Кіріспе
Нил аңғарындағы тарихи зираттар орны Жебел-Сахаба (جَبَل ٱلصَّحَابَة; сондай-ақ 117-орын) – Солтүстік-шығыс Африкадағы Суданның Мысырмен солтүстік шекарасына жақын Нил аңғарындағы (қазір Насер көлінде су астында қалған) тарихи зираттар орны. Бұл орын Қадан мәдениетімен байланысты. Оны 1964 жылы Фред Вендорф басқарған экспедиция тапқан. Бұл орын соғыстың немесе жүйелі топтық зорлық-зомбылықтың ең ерте дәлелі ретінде жиі сілтеме жасалады, бірақ 2021 жылға қарай жеке адамдар арасындағы зорлық-зомбылықтың ең ерте құжатталған дәлелі 20 мың жыл бұрынғы (яғни б.з.д. 19-18 мыңжылдық) Уди Куббаниядағы қаңқаның ішінара қалдықтары болып табылады. Климаттың өзгеруі осы қақтығыстың себебі болды деген пікір айтылды. Соңғы палеолит кезеңінде Қадан мәдениеті егін жинауды дамытты, бұл ең алғашқы мәдениеттердің бірі болды. Дегенмен, климаттың өзгеруі егін өнімділігін азайтты, нәтижесінде туындаған ресурстардың жетіспеушілігі жергілікті әлеуметтік топтарды зорлық-зомбылық арқылы ресурстар үшін күресуге итермеледі, мысалы Жебел-Сахабада болғандай. Хоффманның тұжырымы күшін жойған жоқ. Он жылдар өткен соң, 2021 жылғы зерттеуде "маңызды климаттық және қоршаған ортаның өзгерістері" ең мүмкін түсіндірме болып қала беретіні көрсетілді.
Jebel Sahaba (جَبَل ٱلصَّحَابَة; also Site 117) is a prehistoric cemetery site in the Nile Valley (now submerged in Lake Nasser), near the northern border of Sudan with Egypt in Northeast Africa. It is associated with the Qadan culture. It was discovered in 1964 by a team led by Fred Wendorf. The site is often cited as the oldest known evidence of warfare or systemic intergroup violence, although as of 2021 the earliest documented evidence of interpersonal violence appears to be the partial remains of a skeleton in Wadi Kubbaniya from 20 ka (i. e. 19th 18th millennium BC). argued that the conflict took place due to climate change. By the late paleolithic, the Qadan culture had developed crop harvesting, being among the first cultures to do so. However, climate change reduced crop yields, and the resulting lack of resources would have given an incentive for local social groups to compete for resources through violent struggles such as at Jebel Sahaba. Hoffman's thesis has not been contested. Decades later, a 2021 study stated that "major climatic and environmental changes" remained the most probable explanation.
Соғысушы мемлекеттер
Джебель-Себадағы адамдар Кадан мәдениетімен байланыстырылған, себебі қаңқа қалдықтарының жанында Кадан артефакттары табылды. Дегенмен, 2021 жылғы зерттеу артефакттардың орналасуы мен Төменгі Нубияда басқа мәдени бірлестіктердің болуына байланысты, осы мүмкін байланысты сақтықпен қарастырады. Бұл қорымды ашқан бастапқы жоба – ЮНЕСКО-ның Жоғары Бөгетті Сақтау Жобасы болды. Бұл сақтау қазба жобасы Асуан бөгетінің көтерілуіне тікелей жауап ретінде жүзеге асырылды, ол оның құрылыс жолындағы көптеген нысандарды жоюға немесе зақымдауға алып келді. Бұл аймақта үш қорым бар. Осы қорымдардың екеуі Джебель Сахабаны құрайды, олардың біреуі Нілдің бір жағында, екіншісі екінші жағында орналасқан. Үшінші қорым – Тушка – жақын жерде орналасқан.
Скелет қалдықтары
Жабель-Сахабадан 61 жеке скелет, сондай-ақ көптеген басқа бөлшекті қалдықтар табылды. 38 скелеттің ішінде жарақат белгілері бар, ал 16-сында өлім кезінде немесе оған жақын уақытта зақымдану белгілері анықталды. 21 адамның денесінде ұшты тас снарядтары табылған, бұл олардың найза немесе жебемен шабуылға ұшырағанын көрсетеді. Басқа адамдардың сүйектерінде де кесу іздері табылды. Кейбір зақымдалған сүйектер бітіп қалған, бұл осы қоғамдағы қақтығыстардың үнемі қайталанып отыратынын көрсетеді. Сонымен қатар, Жәбель-Сахаба скелеттерінің мүше пропорцияларын түрлі ежелгі және қазіргі сериялармен салыстыру, олардың дене бітімі жағынан Сахара төңірегіндегі Африканың зерттелген қазіргі халықтарына (атап айтқанда, Сан халқына жататын 19 ғасырға қатысты қазбалар, 19 ғасырғы Батыс Африка қазбалары, 19 және 20 ғасырлардағы пигмей қазбалары, сондай-ақ 20 ғасырдың ортасынан Шығыс Африканың Кения және Угандасынан алынған қазбалар) ең жақын екенін көрсетті. Дегенмен, Жәбель-Сахаба үлгілері бас сүйегінен кейін Иберомаурустардан және Солтүстік Африкадағы осы кезеңдегі басқа сериялардан ерекшеленді, сондай-ақ морфологиялық тұрғыдан кейінгі нубийлік скелет серияларынан және Леванттың мезолиттік Натуф мәдениетіне жататын қазбалардан айқайысты.
