Кіріспе

Тарихи қалалық парк Манила қаласында, Филиппин Ризал паркі, Лунета (, Лунета), сондай-ақ Лунета паркі немесе жай ғана Лунета деп аталады, Манила қаласының Эрмита ауданында орналасқан тарихи қалалық парк. Бұл 58 гектар аумақты алып жатқан Филиппиндегі ең ірі қалалық саябақтардың бірі болып саналады. Парк орналасқан жер испан отаршылдық кезеңінде Багумбайан деп белгілі болған. Ол тарихи Интрамурос қабырғалы қаласына жақын орналасқан. Манила шығанағының шығыс жағалауында орналасқан бұл парк Филиппин тарихын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Филиппин патриоты Хосе Ризальдің 1896 жылғы 30 желтоқсанда осы аумақта атқарылуы Испания Корольдігіне қарсы 1896 жылғы Филиппин революциясын қоздырды. Парк оның құрметіне ресми түрде аталды, ал оның мәйіті сақталған ескерткіш парктің символды орталық нүктесі болып табылады. АҚШ-тан Филиппиннің тәуелсіздігі 1946 жылғы 4 шілдеде осы жерде жарияланды, сондай-ақ Фердинанд Маркос және Корасон Акино сияқты саяси митингілер де өткізілді, соңғысы 1986 жылғы EDSA революциясында аяқталды. Багумбайан шіркеуі бастапқыда Қара Назарет иконасын сақтаған. Ауыл мен шіркеуін бұзу туралы бұйрыққа байланысты, икона Интрамурос ішіндегі Сан-Николас-де-Толентино шіркеуіне көшірілді, ал оның көшірмесі кейін Кьяпо шіркеуіне ауыстырылды. Осы оқиға жыл сайынғы 9 қаңтардағы Қара Назарет иконасын тасымалдау рәсімімен еске алынады, ол көбінесе Қара Назарет мерекесі деп белгілі. Сондықтан 2007 жылдан бастап 9 қаңтардағы процессиялар осы парктен басталады. Багумбай қонысын тазартқаннан кейін, бұл аумақ Багумбай даласы деп аталды, онда Куартель ла Лунета (Лунета казармасы), испан әскери госпиталі (Манила жер сілкінісінің бірінен қираған) және Манила қаласының қабырғаларын қоршаған дуалмен қоршалған бекініс орналасқан, ол жарты ай пішініне байланысты Лунета (лунет) деп аталды. Багумбайан даласының батысында Лунета алаңы (Paseo de la Luneta) орналасқан, ол бекіністің құрметіне аталған, алаңның пішініне байланысты емес, ол екі жартылай шеңбермен аяқталатын ұзын тіктөртбұрыш пішіндес болған. Ол сондай-ақ 1874-1885 жылдар аралығында билік құрған Испания королі Альфонсо XII есімімен Альфонсо XII алаңы (Paseo de Alfonso XII) деп аталды. Лунета алаңы Манила тұрғындары үшін кешкі сағаттарда әлеуметтік оқиғалардың орталығы болды. Алаң жолдармен және көгалдармен безендірілген, ал оның айналасында "Ла Кальзада" (Жол) деп аталатын кең жол салынған, онда кареталар жүріп өткен.

Америка отарлау кезеңі

Филиппинде американдық отаршылдық кезеңде Ризал паркінің басты ескерткіші – Ризал монументі салынды. 1901 жылдың 28 қыркүйегінде АҚШ-тың Филиппин комиссиясы №243 заңды бекітті, ол Лунетада филиппин патриоты, жазушы және ақын Хосе Ризальдің есімін мәңгі есте сақтау үшін ескерткіш орнатуды қарастырды. Қасиетті орын Ризальдің қайтыс болған күнінің 17 жылдығына орай 1913 жылдың 30 желтоқсанында ашылды. Парк, әсіресе сол кезде Уоллес Филд (бұрынғы Пасео де Сан-Карлос) деп аталған аумақ, 1902 жылы Уильям Говард Тафт Манила қаласының жоспарын жасауға тапсырыс берген сәулетші және қала жоспарлаушы Дэниел Бернхэм тарапынан ұлттық үкімет орталығының орны ретінде де таңдалды. Бернхэмнің жоспарына сәйкес, паркте салынатын мемлекеттік ғимараттар грек-рим бағаналары бар неоклассикалық стильде болуы керек еді. АҚШ Капитолийінің филиппин үлгісі ретінде көрілген үлкен Капитолий ғимараты оның ядросы болуы тиіс еді. Оны басқа да мемлекеттік ғимараттар қоршап тұруы керек еді, бірақ олардың тек екеуі ғана Агрифина шеңберінің маңында, бір-біріне қарама-қарсы салынды. Олар – Ауыл шаруашылығы министрлігі (қазіргі Ұлттық антропология музейі) және Қаржы министрлігі (кейіннен Туризм министрлігі, қазіргі Ұлттық табиғи тарих музейі). Бұл екі ғимарат Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін аяқталды. Парк сонымен қатар Вашингтондағы Ұлттық алаңның филиппин үлгісі болуы жоспарланған, сонымен қатар үкіметтік кеңселер салынуы тиіс еді. Бұл орын Манила карнавалы мен Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін өткен түрлі көрмелерге де арналды.

