменінің Рюкюге шабуыл жасағаннан кейін (Кейчо 14, 1609) Рюкюге әкелінген, ал басқа теория бойынша, оны Кошокун (Окинава: Kūsankū) Ошима жазуындағы сипаттамаға сүйене отырып таныстырған делінеді.

Басқа теориялар

Сонымен қатар, Окинава сумосынан (шима) дамыған немесе Жапониядан әкелінген джиу-джитсудан туындаған деген сияқты басқа теориялар да бар.

15-17 ғасырлар

Рюкюдағы қарусыз күрес техникаларының даму себебі дәстүрлі түрде екі рет қару-жараққа тыйым салу саясатына байланысты делінеді. Біріншісі – Шо Шин патшаның (1476–1526; билеген жылдары 1477–1527) тұсында, онда елдің түкпір-түкпірінен қару-жарақ жиналып, патшалық үкімет тарапынан қатаң бақылауға алынды. Екіншісі – 1609 жылы Сацума доменінің Рюкюға шабуыл жасағаннан кейін болды. Осы екі саясаттың нәтижесінде, қару-жарағынан айырылған Рюкю самурайлары Сацума самурайларымен бәсекелесу үшін каратэні дамытқан деген кең таралған сенім дәстүрлі түрде тарихи факт ретінде қарастырылып келді. Алайда, соңғы жылдары көптеген зерттеушілер қару-жараққа тыйым салу саясаты мен каратенің дамуы арасындағы себеп-салдарлық байланысқа күмән келтіруде. Мысалы, Шо Шин патшаның қару-жараққа тыйым салу саясатының негізі ретінде Шури қамалының басты залының парапетіне (百浦添欄干之銘, 1509) жазылған «қылыштар, садақтар мен жебелер тек ұлттық қорғаныс құралдары ретінде жинақталуы керек» деген жазу, әдетте «жарақтар жиналып, қоймаға жабылды» деп түсіндірілді. Бірақ, соңғы жылдары Окинава тарихын зерттеушілер «қылыштар, садақтар мен жебелер жиналып, мемлекеттік қару ретінде қолданылды» деген тұжырымның дұрыс екенін атап көрсетті. Сондай-ақ, Сацума домені жүзеге асырған деп айтылатын қару-жараққа тыйым салу саясаты (1613 жылғы Рюкю патшалық үкіметіне жолданған хабарлама) тек қылыштар мен басқа да қаруларды алып жүруге тыйым салған, бірақ оларды иеленуге тыйым салмаған және салыстырмалы түрде жұмсақ ереже болған. Бұл хабарламада мыналар айтылған: «1) Қару ұстауға тыйым салынады. 2) Князьдерге, үш судьяға және самурайларға жеке меншігінде қару-жарақ ұстауға рұқсат етіледі. 3) Қаруларды Сацумадағы магистратура арқылы жөндеу керек. 4) Қылыштарды Сацума қаласының әкімдігіне бекіту үшін жіберу керек». Ол қару-жараққа (оқ атар қарудан басқа) иелік етуге, тіпті оны қолдануға тыйым салған жоқ. Сацума доменіне бағынғаннан кейін де, Рюкюдың көптеген қылышбас, найзагер, садақшы және басқа да өнер шеберлері белгілі болды. Сондықтан кейбір зерттеушілер каратенің қару-жараққа тыйым салу саясатының нәтижесінде пайда болды деген теорияны «ешқандай негізі жоқ көшедегі әңгіме» деп сынады. Каратэ – Рюкю самурайлары арасында «те» (окинава: tī) деп аталатын жалпы ұрыс жүйесі ретінде пайда болды. «Те» стилінің ресми түрлері аз болды, бірақ көптеген жаттығушылардың өз әдістері болды. Соның бір мысалы – Мотобу Удунди, ол бұрынғы Рюкю патшалық отбасының бір тармағы – Мотобу отбасында бүгінге дейін жеткізіліп келеді. 16 ғасырда Рюкю тарихындағы «Кюё» (球陽, 1745 жылы құрылған) кітабында Шо Шин патшаның сүйікті адамы «каратэ» (空手, ) деп аталатын жекпе-жек өнерін қолданып, бір шабуылшының екі аяғын сындырғаны туралы айтылған. Бұл каратэ бүгінгі каратэ емес, «те» стиліне қатысты деп есептеледі, ал Анко Асато Кё Ахагонды «белгілі жекпе-жекші» ретінде таныстырады. Нисинда Уэката және Гусикава Уэката – Шо Кей патшаның тұсында (1713–1751 жылдары) белсенді күрескерлер болды. Нисинда Уэката «те» стилімен қатар найзамен да жақсы болды, ал Гусикава Уэката ағаш қылышпен (қылышбас өнері) де шеберлік танытты. Чокен Макабе – XVIII ғасырдың соңында өмір сүрген адам. Оның кішкентай бойлылығы мен секіру қабілеті оған «Макабе Чан Гва» деген лақап ат берді, өйткені ол жауынгерлік әтеш сияқты болды. Оның үйінің төбесінде оның аяғының тебу іздері бар екені айтылады. Тоса доменінің конфуциандық ғалымы Йосихиро Тобе жазған «Ошима жазуында» (1762) Тосаға (қазіргі Кочи префектурасы) келген Рюкю самурайларымен сұхбаттасқан, Кошокун (окинава: Kūsankū) орындаған кумайи джутсу (組合術) деп аталатын жекпе-жек өнерінің сипаттамасы бар. Кошокун 1756 жылы Рюкюге келген Цин елшілігінің әскери шенеунігі болуы мүмкін деп есептеледі, ал кейбіреулер каратенің Кошокуннан бастау алғанын айтады. Сонымен қатар, Рюкю самурайы Ака Печин Чокушкидің (1721–1784) өсиетінің (I бөлім: 1778, II бөлім: 1783) ішінде япондық Жиген рю қылышбас өнері мен джудзюцумен бірге карамту (からむとう) деп аталатын жекпе-жек өнерінің аты айтылған, бұл Рюкю самурайларының 18 ғасырда осы өнерді меңгергенін көрсетеді. 1609 жылы Жапондық Сацума домені Рюкюге шабуыл жасады және Рюкю оның вассалы болды, бірақ ол Қытайдағы Мин және Цин әулеттеріне құрмет көрсетуді жалғастырды. Сол кезде Қытай теңіз саудасына тыйым салып, тек салық төлейтін елдермен ғана сауда жасады, сондықтан Сацума домені Рюкюдан пайда алу үшін оның салық төлеуін жалғастыруын қалады. Рюкюдың самурайлар тобынан таңдалған елшілер Фуцзянь провинциясының Фучжоу қаласына барып, алты айдан бір жарым жылға дейін сонда тұрды. Үкімет қаржыландыратын және жеке қаржыландыратын студенттер де бірнеше жыл бойы Бейжіңге немесе Фучжоуға оқуға жіберілді. Осы елшілер мен студенттердің кейбіреулері Қытайдағы қытай жекпе-жек өнерін оқыды. Олар оқыған қытай жекпе-жек өнерінің стильдері белгілі емес, бірақ олар Фуцзянь провинциясынан Фуцзянь Ақ тұтқасы және басқа стильдерді оқыған деп болжануда. Шо Кей патшаның тұсында белсенді болған Сорио Цусин (монах Цусин) – Қытайдағы қытай жекпе-жек өнерін оқу үшін Цин әулетіне барған монах және Рюкюдағы сол кездегі ең шебер жекпе-жекшілердің бірі болды деп хабарланады.

