Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мали сарбазы, саясаткері және диктаторы (1936–2020)
Malian soldier, politician, and dictator (1936–2020)
Мусса Траоре (25 қыркүйек 1936 – 15 қыркүйек 2020) – 1968 жылдан 1991 жылға дейін Мали президенті болған Мали сарбазы, саясаткері және диктаторы. Лейтенант шенімен ол 1968 жылы президент Модибо Кейтаны әскери төңкеріс арқылы құлатты. Одан кейін 1991 жылдың наурыз айына дейін мемлекет басшысы болды, бірақ халықтың наразылығы мен әскери төңкеріс салдарынан қызметтен алынды. 1990 жылдары екі рет өлім жазасына кесілгенімен, екі рет те кешіріліп, 2002 жылы босатылды. Ол қоғамдық өмірден шеттесіп, 2020 жылы қайтыс болды.
Moussa Traoré (25 September 1936 – 15 September 2020) was a Malian soldier, politician, and dictator who was President of Mali from 1968 to 1991. As a lieutenant, he led the military ousting of President Modibo Keïta in 1968. Thereafter he served as head of state until March 1991, when he was overthrown by popular protests and a military coup. He was twice condemned to death in the 1990s, but eventually pardoned on both occasions and freed in 2002. He retired from public life and died in 2020.
Ерте өмір
Кейс аймағында туған Траорэ Китада және Францияның Фрежус қаласындағы әскери академияда оқыды. Ол 1959 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін 1960 жылы Малиге оралды. 1961 жылы екінші лейтенант, ал 1963 жылы лейтенант болды. Ол Танганьикаға (кейіннен Занзибармен бірігіп, жаңа Танзания мемлекетін құрды) оның азаттық қозғалыстарына әскери оқытушы ретінде жіберілді. Содан кейін Катидегі әскери-біріктірілген мектепте оқытушы болды.
Born in Kayes Region, Traoré studied at Kita and at the military academy in Fréjus, France. He returned to Mali in 1960, after its 1959 independence. He became second lieutenant in 1961, and lieutenant in 1963. He went to Tanganyika (which later together with Zanzibar formed the new state of Tanzania) as military instructor to its liberation movements. He then became instructor at the École militaire interarmes in Kati.
Мемлекет басшысы, 1968-1991 жылдар
1968 жылдың 19 қарашасында президент Модибо Кейтаны құлатқан төңкеріске қатысты. Ол Малидің Ұлттық азаттық комитетінің президенті болды, бұл оны Малидің іс жүзіндегі мемлекет басшысы етті. Барлық саяси қызметке тыйым салынды. Полиция мемлекетін капитан Тиэкоро Багайоко басқарды. Ақпарат берушілер әскери билікке қарсы болған ғалымдар мен мұғалімдерді қадағалады. Модибо Кейтаның социалистік экономикалық саясаты ішінара тоқтатылды. 1972–1973 жылдары Малиде ауыр құрғақшылық болды. 1974 жылы Траоре Малидің 1978 жылы құрылған Екінші Республикасы үшін жаңа Конституцияны қабылдады. Жаңа Конституция Малиді азаматтық билікке көшіруді көздеді, бірақ әскери хунта билікте қалды. 1976 жылдың қыркүйегінде олар "идеологиялық емес демократиялық централизм" принципіне негізделген жаңа саяси партия – Мали халқының демократиялық одағын (UDPM) құрды. 1979 жылдың маусымында бір партиялық жалпы сайлау өтті. UDPM-нің бас хатшысы ретінде Траоре алты жылдық мерзімге президенттікке автоматты түрде сайланды және ол дауыс берушілердің 99 пайызының қолдауымен бекітілді. UDPM үкімет пен халық арасындағы негізгі байланыс болуға тиіс еді. Оның көмекші ұйымдарының қатарында әйелдер мен жастар үшін міндетті ұйымдар – Мали әйелдерінің ұлттық одағы және Мали жастарының ұлттық одағы болды. 1977 жылы бұрынғы президент Модибо Кейта күмәнді жағдайда қамауда қайтыс болды. Үкімет күшті реакция көрсетіп, зорлықпен тұтқындаулар жасады. 1978 жылдың 28 ақпанында Мусса Траоре Тиэкоро Багайоконы және қорғаныс және қауіпсіздік министрі Киссима Дукараны төңкеріс жасауға тырысқандары үшін тұтқындады. Саясатты ашықтандыруға тырысып, ол тарихшы Альфа Умар Конарені өнер министрі етіп тағайындады. 1980 жылы студенттік демонстрациялар таратылды, олардың жетекшісі Абдул Карим Камара ("Кабрал") азаптаудан қайтыс болды. 