Кіріспе

Скирингсал – қазіргі Хюсеби деп аталатын жерде орналасқан викинг дәуіріндегі залдың атауы. Ол Норвегияның Вестфолд округіне қарасты Ларвик муниципалитетіндегі Тьёллингволен ауылының оңтүстік-батысында орналасқан. Бұл қазіргі Ларвик қаласынан шығысқа қарай орналасқан Каупангтың ежелгі викинг ауылының аумағында. Атау сонымен қатар жергілікті bygd, яғни елді мекенді де білдіреді, ал 15 ғасырда ол, мүмкін, Тьёллинг шіркеуінің приходымен синоним ретінде қолданылған. Скирингсал туралы бірнеше ерте ортағасырлық дереккөздерде айтылған, оның ішінде Йнглинг сагасында, Фагрскиннада және Согуброт аф nokkrum форнконгумда. Атау соңғы рет 1445 жылы «Skirisall» түрінде Тюнсберг ауруханасының тізілімінде кездеседі. Бұл және 15 ғасырдың басындағы басқа да құжаттар Скирингсалды Тьёллинг приходындағы жерлермен байланыстырады. Хусебидегі археологиялық қазбалар 8 ғасырдың ортасында үлкен зал салынғанын және шамамен 900 жылға дейін пайдаланылмағанын көрсетті. Каупангтағы қазба жұмыстары Тьёллингтің оңтүстік-батысындағы жағалауға жақын жерде 800 жылдан бастап 10 ғасырдың соңына дейін сауда орталығы болғандығын көрсетті. Хусебидегі зал Yngling әулетінің алғашқы норвегиялық мүшелерімен байланысты болуы мүмкін, ал Каупангтағы сауда орталығы Хусебидегі басшының бақылауында құрылып, дамыған, ал Тьёллинг, мүмкін, қоғамдық жиналыстар немесе «тингтер» үшін орын ретінде пайда болған, және ол 16 ғасырға дейін осы рөлін сақтап келген.

Этимология

Ежелгі скандинав тіліндегі "Skíringssalr" атауы екі элементтен тұрады: skíring және salr. Salr "үлкен тойхана, патшаның немесе басшының залы" дегенді білдіреді: скандинавиялық жер-атауларында ол "Oðinssalr", "Sala" және "Uppsala" атауларында да кездеседі. Skíring элементінің мағынасы белгісіз, бірақ бірнеше түсіндірмелер ұсынылған. 20 ғасырдың басында Олуф Ригх бұл атау Skíringr есімді, "ашық, таза, жарқын, жарық" мағынасын білдіретін көне скандинавтық skírr сөзінен және "ing" жұрнағынан құралған ежелгі құдайдың аты болуы мүмкін екенін айтты. Осылайша, Skíringssalr Oðinssalr үлгісінде, құдайдың атын қамти отырып, аталған болуы мүмкін. Густав Сторм Skiringr пұтқа табынушы Freyr құдайының басқаша аты болуы мүмкін деп болжады; ал Софус Бугге Skíringr-ді Тациттің Ingvaeones және Ynglings тайпаларының есімді батыры Ингирмен байланыстырды. 1980 жылы швед тіл білімі маманы Зигурд Фрис Skíringr-дің Виксфьорд шығанағының ежелгі аты болуы мүмкін екенін ұсынды, себебі skírr сөзі таза суды білдіріп, ал "ing" жұрнағы көптеген скандинавиялық шығанақтар мен фьордтардың атауларында кездеседі. 2003 жылы тарихшы Андреас Нордберг "Skíringssalr" атауы "жарық, сәулелі зал" дегенді білдіреді деп болжады. Тарихшы Стефан Бринк бұл барлық түсіндірмелерді "іс жүзінде мүмкін емес" деп есептейді. Skiringr есімі ортағасырлық деректерде құдайдың аты ретінде кездеспейді, сондай-ақ "жарық, сәулелі" мағынасын білдіретін skíring деген көне норвег сөзі де жоқ, тіпті сөздерге "ing" жұрнағын қосып осындай түсіндіру де табылмайды. Виксфьордтың ежелгі аты, ең болмаса, "Ælftangr" болған, яғни "қулар шығанағы". Бринк скирингті белгісіз мағынасы мен маңызы бар сөз деп санайды.

