Кіріспе

Вергилийдің өлеңдер жинағы. Виргилияна қосымшасы – латын поэмаларының жинағы, дәстүр бойынша Вергилийдің (б.з.д. 70–19 ж.) жастық шағында жазылған шығармалары (juvenilia) деп есептеледі. Көне заманда қосымшадағы көптеген өлеңдер Вергилийге жатқызылған. Дегенмен, соңғы зерттеулер қосымшада біздің заманымыздың I ғасырынан бастап әртүрлі авторларға тиесілі шағын өлеңдердің алуан жиынтығы бар екенін көрсетеді. Ғалымдардың басым көпшілігі қосымшаның шығармаларын стиль, метрика және лексикалық ерекшеліктеріне сүйене отырып, теңдессіз деп санайды.

Құрамы

Жинақ, көбінесе, Кейінгі Антикалық дәуірде қалыптасқан. Жеке құрамдас бөліктері көнерек: ежелгі авторлар "Кулексті" Вергилийдің жастық туындысы деп есептеген, ал "Сирис" Вергилийге Донаттың "Өмірінде" көрсетілгендей ертерек жатқызылған. Квинтилиан "Каталептон 2" Вергилийдің еңбегі екенін айтады. "Маэценатемидегі Элегиялар" Вергилийдің туындысы бола алмайды, себебі Маэцена Вергилийден кейін б.з. 8 жылынан он бір жыл өткен соң қайтыс болды. Өлеңдердің барлығы, Лидия мен Дирадан басқа, әр түрлі авторлардың туындылары болуы мүмкін, олардың бір авторы болу ықтималдығы бар, және б.з. I ғасырының ішінде нақты мерзімдері анықталмаған. "Кулекс" пен "Сирис" император Тиберий тұсында жазылған деп саналады. Кейбір өлеңдер, мысалы "Каталептон", Вергилийдің атымен псевдоэпиграф ретінде таныстырылуға жасалған тырысыш болуы мүмкін, ал басқалары дербес туындылар болып көрінеді, олар жинаққа қосылған, мысалы, Вергилийге қарағанда кеш Республикалық неотериктердің ықпалы зор болған "Сирис".

Кулекс ("Қошбау")

Бұл 414 гексаметрлік пасторальдық эпиллион, ол Теокрит әлемін еске түсіреді және пародияда комикалық әсер үшін эпикалық конвенцияларды қолданады. Өлең жас Октавианға арналған сөзбен, тағы да өлеңдер жазуға уәде берумен, Аполлонға сиынумен және Октавианның табысқа жетуі үшін дұға етумен басталады. Ақынның "Құдайлар мен алыптар шайқасы" және тарихи эпосты жоққа шығаратын "приамель" бар. Сағат түскі уақыт, классикалық сән-салтанатқа ие емес, кедей, бірақ бақытты шопан малын бағып жүргенде, ағаштардан тұратын, локус аменонусты көріп, демалуға жатады. Ағаштар тобындағы ағаштардың мифтік метаморфозалары сипатталған. Ол ұйықтағанда, оған жылан жақындап келеді, тісін көрсетпек болып тұрғанда, маса оның көзіне қонады. Инстинктивті түрде масқаны өлтірген соң, оянады, жыланды көріп, өлтіреді. Сол түні, маса шопанға түсінде пайда болады, өзінің лайықсыз тағдырына ағынады, жер асты дүниесі мен ондағы өлген мифологиялық батырлардың жандарын ұзақ сипаттап, одан әңгімеге тебінгісін береді. Маса әсіресе Эвридиканың және Троя соғысының оқиғасына назар аударады. Содан кейін маса атақты римдік батырларды сипаттайды, одан кейін Минос алдындағы оның тыңдаушыларын, оның тағдырын шешу үшін сипаттайды. Оянғаннан кейін шопан бақта героюн (құрбандық орны) салады, ал ақын гүлдер каталогын ұсынады. Шопан оған "Кішкентай маса, саған қойдың күзетшісі сенің өмірің үшін өзінің жерлеу рәсіміне қатысты міндетін өтеуге лайық" деген жазумен қолтаңба жасайды. "Кулекс" Вергилийдің жасөспірімдер туындыларына жатпайды, өйткені ол оның барлық шығармасына сілтеме жасайды; сондықтан ол әдетте Тиберийдің билігі тұсында жазылған деп есептеледі. Сонымен қатар, Суэтоний өзінің "Поэттердің өмірі" (18) еңбегінде "Кулекс" (Вергилийдің) он алты жасында жазылған болуы мүмкін" деп жазған, сондықтан бізге жеткен нұсқа кейіннен өзгертілген көшірме болуы мүмкін. Бұл өлең әртүрлі интерпретацияларға ие: әсем эпиллион немесе Августты шопан, ал Марцеллусты маса символдайтын күрделі аллегория.