XIX ғасыр және XX ғасырдың басында

Тоде (唐手, ) атауының алғаш рет Рюкю корольдігінде қашан қолданыла бастағаны белгісіз, бірақ Анко Асатоның айтуынша, ол «Тоде Сакугава» деген лақап атымен танымал болған Канга Сакугавадан (1786–1867) танымал болды. Әр аймақтың және оның ұстаздарының өзгеше каталары, әдістері және принциптері болды, олар те-нің жергілікті нұсқасын басқалардан ерекшелендіретін. 1820 жылдар шамасында Мацумура Сокон (1809–1899) Окинава те-ін оқытуды бастады. Бір теория бойынша, Мацумура Сакугаваның шәкірті болған. Мацумураның стилі кейін көптеген Шури те мектептерінің бастауына айналды. Итосу Анко (1831–1915) Мацумурадан және Наха те мектебінен Буши Нагахамадан білім алды. Ол бастаушы студенттер үшін жеңілдетілген ката болып табылатын Пин'ан формаларын («Хеян» жапон тілінде) жасады. 1905 жылы Итосу каратені Окинаваның мемлекеттік мектептеріне енгізуге көмектесті. Бұл формалар балаларға бастауыш мектептерде оқытылды. Итосудың каратэге әсері зор. Оның жасаған формалары каратенің дерлік барлық стилінде кездеседі. Оның шәкірттері ең танымал каратэ шеберлері болды, олардың ішінде Мотобу Чою, Мотобу Чоки, Ябу Кенцу, Ханаширо Чомо, Гичин Фунакоши және Кенва Мабуни. Итосу кейде «Қазіргі заманғы каратенің әкесі» деп аталады. 1881 жылы Хигаонна Канрё Риу Риу Кодан жылдар бойы оқығаннан кейін Қытайдан оралып, Наха те-ге негіз салды. Оның бір шәкірті Годзю-рюдің негізін қалаушы Чёдзюнь Мияги болды. Чёдзюнь Мияги Секо Хига (осылайша Хигаоннамен де жаттыққан), Меитоку Яги, Миядзато Эйичи және Сеикичи Тогучи сияқты белгілі каратэкаларды тәрбиеледі, сондай-ақ өмірінің соңында қысқа ғана уақытқа Аничи Миягиді (Морио Хигаоннаның айтуынша, ұстаз) оқытты. Каратенің алғашқы үш стиліне қоса, төртінші Окинавалық ықпал – Уэчи Канбун (1877–1948). 20 жасында ол жапондық әскерге шақырудан қашу үшін Қытайдың Фучжоу қаласына барды. Ол жерде ол Шу Шивадан (қытайша: 周子和 1874–1926) білім алды. Ол сол кездегі қытайлық Нанпа Шоринкен стилінің жетекші тұлғасы болды. Кейіннен ол Қытайда оқыған Санчин, Сейсан және Сансейрю каталарына негізделген өзінің Уэчи-рю каратэ стилін дамытты.