Коммуналдық кезеңнен кейінгі кезең

1954 жылдың тамызында президент Рамон Магсейсей Жозе Ризалдың туғанына 100 жыл толуына арналған мерекелерді ұйымдастыру және басқару үшін Жозе Ризалдың ұлттық жүз жылдық комиссиясын құрды. Оның жоспарларына Жозе Ризальдің ескерткішін салу және Лунетада ұлттық театр, ұлттық музей және ұлттық кітапхананы қамтитын Ризаль мемориалдық мәдени орталығын салу кіреді. 1955 жылдың 19 желтоқсанында Магсейсей қол қойған №234 Жарлық бойынша бұл жер ұлттық саябақ деп жарияланды. Лунета ұлттық паркі Ризал монументін қоршаған аумақты шамамен қамтиды. Парктер мен жабайы табиғат комиссиясы (қазіргі Биологиялық әртүрлілікті басқару бюросы) қорғалатын аймақ ретінде құрылғаннан кейін осы жерді басқарды. 1957 жылы президент Карлос П. Гарсия №470 Жарлық арқылы ұлттық паркті басқаруды Жозе Ризалдың туғанына 100 жыл толуына арналған ұлттық комиссияға берді. 1961 жылы Ризалдың туғанына 100 жыл толуының құрметіне паркте Ұлттық кітапхана ашылды. 1967 жылы президент Фердинанд Маркос қол қойған №299 Жарлық бойынша Лунета ұлттық паркі Ризал паркі болып қайта аталды. Маркостың басқару кезеңінде Тайвань және Жапония үкіметтерінің көмегімен Қытай және Жапон бақтары құрылды. NPDC атқарушы директоры Теодоро Валенсия басшылығымен Ризал паркінің аумағы кеңейтілді. Валенсия басқаруы кезінде "Паркте концерт" атты іс-шаралар сериясы енгізілді.

Қазіргі заманғы тарих

Ризал саябағы 2011 жылы Ұлттық саябақтарды дамыту комитеті тарапынан жаңартылды. 1960 жылдары бассейндегі ескі музыкалық би су қозғалысын жасаған неміс-филиппин азаматы Уильям Шааре оның қайта жаңғыртуын жүзеге асырды. Қайта жаңартылған нысандардың ішінде Гүл сағаты (қазір Әлемдік деңгейдегі филиппин гүлдері деп аталады), Ноли Ме Тангере бағы және Лузвиминда серуен жолы болды, олар Хосе Ризалдың 150 жылдығына орай ашылды. COVID-19 пандемиясына байланысты Ризал саябағы 2020 жылдың наурыз айында уақытша жабылды. COVID-19 карантині шаралары NDPC-ге саябақты жақсартуға мүмкіндік берді. Кейін саябақтың таңдалған бөліктері қайта ашылды.

