Кіріспе

Хилькия (Хилькия, "Менің үлесім - Ях") - Иосия патша тұсындағы (б.з.д. 641–609 жылдары билеген) еврей дін қызметшісі ("Кохен").

Киелі кітаптағы оқиға

Оның есімі Екінші Патшалар кітабында айтылады. Ол Жосия патша Сүлеймен ғибадатханасын жаңартуды бұйырған кезде Иерусалим ғибадатханасында Заң кітабының жоғалған нұсқасын тапқандығымен белгілі (Патшалар 22:8 (HE)). Оның уағыздауы Жосияға Яһуданы Израиль Құдайы Яхвеге қайта құлшылық етуге шабысданған болуы мүмкін. Хелкия Либналық Еремияның әкесі болуы мүмкін. Осылайша, ол Бунямин аймағындағы Анатотта тұрып, Яһуда патшалығындағы ықпалды әулеттің бабасы болды. Дегенмен, Еремия басқа Хелкияның ұлы болуы да мүмкін, себебі бұл туралы Шығармалар кітабында жазылмаған. Хелкия Киелі кітаптан тыс дереккөздерде де кездеседі: Азарияның әкесі Хелкия екенін көрсететін саз балшық және "Хелкия ұлы Ханан" деп жазылған мөр.

Заң кітабы

2 Патшалар кітабының (22-тарау) және 2 Тарих кітабының (34-тарау) айтуынша, Хилкия Яһуда патшасы Жосияның (б.з.д. 639–609 жылдары) тұсында Иерусалим ғибадатханасының кохен гадолы (Бас діни қызметкері) болған және Жосияның билігінің 18-ші жылында (б.з.д. 622 жылы) ғибадатханада «Заң кітабын» тапқан. Ғалымдардың көпшілігі Хилкия тапқан кітаптың Киелі кітаптағы Есімдер кітабы екеніне бір ауыздан келіседі.

Киелі кітапқа негізделмеген дереккөздер

Хелкияның есімі мөр сақинасында және бір жарлықта кездеседі. Оның есімі алғаш рет 1980 жылы табылған мөр сақинасында айтылады. Мөрде әдеттегідей, үш жолды, кері жазылған жазу бар, осылайша жұмсақ сазға басылғанда әріптер дұрыс оқылады. Мөрдегі жазу ғалымдар палео-иврит деп атайтын жазу түрі, израильдіктер Вавилон тұтқындығына дейін, яғни б.з.д. 586 жылы Иерусалимнің қирауынан бұрын қолданған. Жазуда: "(Бұл) діни қызметкер Хелкияның ұлы Хананға тиесілі" деп жазылған. Бұл жазу "тиенікті" білдіретін еврей әріпі ламедтен басталады, мөрдің кімге тиесілі екенін көрсетеді. Содан кейін мөр иесінің аты, оның әкесінің аты және мөр иесінің лауазымы көрсетілген. Екінші нысан – 1982 жылы Иерусалимде табылған жарлық. Жарлық құжатты мөрлеу үшін қолданылған. Құжат иесі жұмсақ саздың бір бөлігін алып, оны құжатты байлайтын жіпке жабыстырып, содан кейін мөрімен мөрлеп қойған. Бұл жарлық Иерусалимнің шығыс беткейіндегі қазба жұмыстары кезінде табылған жиырма бір жарлықтың бірі болды, бұл анық белгіленген археологиялық контекстте. Бұл жарлықтар жинағы 10-шы деңгейде табылған, ол Жосияның билігі мен б.з.д. 586 жылы Вавилон патшасы Набуходоносор II-нің қаланы қиратуы арасындағы кезеңге, және одан да нақтырақ, ғимараттың ең биік бөлігінде (10B деңгейі) табылған. Бұл деңгей соңғы өртеу кезінде қиратылды, бұл жарлықтарды пісіріп, оларды жақсы сақтауға мүмкіндік берді. Бір жарлықта екі жолды жазу бар, мөрдегідей палео-иврит әрпімен жазылған. Жазуда: "(Бұл) Хелкияның ұлы Азарияға тиесілі" деп жазылған. Жазу мөр иесінің атын және оның әкесінің атын көрсетеді, бірақ оның лауазымы көрсетілмеген.

Хелкияның ұлдары Азария мен Ханан

Хелкияның ұлдары Азария мен Ханан Иерусалим ғибадатханасында діни қызмет атқарған. 1 Жылнама 6:13, 9:11 аяттарындағы бас діни қызметкерлердің соңғы тізімінде Хелкиядан кейін Азария IV осы лауазымды иеленген, ол, әлдебір, оның үлкен ұлы болған, ал екінші ұлы Ханан оның жанында діни қызметкер ретінде қызмет еткен. Бір шебердің қолымен жасалған Ханан мен Азарияның мөрлері «ұрпақ мөрі» деп аталатын топқа жатады және олар Йосия патшаның тұсында емес, оның кейінгі билеушілерінің тұсында (586 жылға дейін) жасалған. Азарияның мөрі оның бас діни қызметкер болмай тұрып жасалған, себебі оның лауазымы туралы онда ештеңе көрсетілмеген. Бас діни қызметкер Хелкияның екі ұлы Азарияның мөрі мен бұласы Сүлейменнің ғибадатханасының, яғни Иерусалимнің бірінші ғибадатханасының соңғы жылдарының куәсі болып табылады, ол 586 жылы Навуходоносор II тарапынан қиратылған.