Жапония

1879 жылы Рюкю корольдігінің соңғы патшасы Шо Тайға Токиоға көшіп баруды бұйырғанда, оны Анко Асато және Чофу Кян (Чотоку Кянның әкесі) сияқты көрнекті каратэ шеберлері ертіп жүрді. Олар Токиодағы жапондықтарға каратэ үйреткен-оқытпағаны белгісіз, бірақ Кианның өз ұлына каратэ үйреткендігі туралы деректер бар. 1908 жылы Окинава префектурасының орта мектебінің оқушылары Киотодағы Бутокуденде каратэ көрсетілімін көрсетті, оған Кано Джигоро (дзюдоның негізін қалаушы) куә болды. 1922 жылы мамыр айында Токиодағы бірінші дене тәрбиесі көрмесінде Гичин Фунакоши (Шотоканның негізін қалаушы) екі ілгіш түрмеде каратэ суреттерін ұсынды. Келесі маусымда Фунакоши Кодоканға шақырылып, Джигоро Кано мен басқа да дзюдо мамандарының алдында каратэ көрсетілімін өткізді. Бұл Токиодағы каратэдің толық көлемде таныстырылуының бастамасы болды. 1922 жылдың қарашасында Мотобу Чоки (Мотобу рюның негізін қалаушы) Киотода дзюдо мен бокс матчына қатысып, шетелдік боксшыны жеңді. Бұл жекпе-жек Жапонияның ең ірі журналында жарияланды, ол кезде оның тиражы шамамен бір миллионға жетті, және каратэ мен Мотобуның есімі бүкіл Жапонияда бірден танылды. 1926 жылы Мотобу кумиттегі алғашқы техникалық кітабын шығарды. Каратэдің танымалдылығы өсе келе, жапон университеттерінде бірінен соң бірі каратэ клубтары құрылды. Фунакоши мен Мотобу осы клубтардың инструкторлары болды. Шова дәуірінде (1926–1989) Окинаваның басқа да каратэ шеберлері Каратэге үйрету үшін Жапонияның материктік бөлігіне келді. Бұлардың қатарына Кенва Мабуни, Чоджун Мияги, Канкен Тояма және Канбун Уэчи кірді. Жапонияда әскериліктің көтерілуімен кейбір каратэ шеберлері каратэ (唐手, ) деген атауды жағымсыз деп санай бастады. Каратэ атауын (空手, ) 1905 жылы Окинавадағы Чомо Ханасиро қолданған болатын, ал Фунакоши осы атауды да қолдануға шешім қабылдады. Сонымен қатар, 1929 жылы Токио императорлық университетінің (қазіргі Токио университеті) каратэ клубы каратэге до (道, жол) жұрнағын қосу арқылы қолданған каратэдо (唐手道, ) атауын Фунакоши де қолданды, ол каратэдо (空手道, ) атауын дәл осылай қолдануға шешім қабылдады. Сондай-ақ, ол катаны қарапайым етіп, физикалық тәрбиенің бір түрі ретінде каратэді тарату үшін, кейбір каталар өзгертілді деп айтты. Ол өз ұстазының ілімін қарапайым каратэ деп атаған, бірақ 1936 жылы Токиода доджо салдырды және оның қалдырған стилі әдетте осы доджодан кейін Шотокан деп аталады. "Шото" деген сөз "қайың толқыны" дегенді білдіреді, Фунакошидің псевдонимі және "кан" деген мағынаны білдіреді. 1936 жылы 25 қазанда Окинава префектурасының Наха қаласында каратэ шеберлерінің дөңгелек үстел отырысы өтті. Онда каратэдің атауын каратэден (Танг қолы) каратэге (бос қолы) ауыстыру туралы ресми шешім қабылданды. Шараға Чомо Ханасиро, Чоки Мотобу, Чотоку Кян, Джухатсу Киода, Чоджун Мияги, Шинпан Гусукума және Чошин Чибана қатысты. 2005 жылы Окинава префектурасының Ассамблеясы 25 қазанды "Каратэ күні" деп атап, осы шешімді еске алу туралы қаулы қабылдады. Жапониядағы каратэді жаңғырту мен жүйелеуге кимоно мен доги немесе кейкогиден тұратын ақ киімнің қабылдануы да кірді. Бұл жаңалықтардың екеуін де дзюдоның негізін қалаушы және каратэді жаңғыртуға қатысты Фунакошимен кеңескендердің бірі - Джигоро Кано бастаған және танымал еткен. Сол кезде каратэде кумите жаттығулары мүлдем болмады, ал ката жаттығулары басты назарда болды. Сондай-ақ, үйлесімділер де табылмады. Алайда, сол кезде Жапонияның материгінде дзюдо мен кендо жарыстары өткізіліп, жаттығулар белсенді түрде жүргізіліп жаттыға бастады. Жас адамдар біртіндеп ката жаттығуларына қанағаттанбай бастады. Бастапқыда спарринг жоғары сынып оқушылары үшін байқаусыз жаттығу түрі болғанмен, Жапонияға батыс стиліне сай жарыстар енгізілгенге дейін "байқаулар" болған жоқ. Гичин Фунакоши: "Каратэде ешқандай жарыстар болмайды" деп мәлімдеді. Шыгеру Эгами 1940 жылы Окинаваға сапары кезінде кейбір каратэкалардың додзёдан шығарылғанын естіді, өйткені олар Токиода үйренгеннен кейін спаррингті қабылдады. 1930 жылдардың басында алдын ала ұйымдастырылған спаррингтер енгізіліп, дамытылды, ақыры бірнеше жылдан кейін Шотокан студенттеріне тегін спаррингке рұқсат берілді. Ясухиро Конишидің айтуынша, катамен ғана жаттығуды сол кездегі жетекші дзюдошы-практиканттар, мысалы Шуичи Нагаока мен Хажиме Исогай жиі сынға алған. Олар: "Сіздің жасаған каратэіңізді тек катамен ғана түсінуге болмайды, сондықтан неге сіз көпшілік оны түсіну үшін аздап тырыспайсыз?" - деді. Мотобуның кумитке баса назар аударуы Оцука мен Конишиді қызықтырды, олар кейіннен одан Окинава кумитесін оқыды. Қазіргі заманғы жапон стиліндегі жаттығулар психологиялық элементтерді қамтитын дұрыс көзқарас (кокоро) сияқты жандану, қорқынышсыздық, ізгілік және көшбасшылық дағдыларына баса назар аударады. Спорттық каратэ жаттығу мен жарысқа баса назар аударады. Қару-жарақ кейбір каратэ стиліндегі маңызды жаттығу әрекеті болып табылады. Каратэ жаттығулары әдетте негіздер (кихон), формалар (ката) және спарринг (кумите) деп бөлінеді.