Сирис ("Теңіз құсы")

Сирис – 541 гексаметрлік эпиллион, ол Мегара патшасы Нис және оның қызы Мегаралық Сцилланың мифін баяндайды. Эпиллион – эллиндік дәуірде дамыған композицияның танымал стилі болды; сақталған мысалдарды Теокрит пен Катулл шығармаларында кездестіруге болады. Ақын өзінің жүз жолдық прологын, эпикурейші болғанына қарамастан, Музалар мен Софияны шақырумен бастайды және өлеңін Мессаллаға Панафения ойындарында Минерваға сыйланған киім сияқты сый ретінде сипаттайды. Ақын өз өлеңіндегі Сцилланы теңіз монстры Сцилладан ажыратады және монстрдың дүниеге келуі мен метаморфозын сипаттайды. Ол Минос Мегараны қоршауымен және Нисстің қаланы қорғаған күлгін шашымен байланысты оқиғаны баяндайды. Ойнап жүргенде Сциллаға Купидон жебесі тиеді және ол Миносқа жақын сезімде болады. Миносқа сыйлық ретінде ол әкесінің шашын кесуге тырысады, бірақ оның күтімшісі Карме Сцилладан неге ренжіді деп сұрайды. Сцилла Миносқа ғашық екенін айтқаннан кейін, Карме Минос бұрын оның қызы Бритомартисті өлтіргенін еске салады және Сцилланы жатқызуға көндіреді. Таңертең Сцилла Нисусты Миноспен бейбітшілікке келуге көндіруге тырысады, ал күтімші Карме сиқырлы құра дайындайды, бірақ ештеңеге жеткізілмейді және Сцилла шашты кесіп тастайды. Қала құлайды, Сцилла Миностың оған үйленуден бас тартуына қайғырып, Аттиканы айналып жүзген Крит кемелерінде тұтқынға алынады. Ақын оның метаморфозын егжей-тегжейлі сипаттайды; аяушылықпен қараған Амфитрита оны грекше "keirein" ("кесу") сөзінен туындаған деп есептелетін цирис құсына айналдырады. Юпитер Нисусты теңіз бүркітіне айналдырады, ол Скорпион Орионды қуғандай, циристі қуалайды. Композициясы бойынша, өлең Овидийден кейін және 2 ғасырдан бұрын жазылған болуы керек. Оның жазылу мерзімі Тиберий дәуірімен сәйкес келуі мүмкін.

Копа ("Бармейд")

Бұл 38 элегиялық жұп өлеңнен тұратын поэма бармен Сирисканың әнін баяндайды. Ол көркейген, малшылық пейзаж бен шөпке жайылған дастарқанды суреттеп, аты-жөні белгісіз бір ер адамды онымен бірге уақыт өткізуге, болашаққа алаңдауды тоқтатып, қазіргі сәттен ләззат алуға шақырады.