1982 жылы ол бас қолбасшы болып тағайындалды. Траоре 1988 жылдың мамырынан 1989 жылдың шілдесіне дейін Африка Бірлігі Ұйымының төрағасы болды. Траоре 1985 жылы қайта сайланды, тағы да жалғыз кандидат ретінде. Сол жылы UDPM бақылауындағы заң шығарушы орган Конституцияны өзгертіп, оны екі мерзімге шектеуден босатты. Саяси жағдай 1981 және 1982 жылдары тұрақтанды және 1980 жылдар бойында салыстырмалы түрде тыныш болды. UDPM жергілікті әкімшілік биліктің артық әрекеттеріне қарсы тиімді дауыс бере алатынын көрсеткендіктен, қосымша мүшелерді тарта бастады. Малидің экономикалық қиындықтарына көңіл бөлген үкімет астық нарығын либерализациялау, мемлекеттік кәсіпорындар жүйесін реформалау, жеке кәсіпкерлікке жаңа ынталандырулар жасау және Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) келісім жасау жоспарларын бекітті. Алайда 1990 жылға қарай ХВҚ-ның экономикалық реформа бағдарламаларымен байланысты үнемдеу шараларына наразылық күшейді және президент пен оның жақын серіктестері осы талаптарды өзі де сақтамайтындығы туралы пікір қалыптасты. Басқа африкалық елдердегідей, көппартиялық демократияға деген талаптар да артты. Траоре кейбір реформаларға, соның ішінде тәуелсіз баспасөз және тәуелсіз саяси бірлестіктердің құрылуына рұқсат берді, бірақ Мали демократияға дайын емес екенін мәлімдеді.
On 19 November 1968 he took part in the coup d'état which deposed President Modibo Keïta. He became president of the Comité militaire de libération nationale, which made him effective Head of state of Mali. All political activity was banned. A police state was run by Captain Tiécoro Bagayoko. Informers monitored academics and teachers, mostly hostile to the military rule. The socialist economic policies of Modibo Keïta were partially dropped. In 1972–1973, a major drought hit Mali. In 1974, Traoré issued a changed constitution for a Malian Second Republic, which was inaugurated in 1978. The new constitution was purported to move Mali toward civilian rule, the military junta stayed in power. In September 1976, they established the Democratic Union of the Malian People (UDPM), a new ruling political party organised according to a "non ideological democratic centralism". In June 1979, a single party general election was held. As general secretary of the UPDM, Traoré was automatically elected to a six year term as president, and he was confirmed in office with 99 percent of the vote. The UDPM was intended to be the main link between the government and the people. Among its auxiliaries were the Union Nationale des Femmes du Mali and Union Nationale des Jeunes du Mali, compulsory organisations for women and young people. In 1977 ex president Modibo Keïta died in detention, in suspicious circumstances. The government reacted strongly, and made violent arrests. On 28 February 1978, Moussa Traoré had arrested both Tiécoro Bagayoko and Kissima Doukara, defense and security minister, on accusations of plotting a coup. In trying to move to more open politics, he appointed the historian Alpha Oumar Konaré as arts minister. In 1980, student demonstrations were broken up, and their leader Abdoul Karim Camara ("Cabral") died from torture. In 1982, he was made commander in chief. Traoré was chairman of the Organization of African Unity from May 1988 to July 1989. Traoré was reelected in 1985, again as the only candidate. Later that year, the UDPM controlled legislature amended the constitution to exempt him from the two term limit. The political situation stabilized during 1981 and 1982, and remained generally calm throughout the 1980s. The UDPM began attracting additional members as it demonstrated that it could counter an effective voice against the excesses of local administrative authorities. Shifting its attention to Mali's economic difficulties, the government approved plans for cereal marketing liberalization, reform in the state enterprise system, new incentives to private enterprise, and an agreement with the International Monetary Fund (IMF). However, by 1990, there was growing dissatisfaction with the demands for austerity imposed by the IMF's economic reform programs and the perception that the president and his close associates were not themselves adhering to those demands. As in other African countries, demands for multi party democracy increased. Traoré allowed some reforms, including the establishment of an independent press and independent political associations, but insisted that Mali was not ready for democracy.
