Кіріспе

Аймақтық мемлекет, немесе аймақтық басқаруға бағынған біртұтас мемлекет – формальды түрде біртұтас болғанымен, саяси биліктің үлкен бөлігі аймақтық үкіметтерге берілген мемлекет түрі. Бұл федерализм принципіне негізделген мемлекеттен (мысалы, АҚШ, Бразилия, Үндістан сияқты федералды республикалар немесе Бельгия, Малайзия сияқты федералды монархиялар) өзгеше, онда аймақтардың өкілеттіктері конституциялық заңмен бекітіледі. Көп жағдайда аймақтар ұзақ жылдар бойы қалыптасқан мәдени немесе аймақтық айырмашылықтарға негізделген.

Еуропа

Еуропада көптеген аймақтық мемлекеттердің болуына себеп – көптеген еуропалық мемлекеттердің өте көне болуы және олардың конституциялық құрылымдары абсолюттік монархиядан қалыптасқандығы, сондай-ақ биліктің орталық үкіметтен шығатынына сенуі. Бұл, кез келген аймақтық автономия теориялық тұрғыдан тек орталық үкіметтің ықтиярымен ғана сақталады дегенді білдіреді. Дегенмен, іс жүзінде, орталық үкімет аймақтың автономиясын жоюға тырысса, зор халықтық және саяси қарсылық туындайды. Мұны Испания үкіметінің Каталония дағдарысы кезінде және одан кейін Каталонияға тікелей басқаруды қолдануына қарсылықта көруге болады. Каталонияның автономиясы кейіннен қайта орнатылды.

Италия

Италия – Еуропаның тағы бір аймақтық мемлекеті, себебі ол 20 аймаққа бөлінген, олар маңызды өкілеттіктерді жүзеге асырады. Сицилия, Сардиния, Фриули-Венеция-Джулия, Трентино-Альто-Адидже/Сюдтирол және Валь-д’Аоста аймақтарының автономиясы қалғандарына қарағанда жоғары. Испаниядағы сияқты, елдегі кейбір саясаткерлер мен саяси партиялар, әсіресе аймақтық идеологияны қолдайтындар, Италияда федеративтік жүйені орнатуды жақтасады.

Испания

Аймақтық мемлекеттің бір мысалы – Испания, ол автономиялық қауымдастықтарға бөлінген. Бұл қауымдастықтар – заң шығару құқығының кең ауқымын жүзеге асыратын және кейбір жағдайларда салық саясатын белгілейтін, бірақ ресми түрде орталық үкімет тарапынан құрылған автономиялық мемлекеттік органдар. Олар Испанияның Каталония және Галисия сияқты ұлттары мен аймақтарына белгілі бір деңгейде автономияны қамтамасыз ету мақсатында құрылған. Испаниядағы көптеген саяси партиялар, әсіресе өңірлік ұлтшылдық көзқарастарды білдіретіндер, елде қазіргі жүйеге қарағанда толыққанды федералдық жүйе құруды ұсынады. Қазіргі жүйе көбінесе «фактически федерализм» немесе «федерализм болмаған федерация» деп сипатталады.

Басқалар

Еуропа – ең көп аймақтық мемлекеттері бар континент. Испания мен Италия өңірлік құрылымдарымен ең көп танымал болғанымен, Грекия, Украина, Франция және Ұлыбритания да аймақталған және сәйкесінше Грекияның орталықтандырылмаған басқаруларына, Украинаның облыстарына, Францияның аймақтарына және Ұлыбритания құрамындағы елдерге бөлінген (Ұлыбританияда басқа да өкілеттік алған басқару түрлері бар: Корольдікке тәуелді аумақтар және Ұлыбританияның теңіз арты аумақтары). Еуропада Германия, Австрия және Бельгия сияқты бірнеше федерациялар бар, сондай-ақ Босния және Герцеговина, Ресей, Швейцария және даулы Нидерланд Корольдігі (оның құрамына кіретін елдердің бірі – Нидерландымен шатастырмау керек, бірақ олардың арасында ең маңыздысы; соңғысы провинциялық басқару функцияларын ескере отырып, аймақтық мемлекет деп қарастырылуы мүмкін). Сербия, Португалия немесе Финляндия сияқты басқа елдер де белгілі бір аймақтарға өкілеттік берген, бірақ аймақтық жүйе бүкіл елге таралмағандықтан, олар толыққанды аймақтастырылмаған.

Америка

Америкада төрт аймақтық мемлекет бар: Боливия, Чили, Колумбия және Перу. Бұл себебі Америка мемлекеттері, Еуропа мемлекеттеріне қарағанда, көбінесе жақында ғана құрылған. Сондықтан, федеративтік құрылымдар кеңінен таралған және АҚШ, Канада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Венесуэла және бұрынғы Батыс Индия Федерациясында кездеседі. Никарагуа, Сент-Китс және Невис, Антигуа және Барбуда сияқты басқа елдер де белгілі бір аймақтарға өкілеттік берген, бірақ аймақтық жүйе бүкіл елге таралмағандықтан, олар аймақтық мемлекеттер боп есептелмейді.