Ескерткіш оқиғалар

18 ақпан, 1981 жыл: Әулие Лоренцо Руис және серіктерінің қасиеттілік рәсімі – Рим папасы Иоанн Павел II-нің апостолдық сапары барысында, шіркеу тарихында Ватиканнан тыс жерде өткен алғашқы қасиеттілік рәсімі деп есептеледі. 16 ақпан, 1986 жыл: Фердинанд Маркос үкіметіне қарсылық білдіре отырып, «Тагомпай нғы Баян» митингісі сияқты түрлі жаппай наразылықтар паркте өтті. Бұл халық төңкерісіне әкеп соқты. 15 қаңтар, 1995 жыл: 1995 жылғы 10-шы Дүниежүзілік жастар күнінің аяқталу миссасы осы жерде өтті, оған 10 миллионнан астам адам қатысты. Бұл – Рим-католик шіркеуінің ең көп жиналған адамдарының саны. 12 маусым, 1998 жыл: Филиппиннің 100 жылдығын тойлауға арналған Ұлы жүзжылдық шеру паркте өтті және Манила шығанағындағы кемелерден атылған әсем фейерверкпен аяқталды. Бұл сол кезде елде жасалған ең қымбат фейерверк шоуы болды. Ризал паркінде Филиппин тәуелсіздігінің жүз жылдығын мерекелеу үшін бес миллионнан астам адам жиналды. 31 желтоқсан, 1999 жыл – 1 қаңтар, 2000 жыл: Ғсырдың аяқталуына арналған той осы жерде өтті, оған 500 мыңнан астам адам қатысты. 10 қазан, 2004 жыл: «Капусо жеңісі» арнайы бағдарламасы осы жерде түсіріліп, GMA телеарнасында көрсетілді. 27 қараша, 2005 жыл: Ризал паркі Квирино трибунасында 2005 жылғы Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарының ашылу салтанатына тамаша орын болды. Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарының ашылу салтанаты стадион емес, ашық ауадағы паркте өткізілген алғашқы тарихи оқиға болды. 5 желтоқсан, 2005 жыл: Ойындардың жабылу салтанаты да осы жерде өтті. 23 тамыз, 2010 жыл: Парк 11 сағатқа созылған кешірімдік оқиғаның ортасы болды, онда Роландо Мендоса «Hong Thai Travel Services» туристік тобының автобусын басып алып, 9 адам (Мендосаны қоса) қаза тапты және 9 адам жарақат алды. 22-26 тамыз, 2013 жыл: «Миллион адамдық науқан» паркте және басқа да жерлерде Басымдық дамуға көмек қорының дұрыс пайдаланылмауына қарсы наразылық білдіру үшін өтті. 18 қаңтар, 2015 жыл: Папа Францисктің сапарының аяқталу миссасы осы жерде өтті, оған 6 миллионнан астам адам қатысты, бұл тарихтағы ең ірі паптық жиын болды.

Қайталанатын оқиғалар

2019 жылдың қазан айынан бастап, айдың бірінші дүйсенбісінде Тәуелсіздік туының бағанасы жанында халыққа арналған ай сайынғы Ту көтеру рәсімі өткізіледі. Паркта Тәуелсіздік күні (12 маусым), Ризал күні (30 желтоқсан) және Жаңа жыл мерекесі (31 желтоқсан) тойланады. Бұл саябақ бұрынғы Марлборо турының (қазіргі Тур де Филиппин) дәстүрлі аяқталу орны болған, ол әр сәуір және мамыр айларында өткізілетін ұлттық велосипед жарысы еді. Соңғы кезде тур Багио қаласында аяқталуда. Сондай-ақ, саябақта Ұлттық Майло марафоны ұйымдастырылады. Президенттік қызметке кірісу рәсімдері әдетте маусымның 30-ы күні, 1992 жылдан бастап алты жыл сайын осы саябақта өткізіледі.

Менеджмент

Ризал саябағы Ұлттық саябақтарды дамыту комитеті тарапынан басқарылады, күтіледі және басқару жұмыстары жүргізіледі.

