Кіріспе

Гананың ква тілі Логба – Гананың оңтүстік-шығысында шамамен 7 500 адам сөйлейтін ква тілі. Логба халқы өздерін және тілдерін Икпана деп атайды, бұл «ақиқатты қорғаушылар» деген мағынаны білдіреді. Логба, Того және Бениндегі Лукпа тілінен ерекшеленеді, оны кейде Логба деп те атайды.

Жіктеу

Логба тілі алғаш рет Дидрих Герман Вестерманның 1903 жылғы қысқаша грамматикасында сипатталды. Вестерман Логба тілін Того қалдық тілдері (Togo Restsprachen) тобына қосты, бұл терминді кейінгі бірнеше зерттеушілер пайдаланды. Дакубу мен Форд (1988) бұл топты Орталық Того тілдері деп атады, бірақ Ринг (1995) жұмысынан бастап олар көбінесе Гана-Того таулы тілдері деп аталады. Онға жуық Гана-Того таулы тілдері Нигер-Конго тілдері отбасының Ква тармағына жатады.

География және демография

Логба халқы Гананың Вольта аймағында, Вольта көлінің шығысында, Гана мен Того шекарасының таулы аймағында қоныстанған. Логба қалалары мен ауылдарының көпшілігі Аккрадан Хохоға дейінгі басты жол бойында орналасқан. Олардың ішінде: Уинта, Акусаме, Адивеме, Андокофе, Адзакое, Алакпети, Кликпо және Тота елді мекендері бар. Тота Гана-Того тауларында, Аккра-Хохоу жолының шығысында, биік орналасқан. Алакпети – Логбаның сауда орталығы, ал Кликпо дәстүрлі түрде Логба халқының басшысының ордасы болып саналады. Логба халқы негізінен өзіне жететін шаруашылықпен айналысады, кассава, жүгері, ямс және орман жемістерін өндіреді, сонымен қатар какао, кофе және кеспеленген махогань ағашы сияқты ақшалай дақылдар да өсіреді. Логба аймағы көрікті жерлерімен танымал, оларға сарқырамалар, жартастар және әктас құрылымдары, соның ішінде шағын үңгірлер мен олардың ішіндегі кішкентай сталактиттер мен сталагмиттер кіреді. Аймақтағы басты тіл – еве, одан кейін тви тілі тұр. Логба халқының көпшілігі еве тілінде еркін сөйлейді. Логба аймағының оңтүстігінде Аватайм халқы тұрады. Логба тілі өзінің тікелей көршілері – Аватайм және Ньягбо Тафи тілдерімен алыс туыс, ал Бернд Хайне (1968) бойынша, солтүстікке қарай сөйленетін Акпафу және Сантрокофи тілдерімен жақын байланыста. Логба халқы қазіргі қоныстанған жердің түпкілікті тұрғындары емес деген пікір қалыптасқан. Логба халқының шығу тегі туралы екі гипотеза бар. Хайне (1968, Дебруннерден кейін) логбалардың мако халқының ұрпақтары екенін, олар 18 ғасырдың екінші жартысында жеңіліс тапқаннан кейін оңтүстікке қашқандығын айтады.

Фоналогия

Логбада ATR дауыстық үйлесіммен тоғыз дауысты жүйе бар. Логбадағы дауыстық үйлесім түбірмен бақыланады, яғни оның атаулық префикстерінің дауыстылары түбірдің дауыстыларымен үйлеседі. Дауыстылар мұрындық дауыссыздың жанында кездескенде мұрындықтанады. +[ATR] Логбадағы дауыстылар. Алдыңғы Орталық Артқы Жақын Жоғары ɪ ʊ Орташа ɛ ɔ Төмен a

+ [+ATR] Логбадағы дауыстылар. Алдыңғы Орталық Артқы Жоғары i u Орташа жоғары e o Төмен a

Логба – екі деңгейлі тонды тіл: жоғары және төмен. Бұл тонды бір буынмен біріктіре отырып, көтеріңкі немесе төмендегіш контурлық тонды алуға болады. Логбадағы барлық буындар ашық. Әрбір буын тонды болады. Негізгі буын құрылымын (C1)(C2)V+T түрінде көрсетуге болады, мұнда C = дауыссыз, V = дауысты немесе буындық мұрындық, ал T = тон. Дорвло (2004) үш түрлі буынды бөліп көрсетеді:
Тек ядролық, дауысты немесе буындық мұрындықтан тұрады. Бұл тип тек есімдіктер мен атаулық префикстерінде кездеседі. Мысалдар: ɛ́ ‘олар күлді’; ɔ́ ‘ол кетті’; n dà ‘ішімдік’. Басталуы және ядросы. Бұл Логба тіліндегі ең көп таралған буын типі; көптеген сөздер осы пішінде болады. Көп буынды сөздерде ол барлық позицияларда кездесе алады. Мысалдар: bà ‘кел’; gbà ‘сүпүр’; bìsí ‘жаңғақ’.
Күрделі басталуы және ядросы. Күрделі басталудың екінші дауыссызы ретінде тек /r/ және /l/ қолданылады. Бұл буын типі өздігінен де сөзді құрауы мүмкін. Көп буынды сөздерде ол барлық позицияларда кездесе алады. Мысалдар: à klɔ́ ‘ешкі’; trò ‘қоқыс’; ìvàflí ‘ақ (нәрсе)’.

Түсі

Логба – биік және төмен дыбысқа ие екі тонды тіл. Көтеріңкі тонға ие бірнеше сөз бар, олардың барлығы қарыз сөздер, мысалы, зеңкля (қазан тірегі), бұл сөз эве тілінен алынған, немесе идеофониялық, мысалы, tǒ (пальма ағашын кесу), пальма ағашы құлайтын дыбысты бейнелейді. Бастапқы түрінде төмен тонды бір буынды етістіктер иелік жалғау алғанда биік тонға ие болады.