Кихон

Кихон – негіздерді білдіреді және стильдегі барлық нәрсенің, оның ішінде тұрыстардың, соққылардың, пермендердің, тепкілердің және қорғанудың негізін құрайды. Каратэ стильдері кихонға әртүрлі деңгейде мән береді. Көбінесе, кихон – это каратэшілер тобының бір техниканы немесе техникалар комбинациясын бірдей орындауы. Кихон кіші топтарда немесе жұптармен алдын ала дайындалған жаттығулар түрінде де болуы мүмкін.

Ката

Ката (型:かた) сөзбе-сөз "пішін" немесе "үлгі" дегенді білдіреді. Ката – түрлі шабуыл және қорғаныс позаларын көрсететін, ресімделген қозғалыстар тізбегі. Бұл позалар идеалды жауынгерлік қолданыстарға негізделген. Нақты қарсыластармен көрсетілімде қолданылғанда бұл қолданыстар Бункай деп аталады. Бункай әрбір поза мен қозғалыстың қалай қолданылатынын көрсетеді. Бункай – катаны түсінуге көмектесетін пайдалы құрал. Белгілі бір дәрежеге жету үшін каратэка сол дәрежеде талап етілетін катаны тиісті деңгейде орындауын көрсетуі керек. Дәрежелерді атау үшін жапон терминологиясы жиі қолданылады. Емтихан талаптары мектептер арасында әртүрлі болуы мүмкін.

Құмиті

Каратэдегі спарринг кумите (組手:くみて) деп аталады. Бұл сөз тікелей "қол кездесуі" дегенді білдіреді. Кумите спорт түрі және өзін-өзі қорғау жаттығуы ретінде тағылымдалады. Спарринг кезіндегі физикалық контактінің деңгейі айқын түрде өзгереді. Толық контактілі каратэнің бірнеше түрі бар. Нокдаун каратэ (мысалы, Кёкусин) қарсыласты жерге түсіру үшін толық күшпен техника қолданады. Қорғаныш киімдерімен (богу) жүргізілетін кумите, белгілі бір қауіпсіздік шараларымен толық күшпен техника қолдануға мүмкіндік береді. Әлемдік каратэ федерациясының басқаруымен өткізілетін көптеген халықаралық жарыстардағы спорттық кумите еркін немесе құрылымдалған түрде, жеңіл немесе жартылай контактілі болып келеді және төреші ұпай санайды. Құрылымдалған кумитеде (якусоку, алдын ала келісілген) екі қатысушы хореографиялық техникалар тізбегін орындайды, біреуі соққы береді, ал екіншісі қорғанады. Бұл форма бір күшті техникамен (хито цуки) аяқталады. Еркін спаррингте (Джию Кумите) екі қатысушы ұпай жинауға арналған техникаларды еркін таңдай алады. Рұқсат етілген техникалар мен контактінің деңгейі негізінен спорттық немесе стильдік ұйымның саясатымен анықталады, бірақ қатысушылардың жасына, дәрежесіне және жынысына қарай өзгертілуі мүмкін. Стильге байланысты, лақтыру, сырғыту және кейбір сирек жағдайларда жерде шектелген уақыт ішінде күресуге де рұқсат етіледі. Еркін спарринг белгіленген немесе жабық алаңда жүргізіледі. Жекпе-жек белгілі бір уақытқа (2-3 минут) созылады. Уақыт үздіксіз (ири куме) немесе төрешінің шешімін шығару үшін тоқтатылуы мүмкін. Жеңіл немесе жартылай контактілі кумитеде ұпайлар келесі критерийлерге сүйене отырып беріледі: дұрыс форма, спорттық мінез-құлық, күшті күш салу, саналылық/заншин, дұрыс уақыт және қашықтық. Толық контактілі каратэ кумитеде ұпайлар техниканың формальды түріне емес, соққының нәтижесіне негізделеді.

Доджо Кун

Бусидо дәстүрінде доджо кун – каратекалардың ұстанатын қағидаларының жиынтығы. Бұл қағидалар додзёда (жаттығу залында) да, күнделікті өмірде де қолданылады.

Кондиционерлеу

Окинавалық каратэде хожо-ундо деп аталатын қосымша жаттығулар қолданылады. Олар үшін ағаш және тастан жасалған қарапайым құралдар пайдаланылады. Макивара – соққы жасауға арналған тірек. Нигири ойыны – ұстау күшін дамыту үшін қолданылатын үлкен құмыра. Бұл қосымша жаттығулар күшті, төзімділікті, жылдамдықты және бұлшықеттердің координациясын арттыруға бағытталған. Спорттық каратэ аэробтық жаттығуларға, анаэробтық жаттығуларға, күшке, ептілікке, икемділікке және стрессті басқаруға ерекше мән береді. Барлық жаттығулар мектепке және ұстазға қарай әртүрлі болады.

