Кіріспе

Ақпаратқа тағайындалған кілт сөз. Ақпараттық жүйелерде тег – ақпараттың бір бөлігіне (мысалы, интернеттік сілтеме, мультимедиа, деректер базасы жазбасы немесе компьютерлік файл) тағайындалған кілт сөз немесе термин. Осы типтегі метадеректер нысанды сипаттауға көмектеседі және оны қарау немесе іздеу арқылы қайта табуға мүмкіндік береді. Тегтер көбінесе нысанның авторы немесе оны көруші жүйеге байланысты бейресми және жеке таңдайды, бірақ оларды бақыланатын сөздіктерден де таңдауға болады. Тегтеу Web 2.0 веб-сайттары арқылы танымал болды және көптеген Web 2.0 қызметтерінің маңызды мүмкіндігі болып табылады. Қазір ол басқа деректер базасы жүйелерінің, десктоптық бағдарламалардың және операциялық жүйелердің де құрамына кіреді.

Шолу

Адамдар тегтерді жіктеуге, меншік құқығын белгілеуге, шекараларды көрсетуге және онлайн сәйкестігін анықтауға пайдаланады. Тегтер сөздер, кескіндер немесе басқа да анықтамалық белгілер түрінде болуы мүмкін. Физикалық әлемдегі тегтердің ұқсас мысалы – мұражай заттарына тег қою. Адамдар компьютерлер пайда болмас бұрын ақпаратты және заттарды жіктеу үшін мәтіндік кілт сөздерді қолданған. Компьютерлік іздеу алгоритмдері осындай кілт сөздерді пайдалануды деректерді жылдам қараудың ыңғайлы тәсіліне айналдырды. Тегтау әлеуметтік закладтар, суреттермен бөлісу және әлеуметтік желілерге арналған сайттардың дамуына байланысты кең таралды. TaggTool – файлдарға тег қоюға және тегтер бұлтын көрсетуге мүмкіндік беретін Windows қолданбасы. Барлық пайдаланушылардың тегтерін жинақтайтын сайттарда жеке пайдаланушының тегтері оған да, сайттың барлық пайдаланушыларына да пайдалы болуы мүмкін. Тегтау жүйелері кейде екі түрге бөлінеді: жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға. Басқалары жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға тегтауды біріктіреді, мысалы, WorldCat сияқты ірі кітапхана каталогтарында (OPAC). Тегтер немесе басқа таксономиялар қарым-қатынастар мен атрибуттар сияқты қосымша қасиеттерге (немесе семантикаға) ие болғанда, олар онтология құрайды, сондай-ақ Microsoft Office-тегі «ақылды тегтер» де сондай.

