Кіріспе
Мали жазушысы, тарихшы және этнолог Амаду Хампате Ба (1900/1901 – 15 мамыр 1991) – Мали жазушысы, тарихшысы және этнологы. Ол 20 ғасырдағы Африка әдебиеті мен мәдени мұрасындағы ықпалды тұлға болды. Ол Африканың ауызша дәстүрі мен дәстүрлі білімін қолдаушы болды және "Қарлы шал қайтыс болғанда, кітапхананың өртенгенімен тең" ("un vieillard qui meurt, c'est une bibliothèque qui brûle") деген сөзімен есте қалды.
Amadou Hampâté Bâ (, 1900/1901 – 15 May 1991) was a Malian writer, historian and ethnologist. He was an influential figure in twentieth century African literature and cultural heritage. He was a champion of Africa's oral tradition and traditional knowledge and is remembered for the saying: "whenever an old man dies, it is as though a library were burning down" ("un vieillard qui meurt, c'est une bibliothèque qui brûle").
Өмірбаян
Амаду Хампате Ба Бандиагарадағы аристократиялық Фула отбасында дүниеге келді. Бандиагара – догон аймағындағы ең ірі қала және колониялық Масина империясының астанасы. Ол туған кезде бұл аймақ Францияның Батыс Африкадағы колониялық бөлігі ретінде Француз Суданы деп аталды, ол оның туғанына бірнеше жыл бұрын ресми түрде құрылды. Әкесінің қайтысынан кейін оны анасының екінші күйеуі, Тукулер этносының Тиджани Амаду Али Тям асырап алды. Ол алдымен Тияния тәріқатының беделді адамы Тиерно Бокар басқаратын Құран мектебінде оқыды, содан кейін Бандиагарадағы француз мектебіне, одан кейін Дженнедегі мектепке ауысты. 1915 жылы ол мектептен қашып, анасына қатар қосылып, оқуын жалғастырды. 1921 жылы Горедегі нормальді мектепке түсуден бас тартты. Жаза ретінде губернатор оны Уагадугуға тағайындады, ол кейін «негізінен тұрақсыз және қайтарылатын уақытша жазушы» деп сипаттаған лауазымға. 1922 жылдан 1932 жылға дейін ол Жоғарғы Вольтада (қазіргі Буркина-Фасо) және 1932 жылдан 1942 жылға дейін Бамакодағы отарлық әкімшілікте бірнеше лауазымдарды атқарды. 1933 жылы ол алты айға демалыс алып, рухани жетекшісі Тиерно Бокарды жолықтырды. 1942 жылы Дакардағы Француз Африка институтына (IFAN) тағайындалды, бұл директор Теодор Монодтың игілігінің арқасында болды. IFAN-да ол этнологиялық зерттеулер жүргізіп, дәстүрлерді жинады. 15 жыл бойы ол зерттеулерге берілді, нәтижесінде «Макинаның Фула империясы» (L'Empire peul de Macina) еңбегі жарық көрді. 1951 жылы ол ЮНЕСКО грантын алды, бұл оған Парижге барып, африкалық зерттеушілермен, әсіресе Марсель Гриаулмен кездесуге мүмкіндік берді. 1960 жылы Мали тәуелсіздік алғаннан кейін Ба Бамакода Адамзат ғылымдары институтын құрды және ЮНЕСКО-ның бас конференциясында елшілік етті. 1962 жылы ол ЮНЕСКО-ның атқару кеңесіне сайланды, ал 1966 жылы Африка тілдерін транскрипциялаудың бірыңғай жүйесін құруға көмектесті. 1970 жылы атқару кеңесіндегі қызметі аяқталып, өмірінің қалған бөлігін зерттеулер мен жазуға арнады. 1971 жылы ол Абиджан қаласының Маркори ауданына көшіп, өмір бойы жинаған Батыс Африка ауызша дәстүрінің мұрағаттарын жіктеумен айналысты, сондай-ақ өзінің естеліктерін жазды («Amkoullel l'enfant peul» және «Oui mon commandant!» екеуі де қайтыс болғаннан кейін жарияланды). Ол 1991 жылы Абиджанда қайтыс болды.
In 1942, he was appointed to the Institut Français d’Afrique Noire (IFAN — the French Institute of Black Africa) in Dakar, thanks to the benevolence of Théodore Monod, its director. At IFAN, he made ethnological surveys and collected traditions. For 15 years he devoted himself to research, which would later lead to the publication of his work L'Empire peul de Macina (The Fula Empire of Macina). In 1951, he obtained a UNESCO grant, enabling him to travel to Paris and meet with intellectuals from Africanist circles, notably Marcel Griaule. With Mali's independence in 1960, Bâ founded the Institute of Human Sciences in Bamako, and represented his country at the UNESCO general conferences. In 1962, he was elected to UNESCO's executive council, and in 1966 he helped establish a unified system for the transcription of African languages. His term in the executive council ended in 1970, and he devoted the remaining years of his life to research and writing. In 1971, he moved to the Marcory suburb of Abidjan, Côte d'Ivoire, and worked on classifying the archives of West African oral tradition that he had accumulated throughout his lifetime, as well as writing his memoirs (Amkoullel l'enfant peul and Oui mon commandant!, both published posthumously). He died in Abidjan in 1991.