Кіріспе

Флорида штатының семинол тайпасы Флоридаға қарсы, 517 U. S. 44 (1996) ісі, АҚШ Жоғарғы Сотының шешімі бойынша, АҚШ Конституциясының Бірінші бабы АҚШ Конгресіне штаттардың егемендік иммунитетін жоюға құқық бермейді, бұл иммунитет Он бірінші түзетуде одан әрі қорғалған. Fitzpatrick v. Bitzer ісінде көрсетілгендей, он төртінші түзетуде кепілдік берілген азаматтардың құқықтарын қамтамасыз ету үшін қажет болған жағдайларда ғана мұндай жоюға рұқсат етіледі. Бұл істе Ex parte Young доктринасы да қолданылмайды, себебі мемлекеттік қызметкерлерге болашақтағы сот шешімі арқылы өтемақы алуға рұқсат берілгенімен, кез келген өтемақы Конгресс ұсынғанмен ғана шектеледі.

Үндістанның ойын тарихы

Флорида штатының Семиноль тайпасы Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласында, қала орталығынан оңтүстік-батысқа қарай жеті миль жерде орналасқан жерді иеленді және 1970 жылдардың соңында сол жерге үлкен бинго залын салды. Бұл Үнді ойындарын реттеу туралы заң қабылданатынға дейін болғандықтан, тайпа кейіннен Бровард округінің шерифіне қарсы федералды сотқа шағымданып, тайпалық жерде штат заңын күшіне енгізуіне кедергі келтіруді сұрады. Флориданың оңтүстік округінің соты бұл істі қарап, 1979 жылы тайпаның пайдасына алдын ала тыйым салу туралы және келесі жылы – тұрақты тыйым салу туралы қаулы шығарды. Шериф апелляциялық шағым түсірді, ал Бесінші апелляциялық сот төменгі соттың шешімін растады. Бұл сот шешімі 1949 жылы Висконсин штатындағы шешіммен тоқтатылған үнді ойындарын қайта жандандырды, онда үндістер резервацияларында ойын автоматтары мен басқа құмар ойындарына арналған құралдарды пайдалана алмайтындығы айтылған. Бингода тыйым салынған құралдар қолданылмағандықтан, тайпалар бинго залдары ашуға еркін болды. 1983 жылға қарай елдің резервацияларында шамамен 180 бинго залы жұмыс істеді. Бұл жеке штаттардың азаматтық немесе қылмыстық істер арқылы үнді ойындарын тоқтатуға тырысуына себеп болды, бірақ бұл әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды, мысалы, Калифорнияда. Әр түрлі үнді тайпалары ойын арқылы тұрақты табыс көзіне қол жеткізуге тырысқандықтан, кейбір тайпалар басқаларына қарағанда одан да көпке ұмтылды. Ойын автоматтары мен құралдарға қатысты федералды тыйымды сақтай отырып, Пуяллауп индей тайпасы өздерінің резервациясында блэкджек, покер және костинг ұсынатын казинолар ашты. Федералды құқық қорғау органдары казиноны басқаратын тайпа мүшелерін тұтқындап, оларды ұйымдасқан қылмысты бақылау туралы заңды бұзғаны үшін айыптады. Мичиган штатында Чиппева индейлерінің Супериор көліндегі тобында да осындай жағдай болды.