Тарих

Кілт сөздерді идентификациялау және жіктеу жүйесінің бір бөлігі ретінде пайдалану компьютерлерден бұрын пайда болған. Қағаз деректерді сақтау құрылғылары, әсіресе, жіктеуге және бірнеше критерийлер бойынша сұрыптауға мүмкіндік беретін жиектелген карталар, ХХ ғасырдан бұрын қолданыста болған, ал кітапханалар 1930 жылдардан бастап фасетті жіктемені қолданды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында Unix мәтіндік редакторы Emacs функцияны шақыру мен функцияның анықтамасы арасында секіру үшін Emacs пайдаланатын тегтер кестесі деп аталатын айқас сілтемелер кестесін автоматты түрде құра алатын Tags деп аталатын қосымша бағдарламалық қамтамасыз етуді ұсынды. "Тег" сөзін қолдану метадеректер тегтеріне қатысты емес, бірақ бағдарламалық жасақтамада "тег" сөзін сөз индексіне сілтеме жасау үшін алғаш рет қолданылды. Онлайн деректер базалары мен алғашқы веб-сайттар баспагерлерге пайдаланушыларға мазмұнды табуға көмектесу үшін кілт сөз тегтерін пайдаланды. World Wide Web-тің алғашқы күндері веб-дизайнерлер веб-беттің не туралы екенін іздеу жүйелеріне хабарлау үшін кілт сөздер мета-элементін қолданды, бірақ бұл кілт сөздер веб-беттің бастапқы кодында ғана көрінетін және пайдаланушылар оларды өзгерте алмайтын. 1997 жылы Германияның documenta X ұйымдастырған "Экватор мен басқа ØtherLands сипаттамасы" атты бірлескен порталы өзінің жүктеу бетінде авторлар мен шақырылған авторлар үшін Tag фолклономиялық терминін қолданды. "Экваторда" пайдаланушының енгізгені үшін Tag, пайдаланушыға көмектесу үшін абстрактілі сөз немесе кілт сөз ретінде сипатталды. Алайда, пайдаланушылар жеке тегтерді анықтады және сол кезде тегтерді бөліспеді. 2003 жылы әлеуметтік закладтау сайты Delicious өзінің пайдаланушыларына закладталарына "тегтерді" қосуға мүмкіндік берді (кейін оларды табуға көмектесу үшін); Бірнеше жыл ішінде фотосуреттерді бөлісу сайты Flickr өзінің пайдаланушыларына әр суретіне өздерінің мәтіндік тегтерін қосуға мүмкіндік берді, бұл суреттерді іздеуді жеңілдететін икемді және оңай метадеректер құрды. Flickr-тің табысы мен Delicious-тің ықпалы бұл ұғымды танымал етті, сондай-ақ YouTube, Technorati және Last.fm сияқты басқа әлеуметтік бағдарламалық веб-сайттар да тегтеуді енгізді. 2005 жылы Atom веб-синдикация стандарты веб-фидтерге тақырыптық категорияларды қосу үшін "категория" элементін ұсынды, ал 2007 жылы Тим Брей "тег" URN ұсынды.

Блог ішінде

Көптеген жүйелер (және басқа веб-контентті басқару жүйелері) авторларға жазбаны алдын ала белгіленген санатқа орналастырумен қатар (немесе оның орнына) жазбаға кез келген тегтерді қосуға мүмкіндік береді. Мысалы, жазбада бейсбол және билеттер деген тегтер көрсетілуі мүмкін. Мұндай тегтердің әрқайсысы әдетте сол тегпен байланысты барлық жазбалардың тізімін көрсететін индекс бетіне сілтеме болып табылады. Блогта қолданылып жүрген барлық тегтердің тізімі болуы мүмкін, әр тег сол тізім бетіне апарады. Жазбаны қайта жіктеу үшін автор тегтер тізімін өңдейді. Блог бағдарламалық құралы жазбалар арасындағы барлық байланыстарды автоматты түрде қадағалап, жаңартады; бетті күрделі санаттар иерархиясында жылжытудың қажеті жоқ.

Қолданбалық бағдарламалық жасақтама ішінде

Кейбір десктоптық және веб-қосымшалар өздерінің тегтеу жүйелерімен жабдықталған, мысалы, Gmail және Mozilla Thunderbird-дегі электрондық поштаны тегтеу, iTunes немесе Winamp-тағы аудионы тегтеу, сондай-ақ түрлі қосымшалардағы фотосуреттерді тегтеу. Осы қосымшалардың кейбіреуі тегтер жиынтығын тегтер бұлты түрінде көрсетеді.

Компьютерлік файлдарға берілген

Компьютердегі файлдарға тегтер қоюдың әртүрлі жүйелері бар. 1991 жылы шыққан Apple Mac System 7 жүйесінде пайдаланушылар әр файл мен папкаға жеті өңделетін түсті белгілердің біреуін (өзгертілетін атаулармен, мысалы, "Маңызды", "Жедел" және "Жұмыста") тағайындай алатын болды. Mac операциялық жүйесінің кейінгі нұсқаларында, OS X 10.9 2013 жылы шыққаннан бері, пайдаланушылар кез келген файлға немесе папкаға бірнеше кездейсоқ тегтерді кеңейтілген файл атрибуттары ретінде қоя алады, ал осыған дейін ашық кодты OpenMeta стандарты Mac OS X үшін ұқсас тегтеу мүмкіндігін ұсынды. Linux ядросы үшін тегтерді қолдайтын бірнеше семантикалық файлдық жүйелер бар, олардың ішінде Tagsistant та бар. Microsoft Windows пайдаланушыларға тек Microsoft Office құжаттары мен кейбір сурет файлдарына тегтер қоюға рұқсат береді. Платформалық емес файлдарды тегтеу стандарттарына кеңейтілген метадеректер платформасы (XMP) кіреді, ол JPEG және PDF сияқты танымал кескін, бейне және құжат файл форматтарына метадеректерді енгізуге арналған ISO стандарты, XMP қолдамайтын бағдарламалардың оларды оқу мүмкіндігіне кедеріс келтірмейді. XMP көбінесе IPTC ақпарат алмасу моделін толықтай алмастырады. Exif – сандық камералар қолданатын кескін және аудио файл форматтарын, соның ішінде кейбір метадеректер тегтерін анықтайтын стандарт. TagSpaces – файлдарды тегтеуге арналған ашық кодты платформалық емес қосымша; ол тегтерді файл атауына енгізеді.