Бау-бақшалар

Балалар ойын алаңы – парктің балаларға арналған бөлігі, Ризал паркінің оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Ойын алаңы да 2011 жылы жаңартылды. Көрмелер би, театр және жергілікті және шетелдік әртістердің музыкалық өнерлерінен құралған. Бұл жерде сондай-ақ «Ашық аспан астындағы кинотеатр» орналасқан, ол сынға ие фильмдерді тегін көрсетеді. Quirino Grandstand, бастапқыда Ұлы Тәуелсіздік трибунасы деп аталған. Ол 1946 жылғы 4 шілдеде Тәуелсіздік жариялауға дайындық ретінде және Үшінші Филиппин Республикасының инаугурациясы кезінде Заңнамалық ғимараттың алдындағы тығын болдырмау үшін архитектор Хуан М. Арелланомен жобаланды. Ол неоклассикалық стильде салынған. Алайда, 1949 жылы Қоғамдық жұмыстар бюросының бас архитекторы Федерико Илюстре Арелланоның кейбір жобаларын өзгертті. Ол Манила шығанағының бойындағы құрғатылған жерде аяқталды, онда президент сайлауында жеңіске жеткеннен кейін президент Эльпидио Кирино ант берді. Содан бері Филиппиннің жаңадан сайланған президенттері дәстүрлі түрде осы трибунада ант қабылдап, халыққа инаугурациялық сөздерін жеткізеді, кейіннен ол президент Кириноның есімімен аталады. Соғыстан кейінгі кезеңде осы жерде көптеген маңызды саяси, мәдени және діни шаралар өтті. Парад алаңдары мен Бернхэм Грин. Парад алаңдары – ойын-сауық, жарыстар, автошерулер мен парадтар үшін танымал орын. Бернхэм Грин, американдық архитектор Дэниел Бернхамның есімімен аталып, Quirino Grandstand-ының алдында орналасқан үлкен ашық кеңістік. Ол паркте көпшілік жиналуларға арналған, сонымен қатар пикниктер мен түрлі спорттық іс-шараларға да қолайлы. Осы аумақта Папа Павел VI отырғызған Нарра ағашы мен Папа Иоанн Павел II сыйлаған Сан-Лоренцо Руистің қола мүсіні орналасқан. Valor's Hall/Bulwagan ng Kagitingan, жарық және дыбыс кешенінде орналасқан. Оның көркемдік ландшафты мен дизайны оны іс-шаралар мен коктейль қабылдаулар үшін ең танымал орындардың біріне айналдырды.

Ризал ескерткіші

Қола және граниттен жасалған Ризал ескерткіші – елдегі ең танымал мүсіндік ескерткіштердің бірі. Шетелден келген қонақтар үшін ескерткішке гүл шоғын қою – дәстүрге айналған. Ескерткіште Ризальдың мүсіні ғана емес, оның денесі де сақталған. 1901 жылдың 28 қыркүйегінде АҚШ-тың Филиппин комиссиясы Хосе Ризаль – филиппин патриоты, жазушы және ақынының есімін мәңгі есте қалдыру үшін Лунетада ескерткіш орнату туралы №243 заңды бекітті. Бірінші жүлде иегері Каррара қаласынан (Италия) Карлос Николи болды, ол "Аль Мартир де Багумбайан" ("Багумбайанның шейіті") деген атпен масштабталған гипстен жасалған модельін ұсынды. Ол 40-тан астам қабылданған жұмысты басып озды. Бірақ келісімшарт екінші орын алған швейцариялық мүсінші Ричард Кислингке, оның "Мotto Stella" ("Жолы көрсетуші жұлдыз") туындысы үшін берілді. Мақұлдағаннан кейін оннан астам жыл өткен соң, қасиетті орын 1913 жылдың 30 желтоқсанында Ризальдің қайтыс болған күнінің 17 жылдығына орай ашылды. Оның "Ми ультимо адиос" ("Менің соңғы қоштасуым") атты өлеңі естелік тақтаға жазылған. Бұл жерді Филиппин теңіз корпусының Marine Security and Escort Group тобының салтанатты сақшылары үздіксіз күзетіп тұрады. Корей соғысында корей әскерлерімен бірге шайқасқан филиппин сарбаздарына арналған филиппин-корей сарбазының ескерткіші. Толқындар. Бұл екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан филиппин азаматтарына құрмет көрсету үшін бейнеленген теңіз толқындары. Корея тарапынан паркте өзара құрметтің белгісі ретінде орналастырылған. Гүл сағаты. Гүлзардың ішінде орналасқан сағат. 1960 жылдан бері парктің ерекшелігі болып табылады, 2011 жылы қайта жаңартылды. Сағат тілі филиппин суретшісі Хосе Датуин жасаған. Батырлар галереясы. Бұл – тарихи филиппин батырларының бюст мүсіндерінен құралған ескерткіштер қатары. Орталық лагунаның екі жағында 2 қатардан орналасқан, Солтүстік жағалауда бір қатар, ал Оңтүстік жағалауда бостандық күзетшісінің мүсіні (немесе Лапу-Лапу ескерткіші) орналасқан. Бұл ескерткіш Корея халқының алғыс білдіруі және 1950 жылдардың басында Корея соғысы кезінде көмек көрсеткен азаттықты сүйетін филиппин азаматтарының есімін құрметтеу үшін сыйға берілген (тақтада жазылғандай). Лапу-Лапу – Себудың Мактан аймағындағы Висайялардың басшысы және Сулу сұлтанының өкілі. Қазір ол испан отарлауына қарсы тұрған архипелагтың алғашқы тумасы ретінде танымал. Ол Филиппиннің алғашқы батыры ретінде есептеледі. 1521 жылдың 27 сәуірінде таңертең Лапу-Лапу және Мактандықтар, найзалар мен кампиланмен қаруланып, португалдық капитан Фердинанд Магеллан басқарған испан сарбаздарымен шайқасты. Бұл шайқас кейіннен Мактан шайқасы деп аталды. Магеллан мен оның бірнеше серіктері қаза тапты.