Спорт

Каратэ стильдік ұйымдарға бөлінеді. Бұл ұйымдар кейде стильге қатысты емес, спорттық каратэ ұйымдарымен немесе федерацияларымен ынтымақтасады. Спорттық ұйымдарға AAKF/ITKF, AOK, TKL, AKA, WKF, NWUKO, WUKF және WKC жатады. Ұйымдар жергілікті және халықаралық деңгейде жарыстар (турнирлер) өткізеді. Турнирлердің мақсаты – қарсылас мектептердің немесе стильдердің мүшелерін ката, спарринг және қару-жарақ көрсетуде бір-бірімен кездестіру. Олар көбінесе жас, дәреже және жыныс бойынша бөлінеді, сондай-ақ осы факторларға байланысты әртүрлі ережелер мен стандарттар қолданылуы мүмкін. Турнир тек белгілі бір стильдің мүшелері үшін (жабық) немесе кез келген стильдегі кез келген жекпе-жек шебері турнир ережелері бойынша қатыса алатын (ашық) форматта өткізілуі мүмкін. Дүниежүзілік каратэ федерациясы (WKF) – ең ірі спорттық каратэ ұйымы және Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) олимпиада ойындарындағы каратэ жарыстарына жауапты деп мойындаған. WKF барлық стильдерге қатысты ортақ ережелерді әзірледі. Ұлттық WKF ұйымдары тиісті Ұлттық Олимпиада комитеттерімен үйлестіреді. WKF каратэ жарысында екі дисциплина бар: спарринг (кумите) және формалар (ката). Бәсекеге қатысушылар жеке немесе команда ретінде өте алады. Ката мен кобудоны бағалауды судьялар тобы жүргізеді, ал спаррингті бас төреші, көбінесе спарринг алаңының жанындағы төрешілердің көмегімен бағалайды. Спарринг кездесулері әдетте салмақ, жас, жыныс және тәжірибе бойынша бөлінеді. WKF әр елде бір ұлттық ұйым/федерация арқылы ғана мүшелікке қабылдайды, ал клубтар осы ұйымға қосыла алады. Дүниежүзілік каратэ федерациялары одағы (WUKF) әртүрлі стильдер мен федерацияларға өз стилі мен көлемін шектемейтін әлемдік ұйымға қосылу мүмкіндігін ұсынады. WUKF әр елде бірнеше федерацияны немесе қауымдастықты қабылдайды. Спорттық ұйымдар әртүрлі жарыс ережелерін қолданады. Жеңіл контактілі ережелер WKF, WUKO, IASK және WKC ұйымдарында қолданылады. Kyokushinkai, Seidokaikan және басқа ұйымдар толық контактілі каратэ ережелерін пайдаланады. Bogu kumite (мақсаттарды қорғанышпен толық контактілі) ережелері Дүниежүзілік Кошики Каратэ До Федерациясы ұйымында қолданылады. Shinkaratedo федерациясы бокс қолғаптарын қолданады. АҚШ-та ережелер штаттық спорттық органдардың, мысалы, бокс комиссиясының құзырында болуы мүмкін.

Аралас жекпе-жек өнері (АШМ)

Аралас жекпе-жекте кеңінен қолданылмаса да, каратэ кейбір ММА спортшылары үшін тиімді болған. ММА-да каратэдің әртүрлі стильдері қолданылады: Льото Мачида мен Джон Макдесси Шотокан стилінде жаттығады; Бас Раттен және Жорж Сент-Пьер Кёкушин стилінде жаттығады; Мишель Уоттерсон американдық еркін стильдегі каратэде қара белбеуге ие; Стивен Томпсон американдық Кенпо каратэсін жаттықтырады; Роберт Уиттакер Годжоу-рю стилінде жаттыққан. Сонымен қатар, Джон Кавана Кенпо каратэде тәлім алған жаттықтырушы ретінде табысқа жеткен.

Олимпиада ойындары

2016 жылдың тамызында Халықаралық Олимпиада комитеті 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында каратэні олимпиадалық спорт түрі ретінде бекітті. Каратэ 2018 жылғы жас өспірімдер Олимпиадасында тұңғыш рет өнер көрсетті. Жазғы Олимпиада ойындарында каратэнің алғашқы көрсетілімінде әлемнің түкпір-түкпірінен келген алпыс спортшы кумитеде, ал жиырма спортшы катада бақ сынасты. 2015 жылдың қыркүйегінде каратэ, бейсбол, софтбол, скейтборд, серфинг және спорттық альпинизммен бірге 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қосылу мүмкіндігін қарастыратын тізімге енгізілді. 2016 жылдың маусым айында Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) атқару комитеті 2020 жылғы Олимпиадаға тізімдегі барлық спорт түрлерін қосу туралы ұсынысты қолдайтынын жариялады. Соңында, 2016 жылдың 3 тамызында бес спорт түрінің барлығы (бейсбол мен софтбол бір спорт түрі ретінде есептелді) 2020 жылғы Олимпиада бағдарламасына қабылданып, енгізілді. Каратэ 2024 жылғы Олимпиада ойындарына қосылмайды, бірақ 2028 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына ілігу үшін тоғыз басқа спорт түрімен бірге алдын ала тізімге енгізілді.