Орналасқан жері

Сага дереккөздері, мысалы 13 ғасырдағы «Fagrskinna» еңбегі, Скирингсалды Вестфолд аймағында, Ослофьорд айналасындағы тарихи Викен аймағында орналастырады. 15 ғасырдағы құжаттар Скирингсалдың сол кезде Ларвиктен 5 шақырымдай шығысқа қарай орналасқан Тьоллинг елді мекенін қамтитын аудан болғанын көрсетеді. 1419 жылы Тьоллингтен оңтүстік-батысқа қарай 1,6 шақырым жердегі Гуридегі шаруашылық Скирикс саалда деп көрсетілген, ал 1445 жылы Тьонсбергтегі ауруханаға тиесілі мүліктер «Скириссаль» деген тақырып астында тізімделген: осы мүліктердің анықталғандары Тьоллинг приходінің ішінде жатыр. Ежелгі норвеж тіліндегі «salr» сөзі «зал» дегенді білдіретіндіктен, бұл ауданның аты «[Скирингссалр] ықпалындағы аудан» деп түсінілген болуы мүмкін, ал аталған зал патшаға немесе басшыға тиесілі болған. Жергілікті діни приходтың бастапқы аты Тьоллинг болғанмен, 15 ғасырға қарай Скирингсалр bygd, яғни елді мекеннің аты болды, және бұл есімдер синоним ретінде қолданылуы мүмкін еді. Аталған зал Хюсебиде, Тьоллингтен оңтүстік-батысқа қарай шамамен 1,2 шақырым жерде орналасқан. «Huseby» жер аты бұрынғы атауы бар жерді атау үшін пайда болған сияқты, ол Скандинавияда жиі кездеседі және ауданды әкімшілік басқарумен байланысты. 2000-2001 жылдары Тьоллингтің оңтүстік-батысындағы Хюсебиде жүргізілген археологиялық қазбалар 32-34 метр (105-112 фут) ұзындығы және 9-10 метр (30-33 фут) ені бар, конусты ұштары бар, жартылай қолмен жасалған көтеріңкі жерде тұрған үлкен залдың қалдықтарын ашты. Бұл ғимарат 8 ғасырдың ортасынан бастап пайдаланылған, бірақ шамамен 900 жылы қолданыстан шыққан.

Тарих

Стефан Бринк орта ғасырларда Скирингсалр деп аталатын елді мекеннің пайда болуын Темір дәуіріндегі Тьоллингтен солтүстікке қарай орналасқан көлге бағытталған елді мекендер аймағынан бастау алғанын айтады. Оның айналасында ол көптеген жер атауларын анықтайды, олар культтік сипатта болып келеді, бұл өз кезегінде көліктің өзі қасиетті орын болған деген болжамға әкеледі. Бұдан әрі, Бринк бұл қоныстану аймағының орталығы оңтүстікке қарай, қазір Хусебиде орналасқан Скирингссалрға жылжуына Темір дәуірі мен Хусебидегі зал құрылуы арасындағы теңіз деңгейінің айтарлықтай төмендеуі себеп болғанын болжайды. Скирингсал туралы ең алғашқы жазба мәлімет 9 ғасырдағы Йнглингталда кездеседі, онда аңызға айналған кіші патша Хаффдан Ақжақтың Тотенде қайтыс болғаны, бірақ Скирингсалдың үйіндісіне жерленгені айтылады. Сол сияқты, Фагринскинаның мәліметінше, 9 ғасырдың Вестфолд патшасы Қара Хаффданның басы да Скирингсалға жерленген. "Согоброт аф nokkrum fornkonungum" еңбегінде айтылғандай, аңызға айналған Сигурд Хринг тұсында Скирингсалде жыл сайын маңызды құрбандық шаруашылығы жасалып, оған Викеннің барлық халқы қатысқан. Осы мәліметтерге сүйене отырып, 1838 жылы норвегиялық тарихшы Герхард Мунте Тьоллинг шіркеуінің "Викендегі ең ұлы пұтқа табынушылық ғибадатханасының" орнында тұрғанын жазды. Густав Сторм да Тьоллингте "ресми басқарумен" жұмыс істеген пұтқа табынушылық ғибадатханасы болғанына сенді. Христиан шіркеуінің Хюсебиде емес, Тьоллингте салынғаны – "қызықты сұрақ": Тьоллинг орта ғасырларда аймақтың қоғамдық жиналыс орны болғаны белгілі, бірақ скандинавиялық шіркеулер көбінесе осындай жерлерде салынған. Хусебиде басшының немесе патшалық билігі болғандықтан, шіркеуді сол жерде салуға мүмкіндік болған. Каупангтағы сауда орынына да Скирингсалды бақылаған адамдар билік еткені мүмкін, және оны олар құрған болуы ықтимал. "Kaupang" деген жер атауы көне норвеж тілінде "kaupangr" дегенді білдіреді, яғни "базар" немесе "сауда орыны", ол "көзді мұқият ұйымдастырылған және бақыланатын" жер болған. Археологиялық зерттеулер Каупангтағы ең алғашқы құрылыстардың 800 және 810 жылдар аралығында, Скирингсал залы салынғаннан кейін 50 жыл өткен соң салынғанын, ал соңғысы 9 ғасырдың ортасынан бастап салынғанын көрсетті. Бірақ Каупангтағы белсенділік 10 ғасырдың соңына дейін жалғасқан. Археолог Дагфинн Скре Скирингсал мен Каупангтың дамуын Йнглинг әулетінің алғашқы екі норвегиялық өкілі – Хаффдан Ақжақ және Эйстейн Фартпен байланыстырады, сондай-ақ "Скирингсал патшалары" деген идеяны ұсынады. Алайда, тарихшы Пржемислав Урбаньчик бұл түсіндіруге "ерекше ойлау қажет, [соның арқасында] тарихи дереккөздерден мұқият таңдалған, пішіні анық емес және тегі белгісіз бөлшектерді пайдаланып, әдемі жұмбақ құрастырылған".