Құрастыру
ЮНЕСКО-ның жоғары бөгетті сақтап қалу жобасы барысында табылған қаңқа қалдықтары және басқа да археологиялық заттар Вендорфтың 2001 жылы Британ мұражайына сыйға берілді; жинақ 2002 жылдың наурыз айында мұражайға жеткізілді. Бұл жинаққа қаңқа және жануарлардың қалдықтары, тас құралдар, керамика, қоршаған ортаның үлгілері, сондай-ақ Вендорфтың қазба жұмыстары кезіндегі жазбалары, слайдтары және басқа материалдардың толық архиві кіреді.
Жекелеген іріктелген скелеттер
Үш жағдай (ЖС 13 және 14, 31 және 44 жағдайлары) Джебель-Сахабадағы адамдардың қайтыс болған жасы, жынысы немесе жерлену тәсіліне қарамастан, денелеріндегі зақымданулардың күрделілігі мен кең спектрін ең жақсы көрсетеді.
Кішкентай балалар (JS 13 және JS 14)
Бірінші жағдай тіс дамуы мен сүйек өсуіне сәйкес, шамамен 5 және 4 жастағы JS 13 және JS 14 есімді екі баланың бірге екі рет жерленгеніне қатысты. Екі жеке тұлғамен байланысты бес лит артефакті табылды. JS 13-те сүйек зақымданулары байқалмаса, JS 14-тің бас сүйегі мен бас сүйегінің астындағы бөлігінде снарядтың соққысынан туған жазылмаған жарақаттар бар. Зақымдардың көп бөлігі бас қабатында (кальвария) орналасқан және бұрын ешқайсысы тіркелмеген. Маңдай сүйегінде, жаңқа деңгейінде күшті соққының іздері бар. Маңдай сүйегінің сол жағында бірнеше сүйреу іздері және сопақ тесік, сондай-ақ брейгмаға жақын сүйреу іздері анықталды. Сол көз шеңберінен шамамен бір сантиметр жоғарыда тесік және ішіне кіріктірілген артефакттың бөлігі көрінеді. Оң париетталды және төбе сүйектерінде де тесіктер бар. Маңдай және төбе сүйектеріндегі тесіктер снарядтың соққысынан туған ішкі қисайтуды көрсетеді. Сол сан сүйегінде қосымша іздер бар, оның ішінде диафиздің проксимальді бөлігінің алдыңғы-жанама шекарасында екі топ сүйреу іздері бар. Бірінші топта кең, тегіс төңкерілісі бар екі параллель тілік бар, олар параллель микростриациялармен белгіленген. Траектория соңында сүйек қабыршақтану да байқалады. Екінші сүйреу проксимальді тіліктен шамамен бір сантиметр төмен орналасқан және белгілердің соңында екіге бөлінетін үлгімен сәл алға қарай бағытталған. Осы кесу іздеріне сүйенсек, снаряд сан диафизінің медиальді жағынан төмен қарай және жаңа қарай келген болуы мүмкін.
Жарақат алған ересек еркек (JS 31)
Екінші жағдай, JS 31, 30 жастан асқан, тістерінің қатты тозуы мен сүйектерінің қайта құрылуына сүйенген ер адамның қалдықтарына назар аударады. Оның қаңқа қалдықтарымен тікелей байланысты 17 лит артефакті табылды, олардың екеуі сүйекке кіріктірілген, ал он бес – дене кеңістігінде. Кіріктірілген сынықтар бастапқыда жетінші мойын омыртқасынан және сол жақ ұйқалыстан табылған, екі лит артефактітің айналасындағы сүйекте ауыр реакциялық өзгерістер байқалды. Өкінішке орай, бұл сүйектер Британ мұражайына тапсырылмаған. JS 31-де байқалған зақымданулар бас сүйегінің астындағы бөлігінде орналасқан. Біздің қайта бағалауымыз бұрын анықталмаған, жазылған және жазылмаған снарядтың соққысынан пайда болған іздерді, сондай-ақ ертерек болған жеке дау-жанжалдардың нәтижесінде пайда болған жазылған зақымдануларды анықтады. Жаңа анықталған жазылмаған снаряд соққысының іздеріне сол жақ иық сүйегінің алдыңғы бөлігіндегі тесік (сүйек бетінің ұғылуы, жарылуы және қабыршақтануымен бірге) және қасақана сүйегінің артқы орталық бөлігіндегі 2 см ұзындығындағы терең V пішіндес із жатады. JS 31 оң қолдың бірінші метакарпаль сүйегінің дисталь бөлігінде жазылған сыныққа да ие. Соңында, оң жамбас сүйегі жазылған зақымданулардың қосымша дәлелін ұсынады, бұрыштың проксимальді бөлігінің сыртқы жағында сүйек каллусы және ортаңғы бөлігінің алдыңғы жағында жазылған снаряд жарақаты бар. Соңғысының жазылу кезеңінде бұрын анықталмаған үш лит сынығы табылды.
