Кіріспе

Иоанн Павел II-нің лекциялар сериясы
Иоанн Павел II-нің адам денесі туралы теологиялық лекциялары

"Дене теологиясы" – Иоанн Павел II-нің 1979 жылғы 5 қыркүйек пен 1984 жылғы 28 қараша аралығында Санкт-Петер алаңында және Пауль VI аудиенция залында өткен сәрсенбілік аудиенцияларында берген 129 лекциядан тұратын серияның тақырыбы. Ол адамдық сексуалдық қатынас туралы талдау жасайды. Толық мәлімдемелер кейіннен Иоанн Павел II-нің көптеген энцикликаларында, хаттарында және насихаттарында жинақталып, кеңейтілді. "Дене теологиясында" Иоанн Павел II адам денесінің Құдайды ашатын тиісті антропологиясын құруды көздейді. Ол адамды және әйелді күнәға дейін, одан кейін және өлгеннен қайта тірілу кезінде зерттейді. Сондай-ақ, ол адам мен әйелдің сексуалдық толықтығын қарастырады. Ол неке, бойдақтық және тазалықтың мәнін зерттейді және Humanae vitae-дегі контрацепция туралы ұстанымдарды кеңейтеді. Автор Кристофер Уэсттің сөзіне сәйкес, Иоанн Павел II-нің "Дене теологиясының" орталық тезисі: "Дене, және тек дене ғана, көзге көрінбейтін нәрсені – рухани және илаһи нәрсені көрінетін етуге қабілетті. Ол әлемнің көрінетін шындығына, яғни Құдайда мәңгілікке жасырылған құпияға көшу үшін жаратылған, осылайша оның белгісі болу үшін."

Идеялар тарихындағы алдыңғы дамулар

Бұл сөйлеулер адамның еркек және әйел ретінде, жыныстық жаратылысы туралы терең ой-толғаныс ретінде жасалды. Олар жыныстық революцияның негізгі қағидаларына қарсы келетін, бұрмаланған идеялар мен көзқарастарға жауап беру мақсатын көздеді. Папа Иоанн Павел II адам денесін механизм ретінде қарастырудың, оны объективтендіруге, яғни оның ішкі, жеке мағынасын түсінуді жоғалтуға алып келетінін атап көрсетті. Папа Иоанн Павелдің ой-санасына оның бұрынғы философиялық қызығушылықтары, соның ішінде Эдмунд Гуссерл мен Макс Шелердің феноменологиялық тәсілдері, әсіресе Томас Аквиннің философиялық іс-қимыл теориясы әсер етті. Бұл теория адамның іс-әрекеттерін оның жасалған нәрсесі, еркін таңдауы және сезімі тұрғысынан талдайды, сонымен қатар осы іс-әрекеттердің жан мен материяның біртұтас байланысы арқасында мүмкін болатынын, гиломорфизмнің талаптарына сәйкес деп санайды. Осы тақырыптарға арналған папалық қызметке дейінгі маңызды жазбаларға «Махаббат және жауапкершілік», «Іс-қимыл жасайтын адам» және «Адам мен қоғам» жинағындағы түрлі мақалалар кіреді. Бұл тақырыптар Иоанн Павел II-нің теологиялық антропологиясында дамытылды, ол адамның Құдайға қатысты табиғатын зерттейді. «Дене теологиясы» дене мүшесінің маңыздылығын, әсіресе жыныстық ерекшеліктер мен толықтыруын түсіндіреді, бұл қазіргі заманғы философиялық көзқарастарға қарсы тұруға бағытталған. Дегенмен, папаның жеке феноменологиясы қасиетті Иоанн Крестің (Жұмалық Иоанн) үйреткендерін қайталайды және қасиетті Томас Аквинскиймен үйлеседі.