Іс-шара үшін

Ресми тег – іс-шаралар мен конференциялар қатысушылары өздерінің веб-жариялымдарында, мысалы, блог жазбаларында, оқиғаның суреттерінде және презентация слайдтарында қолдану үшін қабылдаған кілт сөз. Іздеу жүйелері осы тегтерді индекстеу арқылы оқиғаға қатысты материалдарды біркелкі іздеуге мүмкіндік береді. Осы ретте, тег – бақыланатын сөздік құрамының бір бөлігі болып табылады.

Зерттеуде

Зерттеуші сандық нысандардың үлкен жиынтығымен (мысалы, баспасөз цитаталары, библиография, кескіндер) жұмыс істей алады. Егер ол әрқайсысын бірнеше тақырыпқа (мысалы, кітап тарауларына немесе жалпы тақырыптың кіші тақырыптарына) байланыстырғысы келсе, онда осы тақырыптарға арналған тегтер жиынтығы үлкен жинақтағы әрбір нысанға тіркелуі мүмкін. Осылайша, еркін жіктеу авторга басқа жағдайда басқару қиын болар ақпарат көлемін ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Үш белгі

Үштік тег немесе машиналық тег тег туралы қосымша семантикалық ақпаратты анықтау үшін арнайы синтаксисті пайдаланады, бұл компьютерлік бағдарламамен оны түсіндіруді жеңілдетіп немесе мағыналы етеді. Үштік тегтер үш бөліктен тұрады: атау кеңістігі, предикат және мән. Мысалы, geo:long=50.123456 – географиялық бойлық координатасының тегі, оның мәні 50.123456-қа тең. Бұл үштік құрылым ақпараттық сипаттамалардың негізгі моделіне ұқсас. Үштік тег форматы алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Geolicious үшін Delicious закладкаларын картаға түсіру мақсатымен жасалды және Mappr мен GeoBloggers Flickr суреттерін картаға түсіргеннен кейін кеңінен қолданыс тапты. 2007 жылдың қаңтар айында Flickr-дегі Аарон Строп Коуп үштік тегтің баламалы атауы ретінде «машиналық тегтер» терминін енгізіп, мақсаты, синтаксисі және қолданылуы туралы бірқатар сұрақтар мен жауаптар қосты. Географиялық идентификацияға арналған арнайы метадеректер геотегтеу деп аталады; машиналық тегтер басқа да мақсаттар үшін қолданылады, мысалы, нақты бір шарада түсірілген суреттерді анықтау немесе есімдік номенклатураны қолдана отырып түрлерді атау.

Хештегтер

Хэштег - # префиксімен белгіленген метадеректердің бір түрі, кейде "хаш" таңбасы деп те аталады. Бұл таңдау әдісі микроблогтарда және әлеуметтік желілерде, мысалы Twitter, Facebook, Google+, VK және Instagram сияқты платформаларда қолданылады. Хаш таңбасы жазбадағы басқа мәтінден таңдау мәтінін ажырату үшін пайдаланылады.

