Кіріспе

Діни философия
Транстеизм – теистік немесе атеистік болмайтын, бірақ олардан артық саналы жүйе немесе діни философия. Бұл сөзді теолог Пол Тиллих немесе индолог Генрих Циммер ойлап тапқан. Циммер бұл терминді джайнизмге қолданады, ол құдайлардың бар екендігін шектеулі түрде мойындайды, бірақ олар мокшаға жету арқылы жоғары тұрады, сондықтан маңызды емес (яғни, бұл теистік емес, бірақ құдайлар ең жоғары рухани мәртебе емес). Циммер (1953, 182-бет) бұл терминді Тиртанкаралардың «табиғат заңдылығының құдайлық басшыларынан» өтуін сипаттау үшін пайдаланады. Соңғы кезде бұл термин буддизмге, Адвайта Ведантаға және Бхакти қозғалысына да қатысты қолданылып келеді.

Трансполитеизм және транстеизм

Транстеизмнің негізгі ұғымдары – трансполитеизм және транстеизм. Натан Кац «Буддизм және Батыс философиясы» (1981, 446-бет) еңбегінде «трансполитеистік» терминінің дұрыс екенін айтады, себебі ол политеистік құдайлар Абсолют туралы түсінік қалыптасқаннан кейін де жоққа шығарылмайды немесе қабылданбайды дегенді білдіреді, бірақ бұл классификацияны негізгі ағымды шетке ығыстырып сипаттау деп сынға алады: «Рим католиктерінің несториандық емес жақсы мысал ретінде қарастырылуы» сияқты. Мысалы, буддизмде көптеген құдайлар бар, бірақ оның басты назары оларға емес. Ғалым Питер Харви мұны «транс политеизм» деп атайды. Бұл термин шынында Батыстағы сәйкес даму, яғни бірқұдайлықты «асып түсуге» емес, жоюға тырысқандығымен байланысты, ал Үнді діндерінің негізгі ағымында «құдайлар» (девалар) түсінігі ешқашан «Құдай» немесе Ишвара, немесе бейперне Абсолют Браман деңгейіне көтерілмеген, бірақ Батыс періштелеріне ұқсас рөлдерді қабылдады. Кацтың сын-пікіріне сәйкес, «транстеизм» салыстырмалы дінтанудың туындысы болып табылады. Пол Тиллих «Болуға батылдық» (1952) еңбегінде транстеистікті стоицизмнің бір аспектісі ретінде қолданады. Тиллих стоицизм мен неостоицизмнің кейінгі антикалық дәуірдегі ең көрнекті тұлғалардың және олардың қазіргі ізбасарларының өмір мәселесіне жауап бергені және тағдыр мен өлімнің алаңдаушылығын жеңгені екенін айтады. Стоицизм осы мағынада теистік, атеистік немесе транстеистік формаларда кездесетін негізгі діни көзқарас. Циммер сияқты, Тиллих та теистік немесе атеистік емес діни ұғымды жеткізуге тырысады. Дегенмен, Тиллихтың пікірінше, стоицизмде асып түсетін теизм джайнизмдегідей политеизм емес, бірқұдайлық, Құдайдан азат болған адамдық батылдық идеалын ұстанады. Мағынасыздықты қабылдауға батылдық болу үшін, біз «абсолютті сенім» деп атаған болмыстың негізімен байланыс болуы керек. Ол ерекше мазмұнсыз болғанымен, мазмұнсыз емес. Абсолютті сенімнің мазмұны – «Құдайдан жоғары Құдай». Абсолютті сенім және оның салдары, Құдайға күмәнді түбегейлі күмәнді өзіне қабылдайтын батылдық, теистік Құдай туралы идеядан асып түседі. Мартин Бубер Тиллихтың «транстеистік ұстанымын» Тома Аквиннің Құдайды бейперне, «қажетті болмысқа» дейін төмендетуі ретінде сынға алды.

Буддизм транстеистік ретінде

Тиллих пен Циммер ұсынған терминге сәйкес, буддизмді, әсіресе Тхеравада буддизмін, политранстеистік дін ретінде қарастыруға болады. Бірақ, бұл құдайлар буддалық дүниетанымының ажырамас бөлігі болып қала береді. Будда, ақыл-ойдың жақсы қасиеттерін дамытудың бір жолы ретінде, девалардың ізгіліктері туралы медитация жасауды ұсынған, бұл туралы Маханама Суттасында айтылған. Патхамаханама Сутта (АН 11.11) және Самгютта Агам (Т. ii 237c9) Будданың шәкірттеріне құдайлардың әр санатын және олардың сенім (саддха), ізгілік (сила), білім (сута), құрбандық (чага) және даналық (панья) сипаттарын еске түсіруді ұсынады. Бұл бес түрлі ізгілік санауы қытай буддизмінде «үй иесінің бес ізгілігі» (在家五法 немесе 信戒施聞慧 тізімі) деп белгілі. Қытай мәтінінде алты ізгілік те (六法) тізілген, онда сыйлық беру (дана; 施) мен құрбандық (тьяга; 捨) арасындағы айырмашылық көрсетілгені назарға алынарлық. Таза мекендер буддалық құтқару ілімінің маңызды аспектісі болып табылады, себебі онда туған құдайлар анагаминдер. Махаяна буддизміндегі таза жерлердің атқаратын қызметі сияқты, бұл белгілі бір құдайлардың нирванаға қол жеткізу мүмкіндігін нақты көрсетеді, олардың мәртебесінің азаттық жолындағы жетістіктердің көрсеткіші екенін растайды.