Жарақат алған ересек әйел (JS 44)
Үшінші жағдай, JS 44, 30 жастан асқан болуы мүмкін әйелдің қалдықтары. Скелетпен тығыз байланысты 21 литикалық артефакт табылды, олардың бірі төртінші қабырғаға сіңген. Вендорф қазба жұмысы кезінде чиптер және/немесе жарықтардың екі тізбегін де атап өтті, оларды ол құрама снарядтарды қолданудың белгісі ретінде түсіндірді. Өкінішке орай, "арқасы тік жарық" сіңген төртінші қабырға Британдық мұражайдағы Вендорф коллекциясында жоқ. JS 31-де болғандай, JS 44-де байқалған барлық зақымданулар бас сүйегінің астында орналасқан, сол жақ кіндік сүйегінде, оң жақ шынтақ және сәуеште, сондай-ақ бір сол жақ қабырғада жазылған сынықтар бар. Диафиздің акромиондық ұшында орналасқан сол жақ кіндік сүйегінің сынуы аз ғана бұрылыс пен сүйек сынықтарының орын ауысуын көрсетеді. Оң жақ қолдың жазылған сынығы көлбеу, екі сынық бөлігінің орын ауысуы (ауытқу және бұрылу) бар. Кіндік сүйегі мен қолдың сынуы бір оқиға кезінде болған болуы мүмкін. Сынудың көлбеу болуы және кіндік сүйегіне қатысты акромиондық қатысы, олар қорғанысқа қарсы соққыдан емес, құлау сияқты тікелей жарақаттан туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, қалған зақымданулар оқ-дәрінің әсерінен болған. Ілия сүйегінің бүйір бетіндегі үшбұрышты ойық, үлкен семіздік ойығынан шамамен 1 см қашықтықта, кесікте сіңген литикалық сынық бар. Жарық үстіндегі сүйектің қабатты құрылымы снарядты алып тастауға тырысқандығын көрсетеді. PIM морфологиясы сонымен қатар снарядтың сол жамбас сүйегінің артқы-медиалдық жағынан алдыңғы-латеральдық жағына қарай бағытталғанын көрсетеді, яғни снаряд алдан артқа қарай бағытталған. PIM-дар оң жамбас сүйегінде де байқалды. Диафиздің артқы жағында 1 см-ден кем ұзындығы және шамамен 2 см қашықтықта орналасқан екі параллель іздер көрінеді. Бұл іздердің түбінде параллель микростриациялар бар. Ең дистальдісінде проксимальді жиегінде қабыршақтану белгілері бар. Маңыздысы, екі іздің де сүйекке ену бұрышы әртүрлі, ең жақын орналасқан із көбірек жанама. Бұл іздер сүйектің дистальді-латеральдық бөлігінен проксимальді-медиалдық бөлігіне қарай бағытталған снаряд траекториясын көрсетеді. Бұл жоғары бағыт адамның жүгіріп бара жатқанда соққыға ұшырағанын немесе снаряд төменгі жағынан тартылғанын көрсетеді. Соңында, осы екі іздің арақашықтығы және олардың морфологиясы бір құрама снарядтың енуімен сәйкес келеді. Бұл гипотеза Wendorf-тің JS 44-ке байланысты in situ литикалық іздерді анықтауымен нығайтылады.
Жоғалған сүйектер (JS 1, JS 3 және JS 30)
2001 жылы Вендорф өзінің 1965-1966 жылдардағы Нил аңғарындағы қазба жұмыстарынан алынған барлық мұрағаттарын, артефакттарын және қаңқа қалдықтарын Британ мұражайына сыйға берді. Дэддтің алдын ала остеологиялық талдауы далалық жазбалар, фотосуреттер және байланысты қаңқа қалдықтары арасындағы қарама-қайшылықтарды көрсетті, оның ішінде JS 1, JS 3 және JS 30 деп белгіленген үш адамның жоқтығы да солардың қатарында. Олар Британ мұражайына берілмеген, олардың қазіргі орны белгісіз.