Фрэнсис Бэкон

Фрэнсис Бэкон білім мәселелеріне назар аударған алғашқы эмпирик болды. «Ұлы жаңару» еңбегінде ол қазіргі білімнің дамымағанын және алға жылжуда еместігін айтты. Оның мақсаты – адам санасының табиғат үстінен түсінік пен білім арқылы билікке ие болуы еді. Бэкон Аристотельдің соңғы және формальды себебіне қарсы шығып, «соңғы себеп ғылымды дамытудың орнына бұзады» деді. Табиғатқа билік етудің маңыздылығына қоса, Декарт (Бэкон сияқты) соңғы себепті жоққа шығаруға талап етті, ол «адамдар әдетте бір нәрсенің ‘мақсатынан’ туындайтын себептердің барлық класын» «мүлдем пайдасыз деп санаймын» деді. Декарттың практикалық философиясы да ақыл мен физикалық дене арасындағы дуализмді ұсынды, олар екі бөлек субстанция екендігіне сенімді болды. Дене – кеңістікте тараған материя, ал ақыл – ойлайтын және рационалды жанды қамтитын субстанция. Папа Иоанн Павел II 1994 жылы Отбасыларға жолдаған хатында осы дуализмге жауап берді: «Рационализмге тән ерекшелік – адамда рух пен дене, дене мен рух арасындағы радикалды қарама-қайшылық. Бірақ адам – денесі мен рухының бірлігіндегі тұлға. Дене ешқашан тек материяға тоғысуы мүмкін емес». Папа Иоанн Павел II дене мен рух арасындағы картезиандық қарама-қайшылықтың адамдық сексуалдыққа манипуляция мен құлдық жасау саласына әкелетінін, ал оның «Дене теологиясы» лекцияларында айтқандай, таңғажайып пен бірлікке емес екенін айтты. Кант, Бэкон мен Декарт сияқты, жаратылыстану ғылымдары математикалық материалистік детерминистік табиғатты зерттеу арқылы ғана дами алады деп сенді. Канттың осы қауіпке шешімі – теориялық ақылдың мораль мен дінге қатысты шектеулі екенін айту болды. Құдай туралы сұраққа жауап беру үшін ақыл мен сезім деректерін пайдалануға болмайды. Канттың жеке тұлғалық көзқарасы сенімнен басталады және моральдық қадір-қасиетке, автономияға және бостандыққа қатысты. Папа Иоанн Павел II жеке тұлғалықтың кейбір аспектілерімен келісті, бірақ Кантты «тринитариандық емес жеке тұлғалыққа» сенуші деп сынады, ол Үштіктің қарым-қатынастық сипатын автономды өзіне назар аудару үшін жойды. Канттың көзқарасы мен Папа Иоанн Павел II-нің жеке тұлғалыққа қатысты көзқарасының айырмашылығы сексуалдық қатынас, неке және көп әйел алу туралы пікірталастарда «Дене теологиясы» арқылы айқын көрінеді. Канттың сексуалдық этиканың екі қағидасы бар: біреуге тек ләззат алу үшін «құмарлануға» болмайды және сексуалдық одақ өзін басқаға беруді қамтиды. Алайда, Канттың неке туралы түсіндірмесі сексуалдық қатынастың объективті сипатын өзгертпейді, тек оны заңды деп қарастырады. Керісінше, Папа Иоанн Павел II некедегі сексуалдық қатынасты ерлі-зайыптылық махаббат заңын орындау деп түсіндіреді. Бұл адамды жеке тұлғасынан айырып, оны мүлтіксіз ету емес, керісінше, сүйіспеншілікпен берілген шынайы сый ретінде байытады. «Санхуандық үшбұрыш» махаббаты үш нүктеден тұрады: 1) Махаббат – өзін-өзі беру; 2) Құдайға деген балалық махаббат және некедегі ерлі-зайыптылық махаббат – өзін-өзі беру парадигмасы; 3) Әке, Ұл және Киелі Рух арасындағы қарым-қатынас – өзін-өзі беру махаббатының үлгісі. Адам таза махаббат арқылы «өзін-өзі беруге» бола Құдайды сезінеді. Кейіннен толық мәлімдемелер жинақталып, Иоанн Павелдің көптеген энцикликаларында, хаттарында және насихаттарында кеңейтілді. «Дене теологиясы» сериясының таралуы үзілістерге ұшырады. Мысалы, 1983 жылы Құрбандық жылында сәрсенбі күнгі аудиенциялар басқа тақырыптарға арналды. Бұл еңбек екі бөлімнен және бес циклден тұрады. Бірінші бөлімі «Мәсіхтің сөздері» деп аталады, ол үш циклден тұрады, онда Иоанн Павел II «жетілді антропологияны» құрады. 1-ші цикл адам тұлғасын «бастапқыда» (алғашқы адам) жаратылғандай қарастырады; 2-ші цикл түпкі күнәдан кейінгі адам өмірін қарастырады, құтқарылмаған және құтқарылған (тарихи адам). 