Дан Ранк жүйесі

1924 жылы Шотокан каратэсінің негізін қалаушы Гичин Фунакоши, дзюдоның негізін қалаушы Джигоро Канодан Дан жүйесін қабылдады, бұл белгілі бір жиынқы белбеу түстерін қолданатын дәрежелік схема болатын. Окинавалық басқа да ұстаздар да осы тәжірибені қабылдады. Кю/Дан жүйесінде бастауыш деңгейлер жоғары нөмірленген кюдан басталады (мысалы, 10-шы кю немесе Дзюкю) және төмен нөмірленген кюға қарай дамиды. Данға қарай өрлеу 1-ші даннан (Шодан, немесе "бастапқы дан") басталып, жоғары дан дәрежелеріне дейін жалғасады. Кю дәрежелі каратэшілер "түсті белбеулі" немесе муданша ("дан/дәрежесі жоқтар") деп аталады. Дан дәрежелі каратэшілер юданша (дан/дәреже иелері) деп аталады. Юданша әдетте қара белбеу киеді. Көбінесе, алғашқы 5-6 данды жоғары дан иелері емтихан арқылы береді, ал келесі (7-ші және одан жоғары) – ерекше еңбектері мен/немесе жеткен жасы үшін құрметті түрде тағайындалады. Дәреже талаптары стильдерге, ұйымдарға және мектептерге қарай өзгеше болады. Кю деңгейлерінде каратэ тұрыстары, тепе-теңдік сезімі және қозғалыс үйлестіруге баса назар беріледі. Жоғары деңгейлерде жылдамдық пен күш қосылады. Дәрежеге көтерілуге ең төменгі жас және дәрежедегі уақыт факторы әсер етеді. Емтихан сарапшылар немесе сенсейлер алдында техникалық көрсетуден тұрады. Бұл мектепке қарай өзгереді, бірақ емтиханға сол уақытқа дейін барлық үйренгендері немесе жаңа ақпараттар ғана кіруі мүмкін. Көрсету – жаңа дәрежеге (шинса) үміткерлік болып табылады және негізгі жаттығулар, ката, бункай, өзін-өзі қорғау, жаттығулар, тамешивари (бұзу) және кумите (спарринг) кіруі мүмкін.

Философия

Каратэ До Кёханда Фунакоши Сингон буддизміне тән Жүрек сутрасынан: "Форма – бос, бос – форманың өзі" (shiki zokuze kū kū zokuze shiki) деген сөздерді келтіреді. Ол "кара" деген сөзді "өзін өзімшіл және зұлым ойлардан тазарту" деп түсіндірді, себебі тек таза санамен және ар-ұжданмен ғана жаттығушы алған білімін түсіне алады. Фунакоши адамның "іштей қарапайым, сыртынан мейірімді" болуы керек деп сенді. Тек қарапайымдық танытқанда ғана адам Каратэдің көптеген сабақтарына ашық бола алады. Бұл тыңдау және сынды қабылдауға дайын болу арқылы істеледі. Ол сыпайылықты ең басты қасиет деп есептеді. Оның айтуынша, "Каратэ тек қана, егер біреуді басып тастау немесе өзі басылып қалған жағдайларда ғана тиімді қолданылады". Фунакоши үшін, адал жақтас Каратэні өмірінде бір рет қана нақты физикалық қақтығыста қолдануды қалыпты жағдай деп есептеді. Ол Каратэмен айналысатын адамдардың "жеңіл-жеңіл төбелес іздемеуі керек" деді. Бір шебердің соққысы өлімге алып келуі мүмкін екені түсінікті. Оқығандарын дұрыс пайдаланбағандар өздеріне-ақ арсыздық әкелетіні анық. Ол жеке сенімділік қасиетін қадағалады. "Елдің қиын жағдайда қалғанда, миллионға қарсы тұруға батылдық керек". Ол шешім қабылдамаудың әлсіздік екенін үйретті.

Стильдер

Каратэ көптеген стильдерге бөлінеді, олардың әрқайсысы әртүрлі жаттығу әдістерімен, бағыттарымен және мәдениеттерімен ерекшеленеді; бірақ олардың көпшілігі Окинаваның тарихи Наха-тэ, Томари-тэ және Шури-тэ стильдерінен бастау алады. Дегенмен, кейбір мектептердің негізін қалаушылары каратені көптеген стильдерге бөлуге күмәмен қарады. Гичин Фунакоши әлемдегі жаттықтырушылар санына тең стильдер бар екенін айтты, ал Кенва Мабуни каратенің әртүрлі нұсқалары туралы түсінік сырттан келгенін түсіндірді. Каратені құрлықтық Жапонияда танымал ету кезінде, оның екі тармаққа бөлінгендігі туралы идея тарады: Шōрин-рю (Итосудың ілімдерінен туындаған) және Шōрэй-рю (Хигаоннаның ілімдерінен туындаған); Мас Ояма каратені бірнеше мектепке бөлу идеясына қарсы болды. Оның пікірінше, каратені жауынгерлік спортқа айналдыру, сонымен қатар оны жауынгерлік өнер ретінде сақтау барлық мектептерді біріктірудің мүмкін жолы болуы мүмкін. Қазіргі заманда каратенің негізгі төрт стилі – Годзю-рю, Шотокан, Шито-рю және Вадо-рю болып саналады. Дүниежүзілік Каратэ Федерациясы осы төрт стильді халықаралық ката жарысында мойындайды. Ката жарысында жиі қабылданатын басқа да кең таралған стильдерге Кёкушин, Шōрин-рю немесе Уэчи-рю жатады.