Білім белгілері

Білім тегі – ақпараттың бір бөлігін (мысалы, құжат, цифрлық кескін, деректер базасының кестесі немесе веб-бет) сипаттайтын немесе анықтайтын метадеректердің бір түрі. Білім тегтері дәстүрлі иерархиялық емес кілт сөздер мен терминдерден артық; олар – сипаттамалар, санаттау, жіктеу, семантика, түсініктемелер, жазбалар, түсіндірмелер, гипердеректер, гиперсілтемелер немесе сілтемелер түрінде білімді қамтитын метадеректер болып табылады және олар тегтік профильдерде (онтологияның бір түрі) жиналады. Білім тегтерінде нақты білім (кітаптар мен деректерде кездесетін), тұжырымдамалық білім (көзқарастар мен ұғымдарда кездесетін), болжамдық білім (шешімдер қабылдау және гипотеза құру үшін қажетті) және әдістемелік білім (ойлау және стратегиялар нәтижесінде алынатын) сияқты түрлі білімдерді сақтауға болады.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Типтік тегтеу жүйесінде әр тегтің мағынасы немесе семантикасы туралы нақты ақпарат болмайды, және пайдаланушы бір затқа жаңа тегтерді ескі тегтерді қолданудай оңай қоса алады. Мысалы, "апельсин" тегі жемісті немесе түсті білдіруі мүмкін, ал Linux ядросының нұсқаларына қатысты заттар "Linux", "ядро", "Пингвин", "бағдарламалық жасақтама" немесе басқа да терминдермен тегтеледі. Пайдаланушылар сөздердің әртүрлі формаларын (мысалы, жекеше және көпше) білдіретін тегтерді де таңдай алады, егер жүйе іздеу немесе қарау кезінде тегтерді түбірге келтірмесе, бұл навигацияны қиындатуы мүмкін. Ірі масштабтағы фольклономиялар тегтеудің кейбір мәселелерін шешеді, себебі тегтеу жүйелерін пайдаланушылар осы жүйелердегі "тегтердің қолданылуын" байқап, қатысты заттармен оңай байланыс құру үшін қолданыстағы тегтерді пайдаланады. Осылайша, фольклономиялар бірлесіп тегтеудің ішінара конвенцияларын қалыптастыра алады.

Күрделі жүйелік динамика

Бақылаудың болмауына қарамастан, зерттеулер әлеуметтік сілтемелерде ортақ лексиканың қарапайым түрі пайда болатынын көрсетті. Бірлескен тегтеу күрделі жүйелер динамикасының (немесе өзін-өзі ұйымдастыру динамикасының) бір түрін көрсетеді. Сондықтан, тіпті егер орталықтандырылған басқарылатын лексика жеке пайдаланушылардың іс-әрекеттерін шектемесе де, тегтердің таралуы уақыт өте келе тұрақты күш заңдарының таралуына жақындайды.

Спам жіберу

Қоғамға ашық тегтеу жүйелері тег спамына да осал, онда адамдар көрермендерді тарту үшін бір нысанға (мысалы, YouTube бейнесіне) тым көп немесе қатысы жоқ тегтерді қолданады. Бұл түрлі зәбірді адамдар немесе статистикалық әдістер арқылы спам нысандарын анықтау арқылы басуға болады. Сондай-ақ, спамды азайту үшін рұқсат етілген тегтер саны шектелуі мүмкін.

Синтаксисі

Кейбір таңбалау жүйелері таңбаларды енгізу үшін бір мәтіндік өріс ұсынады, сондықтан жолдың бөліктерге жіктелуі үшін ажыратқыш қолданылуы тиіс. Екі танымал ажыратқыш – бос орын және үтір. Таңбаларда ажыратқыштарды пайдалануға мүмкіндік беру үшін жүйе жоғары деңгейдегі ажыратқыштарға (мысалы, тырнақшаларға) немесе қашқыш символдарға рұқсат беруі мүмкін. Жүйелер әрбір енгізу элементіне бір уақытта тек бір таңбаны қосуға рұқсат беру арқылы ажыратқыштарды пайдаланудан жалтарса да, бұл бірнеше таңбаны қосуды уақытты көп алатын етеді. HTML-де қолданылатын синтаксис – rel таңбасының микроформатын пайдалану, ол rel атрибутын "tag" мәнімен (яғни rel="tag") қолданады, бұл сілтемеленген беттің ағымдағы контекст үшін таңба ретінде әрекет ететінін көрсетеді.