Моретум ("Песто")

Моретум 124 гексаметрлік жолдарда кедей шаруа Симилдің тамақ дайындауын суреттейді. Бұл өлең кедейлер мен олардың тамақтануы туралы эллинистік поэзия дәстүрінде жазылған, және Каллимахтың "Гекале" поэмасымен және құдайларға арналған тойды (theoxeny) сипаттаушы өлеңдермен байланысты. Таң атпай тұрып оянған ол от жағады, ән айтып, африкалық құлы Скибальмен сөйлесіп астық ұнтақтайды, содан соң нан пісіреді. Оның бағы мен ондағы өнімдер толық сипатталған. Симил сарымсақ, ірімшік және шөптерден пестоның бір түрі – моретум дайындайды, жеп, егіс жыртуға шығады. Бұл өлең "e pluribus unus" фразасын қолдануымен ерекшеленеді.

Дира ("Қарауыздар")

103 гексаметрлік жолдағы бұл өлең – жерінен айырылған шаруаның жерін басып алған ардагерге арнаған қарғыстарының тізімі. Қарғыс өлеңдерінің дәстүрі Архилох пен Гиппонакс еңбектеріне дейін жетеді. Бұл поэма Халкистік Евфорионның эллиндік Араларымен байланысты болуы мүмкін, бірақ Теокрит пен Эклогтардың пасторлық дәстүріне де жақын. Өлең Батарусқа, оның да шаруашылығы тәркіленген досқа, арналып басталады және Ликург есімді әскердің іс-қимылдары сипатталады. Бастапқыда, ақын фермадағы өсімдіктерді құрғақ болуға қарғыйды, содан кейін Ликург балтасымен оларды қиратпастан бұрын ормандарды өртеуді тілейді. Ол содан кейін Нептунға шаруашылықты су басуға және жердің батпаққа айналуына дұға етеді. Өлең фермасымен және сүйіктісі Лидиямен қоштасумен аяқталады.

Лидия

80 жолды құрайтын бұл гексаметрлік ақтану өлеңі Дираемен Лидияның сол өлеңде есімдерінің айтылуы арқасында байланыстырылған, бірақ бұл жеке туынды болуы мүмкін. Онда сонымен қатар пасторлық орта бейнеленген және Теокриттің махаббат лирикалары мен латындық махаббат ақтануының дәстүрінде жазылған. Өлең ақынның Лидия есімді әйел тұратын елді қызғануымен басталады және одан айырылғандағы күйзелісін сипаттайды. Ол жануарлар мен астрономия әлеміне назар аударады, олардың жұптасуын көреді және алтын ғасырдың өтуіне қайғырады. Юпитер мен Юнона, Венера мен Адонис, сондай-ақ Аврораның махаббаты туралы айтады. Соңында, жақсы дәуірде туылғанда еді деген тілекпен аяқтайды.

Приапеа ("Приапус өлеңдері")

Бұл - әрқайсысы әртүрлі ырғақта жазылған үш өлеңнің жинағы, ал сөйлеуші Приап құдайы. Приапея – грек поэзиясының дәстүрлі бір саласы және көбінесе грек эпиграммаларында кездеседі. Приапия поэзиясының көрнекті мысалы Теокриттың 13-ші өлеңінде, ал римдік үлгілері Гораций мен Тибуллда, сондай-ақ "Кармина Приапея" жинағындағы 80 эпиграммада табылады. Алғашқы өлең екі элегиялық жұптан тұрады, ол әдемі жазу болып табылады, онда құдай өзінің мүсінінің әртүрлі маусымдарда орналасуын, қысты ұнатпауын және отынға айналудан қорқуын сипаттайды. Екінші өлең 21 иамбтық триметрде жазылған. Приап кешіп бара жатқан адамға сөйлеп, жыл мезгілінде шаруашылықты қалай қорғайтынын және күтіп бағатынын айтады, сондай-ақ оның ағаш фаллосы таяққа да қолданылатынын еске салып, құрмет көрсетуді талап етеді. Үшінші өлең 21 тармақтан тұрады және Приапея ырғағында жазылған (– x – u u – u – | – x – u u – x). Онда Приап мүсіні шаруашылықты тонағысы келетін балалар тобына сөйлейді. Ол шаруашылықты қорғауын және оның иелерінің оған қатысты құрметтерін сипаттайды. Соңында ол балаларға оның Приапы салғырт болған көршінің шаруашылығын тонауға кеңес береді.