Канада

Каратэ 1930-1940 жылдары Канадада жапондықтар елге көшіп келген кезде басталды. Каратэ үлкен ұйымдастырусыз, тыныш жаттығулар түрінде жүргізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген жапон-канадтық отбасылар Британдық Колумбияның ішкі аймақтарына көшірілді. Масару Шинтани 13 жасында Китигава басқаруымен жапон лагерінде Шоррин-Рю каратэсін оқуға кірісті. 1956 жылы Китигавамен 9 жыл оқығаннан кейін Шинтани Жапонияға сапар шегіп, Хиронори Оцукамен (Вадо-Рю) танысты. 1958 жылы Оцука Шинтаниді өзінің Wado Kai ұйымына қосылуға шақырды, ал 1969 жылы Шинтаниден өзінің стилін ресми түрде Вадо деп атауын өтінді. Осы кезеңде Канадада Масами Цуруока да каратэні енгізді, ол 1940 жылдары Жапонияда Цуёси Читоседен оқыған болатын. 1954 жылы Цуруока Канададағы алғашқы каратэ жарысын ұйымдастырып, Ұлттық каратэ қауымдастығының негізін қалады. 1950 жылдары Уильям Дж. Дометрич, Эд Паркер, Сесил Т. Паттерсон, Гордон Доверсола, Гарольд Г. Лонг, Дональд Хью Нагл, Джордж Маттсон және Питер Урбан АҚШ-та оқытушылық қызмет бастады. Цутому Ошима 1948 жылы Васеда университетінде оқып жүргенде, Шотоканның негізін қалаушы Гичин Фунакошиден каратэ оқуға кірісті. 1957 жылы Ошима Годанды (бесінші дәрежелі қара белбеу) алды, бұл Фунакоши берген ең жоғары дәреже. Ол 1957 жылы Калифорния технология институтында АҚШ-тағы алғашқы университет каратэ клубын құрды. 1959 жылы ол Оңтүстік Калифорния Каратэ қауымдастығын (SCKA) құрды, ол 1969 жылы Америка Шотокан Каратэ (SKA) деп аталды. 1960 жылдары Энтони Миракиан, Ричард Ким, Теруюки Оказаки, Джон Пачивас, Аллен Стин, Госей Ямагучи (Гоген Ямагучидің ұлы), Майкл Г. Фостер және Пэт Берлсон ел бойынша жекпе-жек өнерін оқытуды бастады. 1961 жылы Хидетака Нишияма, Жапония Каратэ қауымдастығының (JKA) негізін қалаушы және Гичин Фунакошидің шәкірті, АҚШ-та сабақ беруді бастады. Ол Халықаралық дәстүрлі каратэ федерациясын (ITKF) құрды. Такайуки Миками 1963 жылы JKA-дан Нью-Орлеанға жіберілді. 1964 жылы Такайуки Кубота Халықаралық Каратэ қауымдастығын Токиодан Калифорнияға көшірді.

Корея

Корея мен Жапония арасындағы бұрынғы қақтығыстарға байланысты, әсіресе 20-ғасырдың басында Кореяны жапондықтар басып алған кезде, Кореядағы каратэнің ықпалы күмәнді мәселе болып табылады. 1910 жылдан 1945 жылға дейін Корея Жапон империясының құрамына қосылды. Осы кезеңде 20-ғасырдың корей жекпе-жек өнерінің шеберлерінің көптегені жапон каратэсімен танысты. Жапониядан тәуелсіздік алғаннан кейін, 1940-1950 жылдары ашылған көптеген корей жекпе-жек мектептерін Жапонияда каратэ оқыған шеберлер құрды. Фунакошидің корей шәкірті Вон Кук Ли 1945 жылы Кореяны жапондықтар басып алғаннан кейін алғашқы жекпе-жек мектебін ашты, ол Чунг До Кван деп аталды. Чжу университетінде Гичин Фунакошиден оқыған Ли, өзінен бұрын үйреткен өнерге таэккьон, кунг-фу және каратэні енгізді. Оны "Танг Су До" деп атады, бұл "Қытай қолының жолы" (唐手道) деген қытай ішіндегі жазудың корейше транслитерациясы. 1950 жылдардың ортасында жекпе-жек мектептері президент Ри Сингманның бұйрығымен біріктіріліп, Чой Хонг Хи мен корей шеберлерінің комитеті басшылығымен таэквондоға айналды. Таэквондо тарихындағы маңызды тұлға Чой де Фунакошиден каратэ оқыған. Каратэ, сондай-ақ, таэквондоның алғашқы негізін қалаушыларға өз өнерін ресмилендіруде, оның ішінде хьюн мен белбеу жүйесін құруда маңызды үлгі болды. Таэквондоның алғашқы хьюндары каратэ каталарымен бірдей болды. Көп ұзамай, жеке мектептер мен қауымдастықтар корей өнерлерінің түпнұсқа формаларын жасады. Дүниежүзілік таэквондо федерациясы мен Халықаралық таэквондо федерациясы корей жекпе-жегінің ең танымал ұйымдары болғанымен, Вон Кук Ли мен оның замандастарына Фунакошиден жеткен жапон каратэсін үйрететін танг су до мектептері әлі де бар.