Қарсылық және төңкеріс
1990 жылы заңгер Монтага Талл Демократиялық бастама үшін ұлттық конгресс (Congrès National d’Initiative démocratique, CNID) ал, Абдраман Баба мен тарихшы Альфа Омар Конаре Малидегі демократия үшін альянс (Alliance pour la démocratie au Mali, ADEMA) құрды. Олар Мали студенттері мен оқушыларының қауымдастығы (AEEM) және Малидің адам құқықтары қауымдастығы (AMDH) бірге Мұса Траоренің билігіне қарсы күресіп, көп партиялық саяси жүйе құруды мақсат етті. 1991 жылдың 22 наурызында Бамаконың орталық бөлігінде өткен ірі наразылық шеруі зорлықпен тоқтатылды, қаза болғандардың саны 150-ге жетеді деген мәліметтер бар. Төрт күннен кейін Траоренің президенттік күзетінің командирі, полковник Амаду Тумани Турэ, Траорені қызметтен алып тастап, тұтқындады. Турэ төрағалығымен Халықты құтқару үшін арналған Кезеңдік комитет құрылды, ол бір жылдан кейін демократияға өту процесін қадағалады.
In 1990, the National Congress for Democratic Initiative (Congrès National d’Initiative démocratique, CNID) was set up by the lawyer Mountaga Tall, and the Alliance for Democracy in Mali (Alliance pour la démocratie au Mali, ADEMA) by Abdramane Baba and historian Alpha Oumar Konaré. These with the Association des élèves et étudiants du Mali (AEEM) and the Association Malienne des Droits de l'Homme (AMDH) aimed to contest Moussa Traoré's rule, with a plural political life. On 22 March 1991 a huge protest march in central Bamako was put down violently, with estimates of those killed reaching 150. Four days later, the commander of Traoré's presidential guard, Col. Amadou Toumani Touré, removed Traoré from office and arrested him. A Transitional Committee for the Salvation of the People was set up under Touré's chairmanship, which oversaw a transition to democracy a year later.
Сот және кешірім
1993 жылы ақпанда Маркала жергілікті түрмесінде тұтқындалған Траоре "саяси қылмыстар" үшін өлім жазасына кесілді, бұл көбінесе Бамакодағы 300-ге жуық демократия жақтастарының өлтірілуіне байланысты болды, бірақ оның жазасы кейін жеңілдетілді. 1999 жылы ол әйелі Мариам Траоремен бірге "экономикалық қылмыстар" үшін тағы да өлім жазасына кесілді: билік кезінде 350 000 АҚШ долларына баламалы соманы жымқыру. Президент Альфа Умар Конаре осы жазаларды өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырды. 2002 жылғы 29 мамырда, қызметтен кетуге аздай қалғанда, ол ұлттық келісімді нығайту үшін оларды кешірді, бұл ұстанымды келесі президент Амаду Тумани Туре де қолдады. Туре кезінде Траоренің бұрын жек көрілген мұрасы біршама жұмсалды, бұрынғы диктатор кем дегенде ресми емес түрде мемлекет басшысы ретінде танылды, ал оның көптеген бұрынғы жақтастары Шогел Майганың Жаңарту үшін патриотиялық қозғалысы (Mouvement Patriotique pour le Renouveau, MPR) партиясының айналасына бірікті. Траоре мен оның әйелі денсаулығының нашарлауына байланысты, ішінара қоғамдық өмірден шеттеді.
Imprisoned in Markala local Prison, in February 1993, Traoré was condemned to death for "political crimes", largely focused on the killing of around 300 pro democracy demonstrators in Bamako, but his sentence was later commuted. In 1999 he was once more condemned to death with his wife Mariam Traoré, for "economic crimes": the embezzling of the equivalent of US$350,000 during his rule. President Alpha Oumar Konaré commuted these sentences to life imprisonment. Shortly before leaving office, on 29 May 2002, he further pardoned the couple, for the sake of national reconciliation, a stance which incoming president Amadou Toumani Touré championed. Traoré's once reviled legacy somewhat softened under Touré, with the former dictator recognised at least informally as a former head of state and many former supporters now rallying around Chogel Maiga's Patriotic Movement for Renewal party (Mouvement Patriotique pour le Renouveau, MPR). Both Traoré and his wife retired from public life, in part due to ill health.
Өлім
Траоре 2020 жылдың 15 қыркүйегінде Малидің Бамако қаласында қайтыс болды, туған күніне он күн қалғанда 84 жасқа толуға тиіс еді. Оның өліміне не себеп болғаны туралы мәлімет жоқ.
Traoré died on 15 September 2020, in Bamako,Mali just ten days before his 84th birthday. There are no details on his cause of death.