Каталептон ("Байлық")

"Каталептон" - әр түрлі өлшемдегі он бес немесе он алты өлеңдер жинағы. Бірінші өлең Туккаға арналып, оның сүйіктісінен айырылғанын сипаттайды. Екіншісі, басқа бір жазушыны аттикалық диалектіге деген құштарлығы үшін әжуалайды. Үшінші элегиялық шығарма – биліктен құлаған сәтті генералдың, мүмкін Ұлы Помпейдің бейнесін көрсетеді. Төртінші өлең – ақынның Октавий Мусаға деген достығы мен құрметіне арналған. Бесінші өлеңде ақынның Сиромен философияны оқу үшін риторикалық сабақтардан бас тартқаны суреттеледі. Алтыншы өлең Ноктуин мен оның қарындасының күйеуін қызбен болған бір дау үшін сынап жатады. Жетінші өлең махаббат туралы айтады және латын поэзиясында грек сөздерімен ойнайды. Сегізінші элегиялық өлең Сироның шаруашылығын, Мантуя мен Кремонадағы жерлері сияқты, ақынға жақын деп есептейді. Тоғызыншы өлең – Мессаллаға арналған ұзын элегиялық шығарма. Ол Мессалланың пасторальдық өлеңдерін сипаттайды, Мессалланың әйелі Сулпицияны мақтайды және оның әскери жетістіктерін баяндайды. Оныншы өлең Катуллдың төртінші өлеңінің пародисы болып табылады және ескі қашыршы Сабиннің өмірін суреттейді. Он бірінші өлең – мас Октавий Мусаға арналған сырттай жоқтау. Он екінші өлеңде Ноктуин екі сүйіктісі үшін әжуалайды. Он үшінші өлең иамбтық өлшемде жазылған және белгілі бір Люциен немесе Луцийге оның махаббат оқиғалары мен нашар өмір салты үшін шабуыл жасайды. Он үшінші "а" өлеңі – белгісіз ғалымның қабір тасы. Он төртінші өлең – Энеиданы аяқтауға көмектесу үшін Венераға арналған дұға және оған берген уәдесін орындауға берген сөз. Соңғы өлең – Вергилийдің қабіріне арналған, Варий қол қойған элегиялық эпиграмма. "Каталептонның" Виргилийдің авторлығы туралы ғылыми пікірлер маңыздылығын сақтап тұр. Бұрын олар бір ұзын өлең ретінде таратылып келді. Бірінші өлең автордың б.з.д. 9 жылы қайтыс болған, мүмкін Друз үшін жоқтау жазғанын айтумен басталады. Ақынның Лоллиус арқылы танысқан Мэценатпен алғашқы кездесуін, оның өнерін мақтауын және оның кең киім киюін қорғауын сипаттайды (кейіннен Сенека сынға алды). Мэценаттың соғыс емес, мәдениетке арналған өмірі, Актиумдағы қызметі мақталады; Ұзақ мифологиялық бөлім Мэценатты Бакхуспен салыстырады және Геркулестің еңбегі мен Омфалаға қызмет етуін сипаттайды. Өлім Геспер мен Титонның жоғалуымен салыстырылады және оған жеңіл топырақ тисін деген дұғамен аяқталады. Екінші өлеңді Скалигер бөліп, ол әлдеқайда қысқа, ол Мэценаттың өлім алдындағы сөздерін қамтиды. Біріншісі Друзден бұрын өлуді тілейді, содан кейін оны еске алуды, римдіктердің Августқа адал болуын, оның мұрагері болуын және Венера Августы құдайландыруын сұрайды.