Бұрынғы

"Филиппиндік ана". Мүсін 73 жыл бойы саябақта тұрғаннан кейін 2019 жылдың қараша айында Джонс көпіріндегі бастапқы орнына қайта орнатылды. Көпірдің 2019 жылғы жаңарту жұмыстары кезінде оның постаменті бастапқы неоклассикалық үлгіде қайта жаңартылды. Филиппиннің рельефтік картасы. 1960 жылдары филиппиндік мүсінші Хосе М. Мендоза жобалаған бұл карта елдің, оның ішінде Скарборо атоллының, Калайянның және Сабахтың шығыс бөлігінің бейнесін қамтитын үлкен көлемді рельефтік карта еді және ол кішкентай жасалма көлдің ортасында орналасқан. 2023 жылы Филиппин Ұлттық мұражайы оны бұзды, себебі оның орнына көрме залы салынатын болады.

Басқа ерекшеліктері

Тәуелсіздік туының тұғыры 105 фут (32 метр) биіктікте орналасқан, бұл Филиппиндегі ең биік ту. Осы жерде, Ризал монументінің алдында, 1946 жылғы 4 шілдеде сағат 9:15-те АҚШ Президенті Гарри С. Трумэнның өкілеттігімен Филиппин Республикасының толық тәуелсіздігі жарияланды. 2013 жылдың тамызында ту тұғыры қалпына келтіріліп, биіктігі 150 футқа (46 метрге) дейін арттырылды. Үкімет Ризал монументінің 100 жылдығына дайындық жұмыстарына белсенді қаржы жұмсауды жоспарлап отыр. "Нөлдік километр" Рышас бульварындағы саябақта, Ризал монументінің алдында орналасқан. Ол Манила қаласынан барлық жолдардың қашықтығын өлшеу үшін қолданылатын нүкте. Музыкалық билейтін су көзі. Елдегі ең ірі және ең әсем билейтін су көзі саналатын орталық лагунада су 88 футқа дейін көтеріліп, от шары, жарылатын су ракеталары және таусылмайтын су экранынан құрылған әсем шоу көрсетіледі.

Флора

Ұлттық саябақтарды дамыту комитеті жүргізген түгендеу деректері бойынша, 2015 жылы Ризал саябағында 112 түрі бар 3497 ағаш тіркелген. Олардың 527-сі – нарра ағаштары.

Қауіпсіздік

2012 жылы жергілікті және шетелдік туристердің қауіпсіздігін арттыру үшін 30 жоғары ажыратымды жабық телеарналық (CCTV) камералар орнатылды. Ұлттық саябақтарды дамыту комитеті қосымша қауіпсіздік үшін саябақтың маңызды жерлеріне полиция және күзетшілерді орналастырды. Ragnarok Online ойынындағы (MMOPPG) Port Malaya аймағында Ризал монументінің көшірмесі қаланың тартымды орындарының бірі ретінде бейнеленген. "The Amazing Race" израильдік нұсқасының сегізінші маусымы – "Хамероц ЛаМиллион 8" Ризал паркінде аяқталды.

Басқа жерлердегі Ризал саябақтары

Ризал даңғылдары сияқты, Филиппиннің көптеген қалаларында және кенттерінде Ризал паркі (немесе Плаза Ризал) бар, әдетте ол қаланың орталық алаңы болып табылады. Осы жерде Ризалға қойылған ескерткіш те орналасқан. Сиэтлде де өз Ризал паркі бар. Сонымен қатар, 2019 жылы Канаданың Маркам қаласындағы Ризал даңғылының бойындағы Лунета паркіне Жозе Ризалдың мүсіні мен ескерткіші орнатылды.