Еуропалық аумақтар

Бірнеше еуропалық ел (атап айтқанда Франция, Нидерланды және Ұлыбритания) Кариб теңізінде өз басқарушы үкіметтері бар теңізден тыс аумақтарға ие.

Қытай Халық Республикасы

Коммунистік басқарылатын материктік Қытай аймақтық мемлекет ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі биліктің маңызды деңгейлері провинциялар мен автономиялы облыстармен қатар, ерекше әкімшілік аймақтарда да жүзеге асырылады. Провинциялар мұндай дербес билікке ие, кейбір сарапшылар Қытайда провинциялар арасындағы мемлекеттік саясаттың ерекшелігіне байланысты, де-факто федерация бар деген пікір білдіреді, мысалы, бәсекелес Чунцин және Гуандун үлгілері осының дәлелі.

Индонезия

Индонезия – аймақтық біртұтас мемлекет. Тәуелсіздік алғаннан кейін қысқа мерзімге Индонезия Біріккен Штаттары деген атпен федеративтік ел болған, бірақ 1950 жылы бұл жүйе біртұтас жүйеге ауыстырылды. Дегенмен, елдің аумағының үлкендігіне байланысты провинциялар жергілікті мәселелер бойынша маңызды өкілеттіктерді жүзеге асырады. Сонымен қатар, Батыс Жаңа Гвинея және Ачех сияқты кейбір аймақтар ұлттық үкіметпен өзгеше және көбінесе шиеленісті қарым-қатынастары болғандықтан, кеңірек автономияға ие. Йогьякарта сұлтандығы да Индонезияның орталық үкіметпен ерекше қарым-қатынастағы аймағы болып табылады, себебі ол сұлтан Йогьякарта губернатор лауазымына ұқсас қызмет атқаратын монархия.

Филиппин

Филиппин провинцияларға және Бангсаморо автономиялық аймағына бөлінеді. Провинциялар жергілікті мәселелерде маңызды билікке ие. Филиппинде көптеген адамдар федерация құруды ұсынады.

Қытай Республикасы (Тайвань)

1945 жылдан бері Тайваньды басқарып келе жатқан Қытай Республикасы, жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңға сәйкес өзін-өзі басқаратын бірнеше аудан мен қалалары болғандықтан, аймақтық мемлекет ретінде қарастырылуы мүмкін. Аралдың барлық жерінде, әсіресе Тайваньның оңтүстік аймақтарында шоғырланған, жергілікті халықтардың тұратын аймақтары да бар.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия жергілікті басқару мақсатында он алты аймаққа (маори: Ngā takiwā) бөлінген. Он бірін аймақтық кеңестер (жергілікті биліктің жоғары деңгейі) басқарады, ал бесеуін бірыңғай биліктер басқарады, олар аумақтық биліктер (жергілікті биліктің екінші деңгейі) болып табылады және аймақтық кеңестердің функцияларын да орындайды. Чатем аралдары кеңесі аймақ емес, бірақ өз заңнамасымен бекітілген бірыңғай билікке ұқсас. Өкілеттіктер мен міндеттер Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Заңымен (2002) белгіленген, сонымен қатар Табиғи Ресурстарды Басқару Заңы (1991) және басқа да заңдар (мысалы, 1977 жылғы Қорықтар Заңы, 1993 жылғы Биологиялық Қауіпсіздік Заңы, 1994 жылғы Теңіз Көлігі Заңы) арқылы да функцияларға ие.

Африка

Африкада бірнеше аймақтық мемлекеттер бар. Олардың көп кездесуіне себеп – Либерия мен Эфиопияны қоспағанда, континенттегі барлық елдер 20-шы немесе 21-ші ғасырларда құрылған. Сондықтан, үкімет құру кезінде оларды ескі конституциялық құрылымдар шектемеген.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка – бірнеше провинцияға бөлінген аймақтық мемлекет, олардың барлығының өз сайланған провинциялық заң шығару органы мен премьер-министрі болып, маңызды билік өкілеттіктеріне ие. Кейбір адамдар мен саяси партиялар, ең бастысы Инката Азаттық партиясы, провинциялар федеративтік бірліктер боларлық федералдық жүйені құруды жақтасады.

Танзания

Танзания 21 аймаққа, сондай-ақ Занзибарға бөлінеді. Аймақтар кең ауқымда саяси билікке ие. Дегенмен, Занзибар басқа аймақтарға қарағанда тәуелсіздігі жоғарырақ, және өз басшысы – Занзибар президенті, сондай-ақ заң шығарушы органы – Занзибар өкілдер үйі бар.

Басқалар

Оңтүстік Африка мен Танзания Африкадағы нағыз аймақтық мемлекеттер болып табылады, бірақ тағы бірнеше мемлекеттерде де ұқсас ерекшеліктер бар. Марокко аймақтарға бөлінген, олар белгілі бір билікке ие, бірақ нағыз аймақтық мемлекеттердің аймақтарына қарағанда аймақтық өкілеттігі аз. Басқа да унитарлық елдер, мысалы, Уганда немесе Гана, кейбір жергілікті дәстүрлі биліктерді мойындайды.