Кеңес Одағы

Каратэ 1960 жылдардың ортасында, Никита Хрущевтің халықаралық қатынастарды жақсарту саясаты кезінде Кеңес Одағында пайда болды. Алғашқы шотокан клубтары Мәскеу университеттерінде ашылды. Бірақ 1973 жылы үкімет каратэні, барлық шетелдік жекпе-жек өнерімен бірге тыйым салды, тек советтік жекпе-жек өнері – самбоны ғана қолдады. Бақылаусыз топтарды тоқтатуға күш салып, КСРО Спорт комитеті 1978 жылдың желтоқсанында КСРО Каратэ федерациясын құрды. 1984 жылдың 17 мамырында Кеңес Одағының Каратэ федерациясы таратылып, каратэ қайтадан заңсыз деп жарияланды. 1989 жылы каратэмен шұғылдану қайтадан заңды болды, бірақ қатаң мемлекеттік ережелермен. Тек 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін ғана тәуелсіз каратэ мектептері жұмысын қайта бастады, федерациялар құрылды және нақты стильдердегі ұлттық турнирлер өтуге мүмкіндік алды.

Еуропа

1950-1960 жылдары бірнеше жапондық каратэ шеберлері Еуропаға оқытуды бастады, бірақ 1965 жылға дейін Жапон каратэ қауымдастығы (JKA) Еуропаға төрт жақсы даярланған жас каратэ нұсқаушысын – Тайджи Касе, Кеиносуке Эноэда, Хирокадзу Каназава және Хироси Ширайды жіберді. Касе Францияға, Эноэда Англияға, ал Ширай Италияға барды. Бұл шеберлер әрқашан өзара, JKA және әлемдегі басқа JKA шеберлерімен, әсіресе АҚШ-тағы Хидетака Нишиямамен тығыз байланыста болды.

Франция

Франция Шотокан каратэсі 1964 жылы Цутому Ошима құрды. Ол Америка Шотокан каратэсі (SKA) сияқты оның басқа да ұйымдарымен байланысты. Бірақ 1965 жылы Тайжи Касе, Еноэда және Ширай Жапониядан келді, олар тиісінше Англия мен Италияға барып, каратэ JKA-ның ықпалына түсті.

Италия

Хироси Ширай, JKA-ның Еуропаға Кэсе, Иноэда және Каназавамен бірге жіберген алғашқы инструкторларының бірі, 1965 жылы Италияға көшіп келді және көп ұзамай Шотокан өкілдігін құрды, ол бірнеше инструкторларды дайындады, олар өз кезегінде стильді бүкіл елге таратуға көмектесті. 1970 жылға қарай, дзюдодан басқа Италияда ең көп таралған жекпе-жек өнері – шотокан каратэсі болды. Вадо-Рю, Годзю-Рю және Шито-Рю сияқты басқа стильдер де Италияда кең таралған және жақсы қалыптасқан, бірақ Шотокан ең танымал болып табылады.

Ұлыбритания

Кенширо Аббеден тәлім алған 3-дан дзюдо тренері Вернон Белл 1956 жылы Англияға каратэні әкелді, бұрын Париждегі Генри Плеедің Йосеикан додзёсында сабақтарға қатысқаннан кейін. Йосеиканды көптеген жапон жекпе-жек өнерінің шебері Минору Мочизуки құрды, ол Каратэні Гичин Фунакошиден оқыған, сондықтан Йосеикан стилі Шотоканның күшті ықпалында болды. 1966 жылы бұрынғы Британдық Каратэ Федерациясының мүшелері Хироказу Каназава бас нұсқаушы ретінде және JKA-ға қосылып, Ұлыбританияның Каратэ одағын (KUGB) құрды. Кеиносуке Иноэда Каназавамен бір уақытта Англияға келді және Ливерпульдегі додзёда сабақ берді. Каназава 3 жылдан кейін Ұлыбританиядан кетіп, оның орнын Иноэда басты. 2003 жылы Иноэда қайтыс болғаннан кейін KUGB Энди Шериді бас нұсқаушы етіп сайлады. Одан кейін KUGB-дан JKA Англия деген жаңа ұйым бөлініп шықты. KUGB-дан бұрынғы маңызды бөлініс 1991 жылы KUGB аға нұсқаушысы Стив Коттл басқаратын топ English Shotokan Academy (ESA) құрған кезде болды. Бұл топтың мақсаты Тайжи Каседің ілімін ұстану болды, ол бұрын Еуропадағы JKA бас нұсқаушысы болған және 1989 жылы Хироси Шираймен бірге «спорттық каратэ» деп есептегеніне қарсы «Будо» каратэсін оқыту үшін Дүниежүзілік Шотокан Каратэ До Академиясын (WKSA) құрған. Касе Шотокан каратэсін оның жекпе-жек тамырларына қайтаруға тырысты, соның ішінде JKA енгізген жарыс ережелерінің салдарынан жинақырақ болған ашық қол және лақтыру техникаларын қайта енгізді. ESA және WKSA (2004 жылы Касе қайтыс болғаннан кейін Касе Ха Шотокан Рю Каратэ До Академиясы (KSKA) деп аталды) осы жолды бүгінгі күнге дейін жалғастыруда. 1975 жылы Ұлыбритания өткен жылы финалда жеңілгеннен кейін Жапониядан әлемдік ерлер командалық титулын алған алғашқы команда болды.

Океания

Дүниежүзілік каратэ федерациясы 1973 жылы Океанияда Океания каратэ федерациясы ретінде алғашқы рет пайда болды.

Австралия

Австралияның Каратэ федерациясы, Дүниежүзілік Каратэ федерациясының құрамында, алғаш рет 1970 жылы құрылды. 1972 жылы Франк Новак Австралияға келген және елде сабақ берген алғашқы толық білікті шотокан нұсқаушысы болды, Австралиядағы алғашқы шотокан каратэ додзосын ашты. 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында каратэнің Олимпиададағы тұңғыш рет қатысуында Цунеари Яхиро Австралияның алғашқы каратэ олимпиадашысы атанды.