Заңнама

1984 жылдан бастап Конгресс үнді ойындарына қатысты тыңдаулар өткізе бастады. Жоғарғы соттың Cabazon ісі бойынша қабылдаған шешімі штаттардың реттеуін тиімдеп, федералдық биліктің қолдануына рұқсат бергендіктен, Конгресске белгілі бір шаралар қабылдау қажет болды. Әділет министрлігі (DOJ) ұйымдасқан қылмыстың үнді ойындарына қатысуына жол беруге күш жетпейтінін мәлімдеді. Сонымен қатар, Америка үндістерінің ұлттық конгресі (NCAI) тайпалардың бақылауын қамтамасыз ететін және штаттардың араласуын тыйымдайтын алдын ала заңнаманы қабылдауды талап етті. Штаттар мен тайпалық емес ойын операторлары кез келген тайпалық ойынға қарсы болды. 1988 жылы Конгресс Үнді ойындарын реттеу туралы заңды (IGRA) қабылдады. Соңғы нәтиже – бәсекелес мүдделердің арасындағы келісім, ол ойынның үш класын белгіледі: I класс – дәстүрлі, төмен құнды ойындар, көбінесе рәсімдік мақсаттар үшін; II класс – бинго және оған ұқсас ойындар, мысалы, лотерея билеттері мен ойын автоматтары; және III класс – ойын автоматтары, рулетка, покер және т.б. сияқты барлық басқа ойындар. Тайпалар I/II класс ойындарын реттеуге құқылы, ал заң III класс ойындарын реттеу талаптарын белгіледі, олар тайпалар мен штаттар арасындағы шарттармен реттеліп, NIGC бақылауында болды. Көптеген американдық үнді тайпалары заңға қарсы болды, ал Мескалеро Апачи және Ред-Лейк Чиппева тайпалары заңның конституциялық емес деп жариялау үшін сотқа шағымданып, талап арыз берді. Бұл сот процесі – үнді тайпасының Lone Wolf v. Hitchcock ісінде жарияланған федералдық саясатты кері қайтаруға жасаған алғашқы маңызды әрекеті, бұл Конгреске тайпаларға қатысты толық билік беруге және келісімдерден бас тартуға мүмкіндік берді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, округтік сот қолданыстағы сот шешімдері Конгреске тайпалардың іс-қимылын реттеуге құқық беретінін анықтады. IGRA штаттардан үнді тайпаларымен үнді ойындарын басқару бойынша шарттар жасасу үшін келіссөздер жүргізуді талап етті. Заңда егер штат мұндай келіссөздерге қатыспаса немесе жақсы ниетпен келіссөздер жүргізбесе, тайпалар штатты федералды сотта келіссөздерге мәжбүрлеу үшін сотқа шағымдануға құқылы екендігі көзделген. Егер штаттар әлі де бас тартса, заң бойынша бұл мәселе Ішкі істер министріне жіберіледі. Конгресс коммерция туралы баптың үндістермен сауда-саттыққа қатысты бөлігіне сүйене отырып, осындай заң қабылдады және өздерінің айқын өкілеттіктеріне сәйкес штаттардың иммунитетін жойды.

Іс туралы мәліметтер

Флориданың Семиноль тайпасы штаттан осындай келіссөздер жүргізуді сұрады. Штат бас тартқан соң, тайпа заңға сәйкес Флорида штаты мен губернатор Лоутон Чайлсқа қарсы сотқа шағымданып берді. Аудандық сот істі қараудан бас тартқанмен, Бірінші округ соты бұл шешімді кері қайтарды, он бірінші түзету сот процесін тоқтатып, Ex parte Young қағидасының адал ниетпен келіссөздер жүргізуге мәжбүрлеу үшін қолданыла алмайтынын мәлімдеді. Тайпа Жоғарғы Сотқа кассациялық шағым берді, ол қабылданды және іс тіркелді. Флорида істің мән-жайларын жарысалауға дайындалып жатқанда, тағы 31 штат Флориданың позициясын қолдап, amicus briefs ұсынды. Осыдан шамамен екі онжылдық бұрын, Fitzpatrick v. Bitzer ісінде Сот Конгресс мемлекеттің егемендік иммунитетін Конституцияның он төртінші түзетуіне сәйкес жоя алатынын, оның ішінде мемлекеттердің билігін шектеу көзделгенін шешті. Pennsylvania v. Union Gas Co. ісінде Сот Конгресс сауда саласындағы егемендік иммунитетті де жоя алатынын қабылдады, бірақ бұл шешімде көпшілік дауыс болған жоқ. Әділет Бреннанға тағы үш судья қосылып, он бірінші түзету – Конгресс тарапынан жойылатын жалпы құқықтық егемендіктің көрінісі ғана екенін мәлімдеді. Әділет Скалияға қарсы пікір білдірген тағы үш судья қосылды. Әділет Байрон Уайт жеке пікір жазып, Конгресс мұндай билікке ие екенін, бірақ Бреннанның пікірімен келіспейтінін (бірақ өзінің негіздерімен емес) айтты. Енді Жоғарғы Сот Конгресстің Конституцияның бірінші бабында берілген өкілеттіктерге сәйкес штаттардың егемендік иммунитетін жоюға құқығы бар ма деген мәселені қайта қарастыруда.