3-ші цикл Мәсіх қайта келген кезде және тарих өзінің толықтығына жеткен кездегі өміріміздің шынайылығын қарастырады (эскатологиялық адам). Иоанн Павел II патшалық үшін пәктік туралы ойларын 3-ші циклдің аясында орналастырады. Екінші бөлімі «Сакрамент» (неке сакраментіне арналған) деп аталады. Иоанн Павел II 4-ші циклдағы неке сакраментіне және 5-ші циклдағы адам өмірінің жауапты берілуіне тоқталады. Кейбіреулер папа Бенедикт XVI-ның Deus caritas est (Құдай – махаббат) атты алғашқы энцикликасын, агапе мен эрос арасындағы байланысты баяндап, Иоанн Павел II-нің «Дене теологиясының» ең басты тұсы деп санайды. Иоанн Павел II-нің теологиясы үшін эрос туа біткен некелік мағынаға ие, бірақ оның рөлі логиканы ұстанса, дене үшін тұрақты тақырып болып табылады. + «Дене теологиясы» Папалық аудиенциялары №. Цикл Тақырыбы Дата11Неке мен ажыраспайтындығының бірлігі21Жаратылыс туралы Библиялық есеп талданды31Екінші жаратылыс есебі: Адамның субъективті анықтамасы41Түпкі тазалық пен құтқару арасындағы шекара51Адамның түпкі жалғыздығының мағынасы61Адамның өзінің тұлға екенін сезінуі71Адамның анықтамасында өлім мен мәңгілік арасындағы балама81Адам мен әйелдің түпкі бірлігі91Адам тұлғалардың қарым-қатынасы арқылы Құдайдың бейнесіне айналады101Жаратылыстың алғашқы тарауларындағы Бір және ажыраспайтын неке111Түпкі адамдық тәжірибелердің мағынасы121Толыққанды жеке қарым-қатынас131Жаратылыс – негізгі және түпкі сый141Денедің некелік мағынасының ашылуы және жариялануы151Адам тұлғасы сүйіспеншіліктегі бостандықта сыйға айналады161Адамның түпкі тазалығының құпиясы171Адам мен әйел: Бір-біріне сый181Түпкі тазалық және адамның тарихи жағдайы191Адам шындық пен махаббаттың субъекты ретінде әлемге кіреді201Білім мен көбеюді талдау211Аналықта әйелдің құпиясы ашылды221Білімдік цикл және өлім перспективасы231Адамның толық көрінісіндегі неке242Мәсіх адамның жүрегіне үндеу жасайды252«Зина жасамайсың» деген бұйрықтың этикалық және антропологиялық мазмұны262Зина – Құдаймен жасалған келісімді бұзудың жемісі272Түпкі жалаңаштықтың нақты мағынасы282Барлық адамдық өмірдегі негізгі алаңдаушылық292Зина мен тұлғалардың қарым-қатынасындағы құмарлықтың байланысы302Жеке қарым-қатынаста басқаны бақылау312Құмарлық дененің некелік мағынасын шектейді322Жүрек – махаббат пен құмарлық арасындағы шайқас алаңы332Адам жүрегіндегі рух пен дене арасындағы қарама-қайшылық342Таудан берілген уағыз бүгінгі күнгі адамдарға352«Зина жасамайсың» деген бұйрықтың мазмұны362Заң бойынша және пайғамбарлардың айтуынша зина372Зина: Жеке келісімнің бұзылуы382Денеге ауысқан зинаның мағынасы392Құштарлық дененің некелік мағынасынан бөліну402Өзара тартымдылық құштарлықтан өзгеше412Құштарлықтың жеке тұлғаны жоятын әсері422Этикалық сезімді қалыптастыру432Құштарлық тұжырымын түсіндіру442Жанның құндылықтары мен жүрек міндеттері452Жаратушының жоспарына сәйкес Дененің құндылығын іске асыру462Құтқару күші жарату күшімен толықтырылады472Эрос пен этос жүрекке келіп жеміс береді482Спонтандылық: сананың жетілген нәтижесі492Мәсіх жаңа адамның тірі формаларын қайта ашуға шақырады502Жүректің тазалығы512Мәсіхтегі әділдік522Дене мен рух арасындағы қарама-қайшылық532Шын бостандыққа негізделген Рухтағы өмір542Әйел денесінің қадір-қасиеті мен құрметі туралы Әулие Павелдің үйретімі552Дене туралы Әулие Павелдің сипаттамасы және тазалық туралы үйретімі562Тазалық – Рухтағы өмірдің көрінісі және жемісі572Рухтағы өмір ретінде Әулие Павелдің тазалық туралы доктринасы582Жүректің тазалығының оң функциясы592Магистериумның жарияланымдары бүгін Мәсіхтің сөздерін қолданады602Адамның еңбектерінің нысаны ретіндегі дене612Адам денесінің этикасы туралы ойлар көркем мәдениетте622Көркем өнер жеке өмірге қол сұғу құқығын бұзбауы керек632Көркем өнердегі этикалық жауапкершілік643Неке және ұяңдық…

"Бастапқыда" еркек пен әйел

1979 жылы 5 қыркүйекте басталған бірінші циклда Папа Иоанн Павел II Мәсіхтің парызшылдарға берген жауабын талқылайды. Иса оларға былай деп жауап береді: «Сендердің жүректерің қатаң болғандықтан Мұса пайғамбар әйеліңнен ажырасуға рұқсат берді. Бірақ бастапқыда олай болған жоқ». Папа Жаратылыс кітабы арқылы алғашқы адамның тәжірибесін зерттейді және екі ерекше тәжірибені анықтайды: бастапқы жалғыздық және бастапқы бірлік. Адам атаның жалғыздығы – Хауа анадан бұрын, ол жануарларға есім беру арқылы өзінің ерекше екенін түсінгенде. Ол өзіне лайықты серік таба алмайды. Құдай алдындағы қадір-қасиетінің, қалған жаратылыстан жоғары екенін сезіну – осы бастапқы жалғыздық. Бастапқы бірлік ер адамның әйелмен алғашқы кездесуінен басталады, онда ол: «Осы енді менің сүйектерімнен шыққан сүйек, менің тәнімнен шыққан ет; ол әйел деп аталады, себебі ол еркектен алынды» дейді. Папаның айтуынша, Күнәға дейін еркек пен әйелдің бір-біріне деген құштарлығы, оларды Құдайдың адамзат үшін соңғы жоспарына – күйеу жігіт Мәсіхтің қалыңдығымен шіркеумен некелесуіне бағытталған қасиетті жолмен толыққандай болды. Киелі кітаптарда Мәсіх көктегі өмір туралы сөйлегенде, ең көп қолданатын мысал – той. Осылайша, неке бізді жаратылыстың құпиясына тереңірек тартатын және еркек пен әйелдің Мәсіх пен оның шіркеуінің арасындағы көктегі некеге алдын ала дайындалған одақ болуға арналған. Аспанда мәңгілік тойда ерлер мен әйелдер енді олардың соңғы мақсатына жетті және енді неке салтанатына (немесе белгісіне) мұқтаж емес.