Соттың пікірі

Сот, Бас судья Уильям Рехнквисттің пікірімен, бұл жою конституцияға қайшы деп танылды және Ex parte Young қағидасы осы жағдайда қолданылмайды деп шешті. Сот Union Gas ісінің прецеденттік мәнін жоққа шығарып, онда біртұтас көпшілік пікір болмағанын, ал оны 19 ғасырғы Ханс пен Луизиана ісінен үлкен қашықтық ретінде сипаттады, бұл іс қазіргі заманғы егемендік иммунитетінің қағидасын қалыптастырған. Сот Конгресске егемендік иммунитетті жоюға рұқсат беру федералдық соттардың құзырларын АҚШ Конституциясының үшінші бабында белгіленген шектен тыс кеңейтеді деп сарқылып айтты. Он бірінші түзету штаттардың егемендік иммунитетін қосымша қорғады; ал Он төртінші түзету Он бірінші түзетуге шектеулер қойды, бірақ тек Он төртінші түзетуде кепілденген құқықтармен байланысты. Сот Ex parte Young қағидасының да қолданылмағанын анықтады, бұл ретте бұрынғы Schweiker v. Chilicky ісінің негізін келтірді, яғни Конгресс өтемалдық шаралар жүйесін ұсынған жағдайда, соттар қосымша өтемалдық шаралардың бар екенін жорамалдамайды.

Әр түрлі пікірлер

Сот судьясы Соутер ұзақ қарсылық білдірді, оған судьялар Гинзбург пен Брейер қосылды. Соутердің қарсылығы Он бірінші түзетудің тіліне назар аударады, ол тек штаттар мен басқа штаттардың азаматтары арасындағы юрисдикцияны жояды. Ол Ханс ісіндегі "критикалық қателіктерді" қабылдамайды, ол жалпы құқық бойынша суверендік иммунитетін оқып, Он бірінші түзетудің юрисдикциялық шегін штаттар мен олардың азаматтары арасындағы дауларға кеңейтті. Соутер Конституцияны түсіндіруде жалпы құқықтың маңыздылығын төмендетеді, себебі Конституция өзі құрылған кезде жаңа және бұрын-соңды болмаған құрал болғандықтан, ол бұрынғы жалпы құқықтың қабылдамауы ретінде қарастырылды. Осы пікірді қолдау ретінде Соутер АҚШ Конституциясын жасаушылар көптеген штаттарда қабылданған жалпы құқықты қабылдау туралы тілді қоспағанын атап өтті. Соутер сондай-ақ Конгресс мемлекеттер мен олардың азаматтары арасындағы сот процестерін тікелей тыйым салатын және Конгресске бұл тыйымды жоюға кедергі келтіретін Он бірінші түзетуге ұсынылған тілді қабылдамағанын көрсетті. Соутер Соттың Ex parte Young ісін қабылдамауымен келіспейді, Chilicky ұсынылған қосымша заңдық шараны қабылдамағанда, Young тек юрисдикциялық құрал болғанын атап өтеді. Соутер Конгресс мемлекеттердің оны орындамауынан зардап шеккендерге өтемақы беруді көздейтін заңдарының күшін жоюды қаламауының ықтимал еместігін айтты. Стивенс судьясы жеке қарсылық білдірді, Соутердің қарсылығындағы аргументтермен келісіп, қосымша ескертулер жасады. Атап айтқанда, Стивенс Иределл судьяның Chisholm v. Georgia ісіндегі қарсылығы да, Hans ісіндегі көпшілік пікір де Конгресс мемлекетке қарсы сот процесіне рұқсат берген жағдайларды қарастырмағанын, және екі пікір де мұндай процеске мүмкіндік бар деп болжады.

Кейінгі дамуы

Семиноль тайпасы жөніндегі шешім "Соттың Конституцияның Сауда ережесі бойынша Конгрестің реттеу билігін шексіз кеңейтуге көз жүмбей қарсы тұруын көрнекті түрде бейнеледі" деп сипатталды. Алден мен Мэн ісі бойынша 1999 жылғы сот шешімінде былай делінді:

"[М]емлекеттік иммунитет Он бірінші түзетуден емес, түпнұсқа Конституцияның өзінің құрылымынан туындайды. Сонымен қатар, Конгреске берілген нақты 1-баптағы өкілеттіктерге Қажетті және Тиісті бап немесе басқа жолмен штаттарды жеке сотқа тартуға қатысты қосымша билік кіреді деп қорытынды жасауға болмайды. Central Virginia Community College v. Katz (2006) ісінде Семиноль тайпасы Флорида ісі бойынша қабылданған шешімнің ауқымы тарытылды. Онда 1-баптағы банкроттық ережесі штаттық иммунитетті жойғанын мәлімдеді.