Өлгендердің қайта тірілуінен кейінгі ер адам мен әйел

Үшінші циклде Мәсіх саддукейлер келгенде және жеті бауырға үйленген әйел туралы сұрағандағы жауабы талданады.

Неке құрметіне

Бесінші цикл неке туралы қасиеттілік туралы әңгімелейді. Ол былай деп жазды:
Егер жақсылық және жамандық туралы логикалық түрде сөйлегіміз келсе, біз Сент-Томас Аквинскийге, яғни болмыс философиясына қайта оралуымыз керек. Мысалы, феноменологиялық әдіс арқылы біз мораль, дін немесе жай ғана адам болу сезімін зерттей аламыз және олардан білімімізді едәуір кеңейте аламыз. Дегенмен, біз осы талдаулардың бәрі Абсолюттік болмыстың және адам болудың, яғни жаратылыс екендігінің шындығын жасырын түрде болжайтынын естен шығармауымыз керек. Егер біз мұндай "реалистік" алғышарттардан бастамасақ, біз құр босқа түсеміз.

Джордж Вейгельдің

Джордж Вейгель «Дененің теологиясын» «ғасырлар бойы католик теологиясындағы ең батыл қайта құрылымның бірі» деп сипаттады. Ол бұл «Шіркеудің үшінші мыңжылдығында қайғылы салдарға әкелетін теологиялық бомба» екенін айтады. Вейгельдің пікірінше, ол әлі «Шіркеудің теологиясын, уағыздауын және діни білім беруді қалыптастыруды» бастаған жоқ, бірақ ол бастағанда «Сенімнің барлық негізгі тақырыптары туралы ойлаудың күрт дамуын қамтамасыз етеді». Вейгель сонымен қатар, Дененің теологиясына кедергі келтіретін үлкен мәселелерді де түсінеді. Папаны оқу және түсіну өте қиын: «Жохан Павелдің материалдарының тығыздығы бір фактор. Иоанн Павелдің ойларын түсінікті категориялар мен сөздіктерге аударатын, қолжетімді әдебиеттің қажеттігі зор». Сонымен қатар, Вейгельдің пікірінше, әйелдердің құқықтары, бала тууды бақылау, аборт және ажырасу сияқты мәселелердегі либералдық көзқарастар «Дененің теологиясының» танылуына немесе қабылдануына кедергі келтіреді. Философ-теолог Алиса фон Хилдебранд, 20 ғасырлық философ-теолог Дитрих фон Хилдебрандтың жесірі, Батыс «нағыз католик дәстүрін дұрыс түсінбегенін», «гиперсексуализированный» көзқарасқа ие екенін, «барлығы денеге бағытталған мәдениетте денеге тым көп мән беретінін», «поп-мәдениет пен рок-н-роллға құмар екенін», ол «Жаңа Өсиеттің қатал рухынан алыс» екенін және «еркін тіл қолданатынын» айтты. Алиса доктор Дэвид Шиндлердің «Батысты сынаған» сөзін келтірді, ол Батыстың «Пасха шамдарын сипаттау үшін фаллик символизмді қолданғанын» айтты. Алиса Уэст пен Дитрихті салыстырады.

Джон Корнуэлл жазған

Иоанн Павел II билік еткен кезеңі туралы жазғанда Джон Корнуэлл "Дене теологиясы" туралы былай дейді: "Кейбір жақын папалық жақтастарының пікірінше, Иоанн Павелдің әлемге қалдырған ең маңызды мұрасы саналатын бұл еңбек, мүмкін, оның ең аз әсер еткен туындысы болар".

Чарльз Курранның

Католик моральдық теологиясының диссиденті Чарльз Э. Курран өзінің "Иоанн Павел II-нің моральдық теологиясы" атты кітабында папаның сәрсенбі күнгі аудиенцияларын сол кездегі көптеген адамдардың түсінбегенін айтады: "Шындығында, бұл сөздер жағдайға сай келмейтін сияқты. Олар біршама теориялық және жалпы аудитория үшін тым терең. Сонымен қатар, әрбір жеке сөз үлкен тұтастықтың бөлігі болғандықтан, толық картинаны көрмей, қысқа сөздің толық мағынасын түсіну қиын. Мен аудиенцияға қатысқан көптеген адамдар папаның айтқанын қадағаламағанын сенемін". Курран сондай-ақ мұндай сөздердің "авторитетті оқылым тұрғысынан маңыздылығы шамалы немесе мүлдем жоқ" екенін, ал папаның қазіргі заманғы библиялық зерттеулермен таныс емес сияқты көрінетінін және ешқандай заманауи ғалымды атамайтынын айтады. Курран сондай-ақ Дене теологиясының "барлық адамдар мен барлық денелер үшін теология ретінде қызмет ете алмайды" деп санайды және "ол дамытатын дененің 'некелік мағынасы' көптеген адамдар үшін орынсыз. Көптеген утопиялар сияқты, қарттар да жоқ. Бірақ, ең айқындысы – жалғыз өмір сүретін, жесір қалған және гомосексуалдар. Папа бір кезде бойдақтық пен ұяңдықты дененің 'некелік мағынасы' туралы өз ойларымен қалай түсінуге болатынын көрсетуге тырысады, бірақ бұл аргументтер көндірмейді". Курранның пікірінше, папа "ерлер мен әйелдердің некедегі теңдігін қатты қолдайды және әйелді еркекке бағындыруға қарсы". Томас Петри, О.П. былай дейді: "Шарльз Курранның бұрынғы сын-пікірлерін кешіруге болады, өйткені ол Валдштейннің аудармасы жарияланбаған кезде айтқан".

Себастьян Мур, OSB

Бенедиктин Себастьян Мур, католик моральдық теологиясының даулы ғалымы, кейбір католик ілімдерін жиі сынға алады және Телологиямен келіспеушілігін ашық білдіреді. Мур, оның пікірінше, бұл нақты адамдардың нақты өмірімен байланыс жоқтығынан туындайды. Ол атап көрсетеді, папа адам денесінің еркектігі мен әйелдігінің толық еместігі және екі адамның бір денеде бірігуінің құпиясы туралы толғасса да, жыныстық қатынастың нақты түрлері туралы тікелей айтпайды. Мур сондай-ақ, Едем бағында Адам мен Хауаның жалаңаш екенін сезінгендегі "ұят" тақырыбын ұзақ талқылағанда, папа оқиғаның мәнін дұрыс түсінбейді деп санайды. Мурдың сөзіне қарағанда, Жаратылыс кітабында "ұят құмарлыққа бастайды", бірақ "папаның түсіндіруінде керісінше: құмарлық ұятты тудырады".

Георг Шелберттің

Швейцариядағы Фрибург университетінің теологы Георг Шелберт "Дене теологиясын" өте таңдамалы түрде Құдай сөзін пайдалануы үшін сынап бағалайды. Шелберт Ескі өсиеттегі әкелер туралы библиялық оқиғалар көп әйел алуға рұқсат ететінін анық көрсетеді, бұл Иоанн Павелдің "көп әйел алу Алланың басында аян еткен жоспарына тікелей қарсы келеді" деген мәлімдемесіне қайшы келеді. Сондай-ақ, ол Иоанн Павелдің ажырасу туралы талқылауында "осы қатаң қорытындыларды жеңілдететін, бірақ ұзақ уақыт бойы бұрмаланып "Петрин" деп аталған Пауылдық жеңілдік туралы ешбір сөз айтылмаған" деп атап өтеді.